Mai Thị Thanh Huệ
Công ty TNHH Đầu tư xây dựng An Định Lộc
(Quanlynhanuoc.vn) – Doanh nghiệp nhỏ và vừa đóng vai trò là động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đổi mới sáng tạo và giải quyết việc làm. Bài viết tập trung phân tích, đánh giá thực trạng thực thi pháp luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 2018 – 2025, nghiên cứu nhấn mạnh những thách thức pháp lý phát sinh sau quá trình sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính và sự lúng túng trong giai đoạn chuyển tiếp thi hành các đạo luật mới. Trên cơ sở đó, đề xuất hệ thống giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, tập trung vào việc số hóa liên thông dữ liệu và đổi mới cơ chế hỗ trợ tài chính, góp phần tạo lập môi trường kinh doanh kiến tạo cho cộng đồng doanh nghiệp tại địa phương.
Từ khóa: Pháp luật hỗ trợ; doanh nghiệp nhỏ và vừa; thực thi pháp luật; cải cách hành chính; tỉnh Đồng Nai.
1. Đặt vấn đề
Trong cấu trúc nền kinh tế Việt Nam, doanh nghiệp nhỏ và vừa không chỉ đóng vai trò là “xương sống” về số lượng (chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp) mà còn là động lực quan trọng nhất trong việc tạo việc làm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo đảm an sinh xã hội. Nhận thức được tầm quan trọng đó, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 đánh dấu một bước ngoặt trong tư duy quản lý nhà nước, chuyển từ phương thức “quản lý hành chính” sang “hỗ trợ và phục vụ”. Tuy nhiên, sau hơn 7 năm thi hành, khoảng cách giữa các quy định ưu việt trên văn bản và hiệu quả thực thi vẫn còn là một bài toán hóc búa đối với nhiều địa phương.
Tỉnh Đồng Nai, với vị thế là một trong những thủ phủ công nghiệp và là hạt nhân của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, đang đứng trước những vận hội và thách thức chưa từng có. Với hơn 50.000 doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó đa phần là doanh nghiệp nhỏ và vừa, địa phương này đóng vai trò là “phòng thí nghiệm” thực tiễn sống động cho việc triển khai các chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) cùng các đại dự án hạ tầng đã vô hình trung tạo ra áp lực rất lớn lên doanh nghiệp nhỏ và vừa nội địa về mặt bằng sản xuất, chi phí lao động và khả năng cạnh tranh.
Đặc biệt, trong giai đoạn 2024 – 2025, tỉnh Đồng Nai thực hiện sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính cấp xã, phường và huyện theo chủ trương của Trung ương. Quá trình chuyển đổi này, bên cạnh mục tiêu tinh gọn bộ máy, đã nảy sinh những rào cản pháp lý mới về tính liên thông dữ liệu, sự đứt gãy trong quy trình hỗ trợ hành chính và tâm lý e ngại trách nhiệm của một bộ phận cán bộ thực thi trong giai đoạn giao thời. Đây là những vấn đề thực tiễn “nóng hổi” mà các nghiên cứu trước đây chưa có điều kiện phân tích sâu sắc. Việc đánh giá thực trạng thực thi pháp luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Đồng Nai trong bối cảnh hiện nay không chỉ giúp nhận diện các “điểm nghẽn” về thể chế mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn để đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật.
2. Kết quả thực thi pháp luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai
Công tác thi hành pháp luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Đồng Nai trong những năm qua đã có những chuyển biến mạnh mẽ, chuyển từ tư duy “quản lý” sang “phục vụ”, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của mọi sự cải cách, đó là:
Thứ nhất, về việc triển khai và cụ thể hóa văn bản pháp luật. UBND tỉnh Đồng Nai đã ban hành hệ thống văn bản chỉ đạo đồng bộ nhằm cụ thể hóa Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 và Nghị định số 80/2021/NĐ-CP. Điển hình là Kế hoạch phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa giai đoạn 2021 – 2025, trong đó phân định rõ trách nhiệm của từng sở, ban, ngành và UBND cấp huyện trong việc thực thi các gói hỗ trợ về công nghệ, nguồn nhân lực và mở rộng thị trường1. Việc “nội luật hóa” các quy định trung ương vào thực tiễn địa phương giúp các chính sách ưu đãi tiếp cận gần hơn với đặc thù sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp trên địa bàn.
Thứ hai, đột phá trong cải cách thủ tục hành chính. Đồng Nai là một trong những địa phương đi đầu cả nước trong việc vận hành Trung tâm Phục vụ Hành chính công tỉnh theo mô hình “Một cửa liên thông hiện đại”. Rút ngắn thời gian gia nhập thị trường: thủ tục đăng ký thành lập doanh nghiệp mới hiện nay đã được rút ngắn chỉ còn trung bình 1,5 – 2 ngày làm việc (so với quy định 03 ngày của Luật Doanh nghiệp)2. Liên thông thủ tục: tỉnh đã triển khai thành công cơ chế liên thông giữa Sở Kế hoạch và Đầu tư với cơ quan Thuế, Bảo hiểm xã hội và Công an tỉnh trong việc cấp mã số doanh nghiệp và con dấu, giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa giảm thiểu tối đa chi phí tuân thủ pháp luật3.
Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong thực thi chính sách. Thực hiện chủ trương chuyển đổi số quốc gia, Đồng Nai đã số hóa 100% các thủ tục hành chính liên quan đến doanh nghiệp trên Cổng dịch vụ công trực tuyến của tỉnh. Hỗ trợ pháp lý trực tuyến thông qua các nền tảng mạng xã hội và trang thông tin điện tử của các Sở chuyên ngành, tỉnh thường xuyên tổ chức các buổi đối thoại trực tuyến và cung cấp dịch vụ tư vấn pháp luật miễn phí cho doanh nghiệp nhỏ và vừa theo quy định tại Nghị định số 55/2019/NĐ-CP4. Phản hồi kiến nghị của người dân được thông qua hệ thống “Đường dây nóng” và chuyên mục “Tỉnh Đồng Nai đồng hành cùng doanh nghiệp” trên Cổng thông tin điện tử. Từ đây đã tiếp nhận và xử lý hàng trăm kiến nghị mỗi năm, bảo đảm mọi vướng mắc pháp lý của doanh nghiệp nhỏ và vừa được giải quyết dứt điểm và công khai5.
3. Những vấn đề phát sinh từ thực tiễn
Mặc dù đạt được những kết quả khả quan, chỉ số Chi phí thời gian và thiết chế pháp lý trong báo cáo PCI của Đồng Nai vẫn còn những dư địa để cải thiện. Việc thực thi pháp luật ở cấp cơ sở đôi khi còn thiếu sự thống nhất, nhất là trong các thủ tục liên quan đến quy hoạch đất đai và môi trường – những lĩnh vực vốn có sự đan xen phức tạp giữa nhiều đạo luật khác nhau… Thực tiễn tại Đồng Nai đang bộc lộ những thách thức mới, đòi hỏi sự điều chỉnh kịp thời về mặt thực thi để chính sách hỗ trợ không bị “lỗi nhịp” so với tốc độ phát triển của doanh nghiệp.
Một là, thách thức từ việc sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính.
Việc thực hiện Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, huyện tại Đồng Nai giai đoạn 2024 – 2025 đã tạo ra những xáo trộn nhất định trong hoạt động của doanh nghiệp nhỏ và vừa, sự không đồng bộ về dữ liệu pháp lý khi thay đổi địa danh hành chính (ví dụ: sáp nhập các phường tại TP. Biên Hòa), mặc dù cơ quan nhà nước có lộ trình hỗ trợ, nhưng thực tế việc cập nhật dữ liệu liên thông giữa cơ quan đăng ký kinh doanh, Thuế, Công an và Văn phòng đăng ký đất đai vẫn có độ trễ6. Từ đó, dẫn đến nhiều doanh nghiệp phản ánh tình trạng bị đình trệ trong việc ký kết hợp đồng xuất khẩu hoặc thực hiện các giao dịch vay vốn ngân hàng do thông tin địa chỉ trên Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp và Sổ đỏ chưa được cập nhật tương ứng, gây lãng phí thời gian và chi phí cơ hội7.
Hai là, điểm nghẽn trong giai đoạn chuyển tiếp thi hành các đạo luật mới.
Năm 2025 là giai đoạn bản lề khi Luật Đất đai năm 2024, Luật Nhà ở năm 2023 và Luật Kinh doanh bất động sản năm 2023 bắt đầu có hiệu lực đầy đủ. Tâm lý “chờ hướng dẫn”: Tại các địa bàn trọng điểm, như Long Thành, Nhơn Trạch, một số thủ tục giao đất, cho thuê đất đối với các dự án xây dựng cụm công nghiệp cho doanh nghiệp nhỏ và vừa bị chậm lại do các cơ quan chuyên môn phải chờ đợi các nghị định, thông tư hướng dẫn chi tiết về phương pháp định giá đất mới8. Rào cản về tiêu chuẩn xanh (ESG): doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Đồng Nai đang đối mặt với áp lực lớn từ các rào cản kỹ thuật của thị trường quốc tế (như cơ chế CBAM của EU). Tuy nhiên, khung pháp lý về “Tín dụng xanh” và các hướng dẫn thực thi chuyển đổi sản xuất sạch tại địa phương vẫn còn mang tính khuyến khích, chưa có các quy định mang tính đòn bẩy tài chính đủ mạnh để doanh nghiệp mạnh dạn thay đổi công nghệ9.
Ba là, khoảng cách giữa doanh nghiệp nội địa và chuỗi cung ứng FDI.
Mặc dù Đồng Nai là “thủ phủ” thu hút FDI nhưng sự gắn kết giữa doanh nghiệp nhỏ và vừa địa phương và các tập đoàn lớn, như: Amata, Hyosung, CP… vẫn còn lỏng lẻo. Thực thi chính sách công nghiệp hỗ trợ, các quy định ưu đãi về thuế và hải quan cho doanh nghiệp hỗ trợ đã có, nhưng tiêu chí để được công nhận “sản phẩm công nghiệp hỗ trợ ưu tiên” còn khá cao so với năng lực hiện tại của đa số doanh nghiệp nhỏ và vừa nội địa10. Điều này dẫn đến tình trạng doanh nghiệp FDI ưu tiên nhập khẩu linh kiện hoặc sử dụng các nhà cung cấp cùng hệ sinh thái từ quốc gia của họ, thay vì sử dụng nguồn lực tại chỗ của Đồng Nai.
