Thiếu tá Vũ Phùng Nam
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Sự kiện ngày 28/01/1941, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Tổ quốc trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam đánh dấu bước ngoặt có ý nghĩa quyết định đối với tiến trình cách mạng giải phóng dân tộc. Từ mốc lịch sử này, những quan điểm nền tảng của Người về xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng từng bước được hình thành, trong đó tư tưởng xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc” giữ vị trí trung tâm. Bài viết làm rõ nội dung cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng quân đội về chính trị hình thành từ dấu mốc ngày 28/01/1941; đồng thời, phân tích giá trị và ý nghĩa của tư tưởng đó đối với công tác giáo dục lý tưởng, bồi dưỡng bản lĩnh và trách nhiệm của thanh niên Việt Nam hiện nay.
Từ khóa: Chủ tịch Hồ Chí Minh; xây dựng quân đội; chính trị làm gốc; giáo dục lý tưởng; thanh niên Việt Nam.
1. Đặt vấn đề
Ngày 28/01/1941, Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Tổ quốc trực tiếp lãnh đạo cách mạng, mở ra bước ngoặt có ý nghĩa quyết định đối với tiến trình cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam. Từ mốc lịch sử này, cách mạng Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, trong đó yêu cầu đặt ra không chỉ là xác lập đường lối chính trị đúng đắn mà còn phải chuẩn bị lực lượng, đặc biệt là lực lượng vũ trang cách mạng để hiện thực hóa mục tiêu giành độc lập dân tộc.
Tiếp cận vấn đề quân đội từ giác độ chính trị, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Trong lúc này quyền lợi dân tộc giải phóng cao hơn hết thảy”1. Quan điểm đó chi phối toàn bộ tư duy của Người về tổ chức và sử dụng lực lượng vũ trang, theo đó, quân đội không phải là lực lượng vũ trang thuần túy mà là công cụ bạo lực đặc biệt của cách mạng, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng và phục vụ trực tiếp cho mục tiêu chính trị của dân tộc.
Trên cơ sở đó, tư tưởng xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc” từng bước được hình thành và phát triển trở thành nền tảng tư tưởng chỉ đạo cho quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam. Việc nghiên cứu tư tưởng này không chỉ có ý nghĩa lý luận – lịch sử mà còn mang giá trị thực tiễn sâu sắc đối với công tác giáo dục lý tưởng, bồi dưỡng bản lĩnh chính trị và trách nhiệm xã hội cho thanh niên Việt Nam hiện nay.
2. Sự kiện ngày 28/01/1941 và nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc”
Sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước ngày 28/01/1941 diễn ra trong bối cảnh phong trào cách mạng Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải chuyển từ giai đoạn vận động, chuẩn bị lâu dài sang giai đoạn chuẩn bị trực tiếp cho khởi nghĩa giành chính quyền. Từ thực tiễn đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh sớm nhận thức sâu sắc rằng, muốn giành thắng lợi, cách mạng không thể chỉ dựa vào tinh thần yêu nước tự phát mà phải có lực lượng vũ trang cách mạng được tổ chức, lãnh đạo và định hướng chính trị đúng đắn.
Trong quá trình chỉ đạo cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần nhấn mạnh vai trò quyết định của yếu tố chính trị đối với quân đội. Người luôn khẳng định quân đội ta là quân đội nhân dân, do Đảng tổ chức, Đảng lãnh đạo và giáo dục. Đồng thời, Người chỉ rõ bản chất mục tiêu của quân đội cách mạng: “Quân đội ta là quân đội nhân dân, con đẻ của nhân dân, bảo vệ nhân dân, đó là nhiệm vụ rất vẻ vang”2. Những luận điểm đó thể hiện rõ tư duy nhất quán của Chủ tịch Hồ Chí Minh về việc đặt quân đội trong chỉnh thể mục tiêu chính trị của cách mạng.
