ThS. Trịnh Duy Biên
Học viện Cán bộ TP. Hồ Chí Minh
(Quanlynhanuoc.vn) – Giám sát là một trong ba chức năng hiến định cơ bản của Hội đồng nhân dân giữ vai trò then chốt trong việc bảo đảm quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước ở địa phương. Trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh đang đẩy mạnh xây dựng chính quyền đô thị, chuyển đổi số và tinh gọn bộ máy theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, chức năng giám sát của Hội đồng nhân dân cấp xã đứng trước yêu cầu phải được đổi mới toàn diện cả về tư duy, phương thức và năng lực thực thi. Bài viết phân tích những vấn đề đặt ra trong thực hiện chức năng giám sát của Hội đồng nhân dân cấp xã tại TP. Hồ Chí Minh hiện nay, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế, nâng cao hiệu quả giám sát trong giai đoạn tới.
Từ khóa: Chức năng giám sát; Hội đồng nhân dân cấp xã; hoạt động giám sát; hiệu quả giám sát; TP. Hồ Chí Minh.
1. Khái quát chung
Trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc bảo đảm quyền lực nhà nước được tổ chức, kiểm soát chặt chẽ, vận hành minh bạch và hướng tới mục tiêu phục vụ Nhân dân luôn được xác định là yêu cầu mang tính nguyên tắc. Ở cấp chính quyền địa phương, Hội đồng nhân dân (HĐND), với tư cách là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thực hiện chức năng giám sát đối với hoạt động của Ủy ban nhân dân (UBND) và các cơ quan, tổ chức có liên quan trên địa bàn.
TP. Hồ Chí Minh là đô thị đặc biệt, đầu tàu kinh tế của cả nước, nơi các hoạt động quản lý nhà nước ở cơ sở diễn ra với cường độ cao, phạm vi rộng và mức độ phức tạp lớn. Đặc biệt, sau khi thực hiện sáp nhập, TP. Hồ Chí Minh mới (hợp nhất TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu) đã trở thành một cực tăng trưởng tổng hợp về công nghiệp chế biến, logistics quốc tế và thương mại – dịch vụ chất lượng cao, với những lợi thế nổi bật, như: hệ thống cảng Cái Mép – Thị Vải, sân bay Tân Sơn Nhất và mạng lưới khu công nghiệp lớn nhất cả nước.
Trong bối cảnh không còn tổ chức chính quyền cấp huyện, mô hình tổ chức và quy mô quản lý của 168 đơn vị hành chính cấp xã1 có nhiều thay đổi căn bản, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao hiệu lực, hiệu quả giám sát của HĐND cấp xã. Yêu cầu này không chỉ mang ý nghĩa pháp lý – chính trị mà còn xuất phát từ đòi hỏi thực tiễn nhằm bảo đảm kỷ cương hành chính, phòng ngừa vi phạm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, đáp ứng yêu cầu quản lý đô thị hiện đại và phát triển bền vững.
Tuy nhiên, thực tiễn hoạt động giám sát của HĐND cấp xã trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh thời gian qua vẫn còn bộc lộ không ít hạn chế, từ việc lựa chọn nội dung giám sát, phương thức tổ chức thực hiện cho đến năng lực của đội ngũ đại biểu. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại một cách toàn diện và đề xuất các giải pháp hoàn thiện phù hợp với bối cảnh mới.
2. Thực trạng thực hiện chức năng giám sát của Hội đồng nhân dân cấp xã tại TP. Hồ Chí Minh
Giám sát của HĐND chính là hoạt động theo dõi, xem xét, đánh giá việc tuân thủ Hiến pháp, luật, nghị quyết của HĐND và việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân có liên quan tại địa phương. Đây không chỉ là công cụ kiểm soát quyền lực mà còn là kênh phản ánh tiếng nói của cử tri, góp phần điều chỉnh hoạt động quản lý nhà nước theo hướng công khai, minh bạch và hiệu quả hơn.
Ở cấp xã, chức năng giám sát của HĐND có ý nghĩa đặc biệt bởi đây là cấp chính quyền gần dân nhất, nơi các quyết định quản lý tác động trực tiếp và thường xuyên đến đời sống người dân. Giám sát hiệu quả sẽ góp phần hạn chế tình trạng lạm quyền, buông lỏng quản lý, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình của chính quyền cơ sở trước Nhân dân. Tại TP. Hồ Chí Minh, trong năm 2025, cùng với quá trình hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và đẩy mạnh chuyển đổi số, hoạt động giám sát của HĐND các cấp, trong đó có HĐND cấp xã đã có nhiều đổi mới cả về nội dung, phương thức và công cụ thực hiện.
a. Những ưu điểm
Một là, chủ động trong việc xây dựng và triển khai kế hoạch giám sát hằng năm, lựa chọn đúng các vấn đề bức xúc, nổi cộm trong quản lý ở cơ sở để tổ chức giám sát chuyên đề.