Đặc biệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định mối quan hệ không thể tách rời giữa chính trị và quân sự. Người chỉ rõ: “Quân sự mà không có chính trị như cây không có gốc, vô dụng mà có hại”3; đồng thời, nhấn mạnh: “Chính trị trọng hơn quân sự”4. Từ những nhận thức mang tính nguyên tắc đó, tư tưởng xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc” từng bước được hình thành và phát triển, trở thành nền tảng lý luận chỉ đạo cho việc xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam.
Tư tưởng này không phải là sự sao chép máy móc từ lý luận quân sự nước ngoài mà là kết quả của sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin vào điều kiện cụ thể của cách mạng Việt Nam; đồng thời, kế thừa truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc. Từ ngày 28/01/1941, tư tưởng xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc” của Chủ tịch Hồ Chí Minh ngày càng được hoàn thiện, gắn chặt với yêu cầu lãnh đạo tuyệt đối của Đảng đối với quân đội và với mục tiêu giải phóng dân tộc, giải phóng con người.
Nội dung của tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc”.
Thứ nhất, xác lập mục tiêu chính trị là cơ sở tồn tại của quân đội. Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, quân đội không tồn tại vì mục đích tự thân mà tồn tại để thực hiện mục tiêu chính trị của cách mạng. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Quân đội ta có sức mạnh vô địch, vì nó là một quân đội nhân dân do Đảng ta xây dựng, Đảng ta lãnh đạo và giáo dục”5. Người căn dặn: “Phải tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong Quân đội… Phải biến quyết tâm của Đảng và Chính phủ thành quyết tâm của toàn quân ta”6. Bên cạnh đó, Người cũng chỉ ra: “Quân đội ta là quân đội nhân dân. Nghĩa là con em ruột thịt của nhân dân. Đánh giặc để tranh lại độc lập thống nhất cho Tổ quốc, để bảo vệ tự do hạnh phúc của Nhân dân. Ngoài lợi ích của nhân dân, quân đội ta không có lợi ích nào khác”7. Như vậy, mục tiêu chiến đấu của quân đội là thực hiện mục tiêu chính trị của Đảng, phải tuyệt đối thống nhất với mục tiêu độc lập dân tộc và lợi ích căn bản của Nhân dân. Quan điểm này khắc phục triệt để khuynh hướng quân sự thuần túy, tách quân sự khỏi chính trị.
Thứ hai, xác lập nguyên tắc quân sự phải phục tùng chính trị. Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định rõ chính trị là mục tiêu tối cao, còn quân sự chỉ là phương tiện để thực hiện mục tiêu đó. Người nhiều lần nhấn mạnh rằng, mọi hoạt động quân sự đều phải xuất phát từ mục tiêu chính trị đúng đắn, nếu không sẽ trở nên vô nghĩa hoặc phản tác dụng. Người khẳng định: “Quân sự mà không có chính trị thì như cây không có gốc, vô dụng mà có hại”8. Bên cạnh đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh không tuyệt đối hóa vai trò của quân sự, càng không coi quân sự là yếu tố quyết định duy nhất của thắng lợi cách mạng. Người chỉ rõ: “Chính trị trọng hơn quân sự”9, bởi chính trị quyết định mục tiêu chiến đấu, xác định đối tượng tác chiến, phương thức sử dụng bạo lực và giới hạn cần thiết của hành động quân sự. Quân sự chỉ phát huy được sức mạnh thực sự khi đặt trong khuôn khổ của đường lối chính trị đúng, phù hợp với lợi ích dân tộc và nguyện vọng của Nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhất quán quan điểm: Quân đội cách mạng không phải là lực lượng vũ trang trung lập, càng không phải là công cụ bạo lực đứng ngoài chính trị mà là một bộ phận hữu cơ của sự nghiệp cách mạng do Đảng lãnh đạo. Người khẳng định rõ: “Quân đội ta trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội. Nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng”10. Những quan điểm này cho thấy, phục tùng chính trị, trước hết là phục tùng sự lãnh đạo của Đảng, lực lượng đại biểu cho lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và dân tộc Việt Nam.
Thứ ba, xác lập vai trò quyết định của công tác Đảng, công tác chính trị trong quân đội. Chủ tịch Hồ Chí Minh coi công tác Đảng, công tác chính trị là nhân tố giữ vị trí trung tâm, quyết định bản chất cách mạng và sức mạnh chiến đấu của quân đội. Người khẳng định: “Phải tăng cường công tác chính trị để bảo đảm là quân đội cách mạng, quân đội quyết chiến quyết thắng”11. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, công tác Đảng, công tác chính trị trước hết có ý nghĩa bảo đảm cho quân đội giữ vững bản chất giai cấp công nhân, kiên định mục tiêu, lý tưởng cách mạng, tuyệt đối trung thành với Đảng, với Tổ quốc và Nhân dân, vì “Quân đội ta là quân đội nhân dân. Nhân dân có Đảng lãnh đạo, Đảng có chính cương, chính sách”12. Đây là những luận điểm có giá trị nguyên tắc, làm rõ sự lãnh đạo của Đảng thông qua công tác Đảng, công tác chính trị là điều kiện tiên quyết để quân đội giữ vững định hướng chính trị, không bị trung lập hóa hay biến chất. Chính việc đặt công tác Đảng, công tác chính trị ở vị trí “linh hồn” của quân đội đã tạo nên sự khác biệt căn bản về bản chất chính trị giữa Quân đội nhân dân Việt Nam với các mô hình quân đội phi chính trị hoặc trung lập hóa.
3. Giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc” trong giáo dục lý tưởng cho thanh niên
Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc” không chỉ là di sản lý luận – thực tiễn có giá trị bền vững trong lịch sử cách mạng Việt Nam mà còn mang ý nghĩa định hướng sâu sắc đối với công tác giáo dục lý tưởng, đạo đức và lối sống cho thanh niên trong bối cảnh hiện nay. Trong tư tưởng của Người, “chính trị” không được hiểu như quyền lực hay sự áp đặt từ bên ngoài mà là sự thống nhất giữa mục tiêu độc lập dân tộc, chủ nghĩa xã hội và lợi ích căn bản của Nhân dân. Chính sự thống nhất đó tạo nên nền tảng giá trị chi phối nhận thức, thái độ và hành vi của con người trong đời sống xã hội.
Trong điều kiện toàn cầu hóa, kinh tế thị trường và chuyển đổi số, thanh niên Việt Nam có nhiều cơ hội phát triển về tri thức, kỹ năng và khả năng hội nhập. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là không ít thách thức liên quan đến định hướng giá trị, lý tưởng sống và trách nhiệm xã hội. Trước sự đa dạng, thậm chí đan xen giữa các hệ giá trị, việc quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh về “lấy chính trị làm gốc” giúp thanh niên nhận thức rõ rằng mọi hoạt động học tập, lao động, nghiên cứu khoa học hay khởi nghiệp chỉ thực sự có ý nghĩa xã hội bền vững khi được đặt trong mối quan hệ hài hòa với lợi ích chung của đất nước và Nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Việc gì có lợi cho dân thì hết sức làm, việc gì có hại cho dân thì hết sức tránh”13. Đây là một chuẩn mực giá trị giản dị nhưng có sức định hướng lâu dài đối với hành vi của con người, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Tư tưởng Hồ Chí Minh cũng nhấn mạnh mối quan hệ chặt chẽ giữa lý tưởng và hành động. Theo Người, lý tưởng cách mạng không phải là những khẩu hiệu trừu tượng mà phải được hiện thực hóa thông qua hành động cụ thể, thông qua ý thức trách nhiệm, tinh thần kỷ luật và thái độ sống vì cộng đồng. Đối với thanh niên, giáo dục lý tưởng không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt nhận thức mà quan trọng hơn là hình thành động cơ đúng đắn và khả năng biến lý tưởng thành hành động thiết thực trong học tập, rèn luyện và cống hiến cho xã hội.