Trong bối cảnh Thành phố triển khai sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, HĐND các cấp, trong đó có HĐND cấp xã, đã thể hiện rõ vai trò chủ động, kịp thời trong tổ chức hoạt động giám sát. Ngay sau khi công bố các nghị quyết, quyết định về sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã và kết thúc hoạt động đơn vị hành chính cấp huyện, HĐND Thành phố đã khẩn trương tổ chức kỳ họp đầu tiên (ngày 01/7/2025) để thông qua các nghị quyết liên quan đến tổ chức bộ máy, nhân sự của HĐND và UBND các cấp. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm bộ máy chính quyền địa phương, đặc biệt ở cấp xã, nhanh chóng ổn định tổ chức và vận hành thông suốt, không làm gián đoạn việc thực hiện chức năng giám sát.
Trên cơ sở đó, HĐND cấp xã đã sớm xây dựng kế hoạch giám sát hằng năm, tập trung vào những lĩnh vực phát sinh nhiều phản ánh, kiến nghị của cử tri, như: quản lý trật tự xây dựng, giải quyết thủ tục hành chính tại bộ phận tiếp nhận và trả kết quả, công tác tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo. Việc lựa chọn các nội dung giám sát này phản ánh sự bám sát thực tiễn quản lý ở cơ sở, đáp ứng yêu cầu bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trong điều kiện địa bàn quản lý được mở rộng sau sắp xếp đơn vị hành chính.
Đặc biệt, Thường trực HĐND Thành phố đã chủ động thành lập các tổ công tác do Chủ tịch và các Phó Chủ tịch HĐND làm tổ trưởng, trực tiếp khảo sát tình hình tổ chức và hoạt động của chính quyền tại các xã, phường, đặc khu trong những tuần đầu vận hành mô hình mới. Thông qua hoạt động khảo sát này, những thuận lợi, khó khăn trong thực tiễn quản lý ở cơ sở, nhất là về điều kiện cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, phân cấp, ủy quyền và quy trình giải quyết công việc, đã được kịp thời ghi nhận, tổng hợp và kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý. Đây là minh chứng cho việc gắn hoạt động giám sát với khảo sát thực tế, qua đó nâng cao tính chủ động, tính kịp thời và hiệu quả của giám sát.
Việc chủ động xây dựng kế hoạch giám sát hằng năm và tổ chức các hoạt động giám sát chuyên đề ngay từ giai đoạn đầu vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp cho thấy HĐND cấp xã tại TP. Hồ Chí Minh đã từng bước chuyển từ giám sát mang tính hình thức sang giám sát gắn với vấn đề, gắn với kết quả và trách nhiệm, góp phần bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước ở cơ sở.2
Hai là, hoạt động chất vấn tại kỳ họp HĐND cấp xã từng bước được cải thiện theo hướng thực chất hơn, qua đó góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình của UBND và đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã.
Trong giai đoạn sau sắp xếp đơn vị hành chính, từ ngày 01/7 – 26/12/2025, HĐND đã tổ chức 7 kỳ họp, thông qua 246 nghị quyết3, tập trung giải quyết những vấn đề cấp bách phát sinh từ thực tiễn quản lý, bảo đảm điều kiện vận hành của mô hình chính quyền đô thị 2 cấp và tiếp tục khơi thông nguồn lực, tạo đà tăng trưởng cho Thành phố.
Cùng với việc đổi mới nội dung và phương thức tổ chức kỳ họp, hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn tại kỳ họp HĐND cấp xã trên địa bàn Thành phố đã có những chuyển biến tích cực theo hướng đi vào thực chất. Số lượng câu hỏi chất vấn tại các kỳ họp có xu hướng tăng qua các năm; nội dung chất vấn ngày càng cụ thể, rõ địa chỉ trách nhiệm, tập trung vào những vấn đề bức xúc, tồn tại kéo dài trong quản lý ở cơ sở.
Thực tiễn cho thấy, phần lớn các kỳ họp HĐND cấp xã đều bố trí thời lượng riêng cho hoạt động chất vấn, trong đó các đại biểu tập trung chất vấn Chủ tịch, Phó Chủ tịch UBND cấp xã và người đứng đầu các bộ phận chuyên môn với các nội dung,nhơ: về tiến độ giải quyết thủ tục hành chính, tình trạng hồ sơ trễ hẹn, công tác quản lý trật tự xây dựng, tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo. Nội dung trả lời chất vấn không chỉ dừng ở việc giải trình nguyên nhân mà còn gắn với các cam kết về biện pháp khắc phục, lộ trình thực hiện và trách nhiệm cá nhân, tạo cơ sở để HĐND theo dõi, giám sát sau kỳ họp.