Trong bức tranh chung đó, thanh niên trong Quân đội nhân dân Việt Nam là một bộ phận tiêu biểu, thể hiện tập trung và sinh động giá trị của tư tưởng “lấy chính trị làm gốc”. Môi trường quân đội với yêu cầu cao về tổ chức, kỷ luật và bản lĩnh chính trị đã tạo điều kiện để thanh niên quân đội rèn luyện sự thống nhất giữa lý tưởng và hành động, giữa trách nhiệm cá nhân và nhiệm vụ chung. Việc thường xuyên được giáo dục, bồi dưỡng về chính trị, tư tưởng và đạo đức cách mạng giúp thanh niên quân đội hình thành bản lĩnh vững vàng, tinh thần sẵn sàng cống hiến và ý thức phục vụ Nhân dân. Những phẩm chất đó không chỉ có ý nghĩa đối với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc mà còn tạo ra giá trị lan tỏa trong việc giáo dục lý tưởng và lối sống cho thanh niên trong toàn xã hội.
Đối với thanh niên ngoài quân đội, tư tưởng Hồ Chí Minh về “lấy chính trị làm gốc” vẫn giữ nguyên giá trị định hướng trong quá trình hình thành nhân cách và thái độ sống. Việc đề cao lợi ích chung, tinh thần trách nhiệm và ý thức cộng đồng góp phần giúp thanh niên cân bằng giữa khát vọng phát triển bản thân với nghĩa vụ đối với xã hội, giữa mục tiêu cá nhân với sự phát triển bền vững của đất nước. Qua đó, tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh trở thành điểm tựa tinh thần quan trọng trong việc bồi dưỡng thế hệ thanh niên vừa có năng lực chuyên môn, vừa có lý tưởng sống và khát vọng cống hiến.
Xét từ góc độ Hồ Chí Minh học, tư tưởng xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc” phản ánh tầm nhìn nhất quán của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng con người và tổ chức xã hội. Việc vận dụng tư tưởng này vào giáo dục lý tưởng cho thanh niên hiện nay không chỉ góp phần nâng cao chất lượng công tác thanh niên mà còn tạo nền tảng tinh thần bền vững cho sự phát triển của xã hội Việt Nam trong giai đoạn mới.
Kết tinh lại những giá trị đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn thanh niên: “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Thật vậy nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên”14. Lời dạy của Người không chỉ khẳng định vai trò lịch sử của thanh niên mà còn đặt ra yêu cầu tự giác rèn luyện, tu dưỡng và cống hiến của thế hệ trẻ. Trong bối cảnh hiện nay, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc” vào giáo dục lý tưởng cho thanh niên chính là góp phần giúp thế hệ trẻ ý thức sâu sắc hơn về trách nhiệm của mình đối với Tổ quốc, Nhân dân và tương lai của đất nước.
4. Kết luận
Sự kiện ngày 28/01/1941 và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng quân đội “lấy chính trị làm gốc” là di sản lý luận – thực tiễn có giá trị bền vững đối với cách mạng Việt Nam. Những nội dung cốt lõi của tư tưởng này không chỉ soi sáng quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam mà còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc đối với việc bồi dưỡng lý tưởng, bản lĩnh và trách nhiệm của thanh niên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào giáo dục lý tưởng cho thanh niên góp phần hình thành lớp thanh niên “vừa hồng, vừa chuyên”, có khát vọng cống hiến, có bản lĩnh chính trị vững vàng và tinh thần trách nhiệm cao đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Chú thích:
1, 4, 9. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 3. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 230, 539, 539.
2, 6. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 11. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 113, 365 – 366.
3, 7, 8, 12. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 7. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 217, 334, 217, 217.
5, 10. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 14. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 435, 435.
11. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 8. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 265.
13. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 4. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 51.
14. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 5. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 216.
Tài liệu tham khảo:
1. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng yếu tố chính trị trong Quân đội nhân dân Việt Nam. https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/01/13/van-dung-tu-tuong-ho-chi-minh-ve-xay-dung-yeu-to-chinh-tri-trong-quan-doi-nhan-dan-viet-nam/
2. Tư tưởng Hồ Chí Minh về tự lực, tự cường trong Cách mạng tháng Tám năm 1945 và ý nghĩa trong bối cảnh mới. https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/11/14/tu-tuong-ho-chi-minh-ve-tu-luc-tu-cuong-trong-cach-mang-thang-tam-nam-1945-va-y-nghia-trong-boi-canh-moi/