Đáng chú ý, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong tổ chức kỳ họp và quản lý kiến nghị, chất vấn đã hỗ trợ nâng cao hiệu quả hoạt động này. Thông qua các hệ thống phần mềm và ứng dụng hỗ trợ hoạt động HĐND, nội dung chất vấn, kết luận của chủ tọa và cam kết của các cơ quan chịu sự chất vấn được cập nhật, theo dõi và đối chiếu thuận lợi hơn, góp phần hạn chế tình trạng chất vấn xong nhưng thiếu giám sát việc thực hiện. Sự cải thiện về chất lượng và hiệu quả hoạt động chất vấn tại kỳ họp HĐND cấp xã đã góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình của UBND và đội ngũ cán bộ, công chức ở cơ sở, đồng thời tăng cường vai trò kiểm soát quyền lực của HĐND trong điều kiện vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Ba là, tăng cường các hoạt động khảo sát, giám sát thực tế tại các đơn vị hành chính cấp xã, qua đó nâng cao tính kịp thời và hiệu quả của hoạt động giám sát.
Trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phạm vi quản lý của cấp xã được mở rộng, yêu cầu về hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước ở cơ sở ngày càng cao, vai trò giám sát của HĐND, đặc biệt là HĐND cấp xã, ngày càng trở nên quan trọng. Nhận thức rõ điều này, HĐND Thành phố đã tăng cường tổ chức các hoạt động khảo sát, giám sát tại các đơn vị hành chính cấp xã ngay từ giai đoạn đầu vận hành mô hình mới.
Việc tăng cường khảo sát, giám sát trực tiếp tại cơ sở không chỉ giúp HĐND nắm bắt sát thực tiễn vận hành của chính quyền cấp xã sau sắp xếp đơn vị hành chính mà còn góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý thông qua việc ban hành các nghị quyết phù hợp với yêu cầu phân cấp, phân quyền trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đồng thời, hoạt động này cũng phát huy vai trò của đại biểu HĐND trong việc làm cầu nối giữa ý chí, nguyện vọng của Nhân dân với các quyết định quản lý nhà nước, bảo đảm các nghị quyết được ban hành có tính khả thi và phù hợp với điều kiện thực tiễn ở cơ sở.
Trong giai đoạn sau sắp xếp đơn vị hành chính, từ ngày 01/7 – 26/12/2025, HĐND đã tổ chức 7 kỳ họp, thông qua 246 nghị quyết3, tập trung giải quyết những vấn đề cấp bách phát sinh từ thực tiễn quản lý, bảo đảm điều kiện vận hành của mô hình chính quyền đô thị 2 cấp và tiếp tục khơi thông nguồn lực, tạo đà tăng trưởng cho Thành phố.
Nhìn chung, việc tăng cường các hoạt động khảo sát, giám sát tại các đơn vị hành chính cấp xã đã góp phần nâng cao tính thực chất của hoạt động giám sát, từng bước khắc phục tình trạng giám sát mang tính hình thức, qua đó bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước ở cơ sở trong điều kiện vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
b. Một số tồn tại, hạn chế
Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn giám sát của HĐND cấp xã tại TP. Hồ Chí Minh vẫn còn bộc lộ một số hạn chế. Một số nội dung giám sát còn dàn trải, chưa thực sự tập trung vào những vấn đề trọng tâm, bức xúc kéo dài ở cơ sở; việc theo dõi, đôn đốc thực hiện kiến nghị sau giám sát ở một số nơi chưa thường xuyên, thiếu chế tài đủ mạnh. Năng lực phân tích, kỹ năng giám sát của một bộ phận đại biểu HĐND cấp xã, nhất là đại biểu hoạt động kiêm nhiệm, còn hạn chế; điều kiện bảo đảm cho hoạt động giám sát chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu trong bối cảnh quản lý đô thị đặc thù của TP. Hồ Chí Minh.
Cùng với đó, thực tiễn quản lý nhà nước hiện nay, hoạt động giám sát của HĐND cấp xã thường chịu tác động của nhiều yếu tố bất lợi, như: (1) Phạm vi thẩm quyền rộng nhưng công cụ giám sát còn hạn chế, chủ yếu dừng ở kiến nghị, chất vấn và giám sát chuyên đề với hiệu lực ràng buộc chưa cao. (2) Đội ngũ đại biểu HĐND cấp xã phần lớn hoạt động kiêm nhiệm, thiếu thời gian, kỹ năng và điều kiện cần thiết để thực hiện giám sát một cách chuyên sâu. (3) Mối quan hệ công tác giữa HĐND và UBND cùng cấp trong nhiều trường hợp còn mang tính “vừa giám sát vừa phối hợp”, dẫn đến tâm lý nể nang, ngại va chạm.
3. Một số giải pháp hoàn thiện chức năng giám sát của Hội đồng nhân dân cấp xã
Trong bối cảnh Thành phố triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp và thực hiện sáp nhập đơn vị hành chính, phạm vi quản lý của cấp xã được mở rộng, khối lượng công việc gia tăng, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với hoạt động giám sát của HĐND cấp xã cả về tính chuyên nghiệp, tính phản biện và khả năng theo dõi kết quả thực hiện nghị quyết.
Để nâng cao hiệu quả giám sát của HĐND cấp xã trong giai đoạn tới, đáp ứng yêu cầu xây dựng chính quyền đô thị hiện đại, minh bạch và phục vụ Nhân dân, Thành phố cần thực hiện một số giải pháp sau:
Thứ nhất, cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và cơ chế bảo đảm thực thi chức năng giám sát của HĐND cấp xã. Các quy định về trách nhiệm giải trình, chế tài đối với việc không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các kiến nghị giám sát cần được cụ thể hóa rõ ràng hơn nhằm nâng cao tính ràng buộc và hiệu lực của hoạt động giám sát.
Thứ hai, đổi mới phương thức giám sát theo hướng thực chất, tập trung vào những vấn đề trọng tâm, bức xúc của đời sống xã hội tại địa phương. HĐND cấp xã cần tăng cường giám sát chuyên đề, giám sát thường xuyên gắn với phản ánh, kiến nghị của cử tri; đồng thời chú trọng giám sát việc thực hiện các kết luận sau giám sát để bảo đảm hiệu quả đến cùng.
Thứ ba, nâng cao năng lực đội ngũ đại biểu HĐND cấp xã thông qua đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng giám sát, phân tích chính sách, sử dụng công nghệ và dữ liệu số. Việc xây dựng đội ngũ đại biểu có tư duy phản biện, bản lĩnh và trách nhiệm là yếu tố then chốt quyết định chất lượng giám sát.
Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ – thông tin và chuyển đổi số trong hoạt động giám sát. HĐND cấp xã cần khai thác hiệu quả các hệ thống thông tin quản lý, cổng dịch vụ công, phản ánh hiện trường và dữ liệu từ người dân để làm cơ sở cho hoạt động giám sát, qua đó nâng cao tính khách quan, kịp thời và minh bạch.
4. Kết luận
Hoàn thiện chức năng giám sát của HĐND cấp xã trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh là yêu cầu khách quan trong tiến trình xây dựng chính quyền đô thị theo hướng hiện đại, hiệu lực và hiệu quả. Vấn đề này không chỉ đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ thể chế mà còn đòi hỏi sự đổi mới đồng bộ về tư duy giám sát, phương thức tổ chức thực hiện và nâng cao năng lực thực thi của đội ngũ đại biểu HĐND. Chỉ khi hoạt động giám sát được triển khai một cách thực chất gắn với yêu cầu quản lý nhà nước ở cơ sở và những vấn đề thiết thân của đời sống nhân dân, đồng thời được bảo đảm bằng các công cụ pháp lý phù hợp, nền tảng công nghệ – thông tin và nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu, HĐND cấp xã mới có thể phát huy đầy đủ vai trò là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, góp phần tăng cường kỷ cương, kỷ luật hành chính và nâng cao chất lượng quản trị địa phương.
Chú thích:
1. Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2025). Nghị quyết số 1685/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của TP. Hồ Chí Minh năm 2025.
2. Kỳ họp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. https://thanhuytphcm.vn/tin-tuc/ky-hop-co-y-nghia-dac-biet-quan-trong-1491937844
3. Phát huy vai trò trung tâm kiến tạo thể chế đưa TP. Hồ Chí Minh tăng tốc, bứt phá. https://hdnd.hochiminhcity.gov.vn/tin-tuc/tin-tt-hdnd/phat-huy-vai-tro-trung-tam-kien-tao-the-che-dua-thanh-pho-ho-chi-minh-tang-toc-but-pha
Tài liệu tham khảo:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I, II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
2. Quốc hội (2015). Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).
3. Quốc hội (2023). Nghị quyết số 98/2023/QH15 ngày 24/6/2023 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP. Hồ Chí Minh.
4. Quốc hội (2025). Nghị quyết số 260/2025/QH15 ngày 11/12/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết số 98/2023/QH15 ngày 24/6/2023 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP. Hồ Chí Minh.
5. Phân cấp, phân quyền trong tổ chức chính quyền địa phương hai cấp: thách thức đối với hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân. https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/09/23/phan-cap-phan-quyen-trong-to-chuc-chinh-quyen-dia-phuong-hai-cap-thach-thuc-doi-voi-hoat-dong-giam-sat-cua-hoi-dong-nhan-dan.