Bốn là, năng lực “hấp thụ” chính sách của cộng đồng doanh nghiệp.
Một vấn đề không kém phần quan trọng là sự hạn chế trong năng lực quản trị rủi ro pháp lý của chính các chủ doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nhiều doanh nghiệp chưa chủ động tiếp cận thông tin hỗ trợ, dẫn đến tình trạng nhiều chính sách ưu đãi từ ngân sách tỉnh (về đào tạo nhân lực, xúc tiến thương mại) luôn trong tình trạng “thừa chỉ tiêu nhưng thiếu đối tượng thụ hưởng” phù hợp11.
4. Một số giải pháp
Nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tại tỉnh Đồng Nai trong bối cảnh mới, tác giả đề xuất một số giải pháp sau:
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và cơ chế phối hợp.
Bảo đảm tính thống nhất giữa Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa và các Luật chuyên ngành: cần rà soát và điều chỉnh các quy định về điều kiện thụ hưởng hỗ trợ tại Luật Ngân sách nhà nước và các Luật về Thuế. Việc này nhằm bảo đảm khi doanh nghiệp nhỏ và vừa đáp ứng tiêu chí theo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, họ mặc nhiên được tiếp cận các gói hỗ trợ mà không bị cản trở bởi các quy định kỹ thuật khắt khe của luật chuyên ngành12. Luật hóa cơ chế “Thử nghiệm chính sách” (Sandbox): kiến nghị Chính phủ sớm ban hành khung pháp lý cho phép các địa phương năng động như Đồng Nai thử nghiệm các mô hình hỗ trợ mới về kinh tế số và kinh tế tuần hoàn trước khi ban hành quy định chính thức trên diện rộng.
Thứ hai, nâng cao hiệu quả thực thi tại địa phương.
Xây dựng nền tảng “Dữ liệu pháp lý doanh nghiệp dùng chung”: Để giải quyết vấn đề sáp nhập hành chính, tỉnh cần triển khai ngay hệ thống liên thông dữ liệu tự động. Khi địa danh hành chính thay đổi, hệ thống sẽ tự động cập nhật và thông báo trạng thái đến cơ quan Thuế, Bảo hiểm xã hội và Ngân hàng, giúp doanh nghiệp không phải thực hiện thủ tục đính chính thủ công13. Đổi mới cơ chế hoạt động của Quỹ Bảo lãnh tín dụng, chuyển đổi từ mô hình bảo lãnh dựa trên tài sản thế chấp sang bảo lãnh dựa trên tín nhiệm và phương án kinh doanh khả thi. Cần thiết lập cơ chế “chia sẻ rủi ro” giữa ngân sách tỉnh và ngân hàng thương mại theo tỷ lệ 70/30 để khuyến khích việc cho vay đối với các dự án công nghiệp hỗ trợ14.
Tối ưu hóa quỹ đất thông qua mô hình “Nhà xưởng cao tầng”, tận dụng các quy định mới của Luật Đất đai năm 2024, Đồng Nai nên thí điểm xây dựng các khu nhà xưởng cao tầng trong khu công nghiệp để cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thuê với giá ưu đãi. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm quỹ đất mà còn giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận được hệ thống xử lý nước thải và hạ tầng tiêu chuẩn của khu công nghiệp15. Thiết lập luồng “Hỗ trợ xanh” (Green Support), xây dựng bộ tiêu chí đánh giá năng lực ESG cho doanh nghiệp nhỏ và vừa địa phương. Những doanh nghiệp đạt chuẩn sẽ được ưu tiên tiếp cận các gói hỗ trợ về công nghệ và đào tạo nhân lực từ ngân sách tỉnh, giúp họ đủ điều kiện tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu của các tập đoàn FDI16.
Thứ ba, nâng cao năng lực cán bộ thực thi và ý thức pháp luật của doanh nghiệp.
Chuyển đổi tư duy công vụ, tổ chức các lớp bồi dưỡng kỹ năng “tư vấn và đồng hành” thay vì chỉ “kiểm tra và giám sát” cho đội ngũ cán bộ cấp xã. Phát huy vai trò cầu nối của Hiệp hội, tăng cường ký kết đơn hàng dịch vụ công với các Hiệp hội doanh nghiệp để triển khai các chương trình đào tạo pháp trị và quản trị rủi ro cho chủ doanh nghiệp nhỏ và vừa, bảo đảm chính sách hỗ trợ đúng đối tượng và thực chất.
5. Kết luận
Nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa không chỉ là yêu cầu cấp thiết để thúc đẩy kinh tế tư nhân phát triển mà còn là thước đo năng lực quản trị của chính quyền địa phương trong bối cảnh hội nhập. Qua nghiên cứu thực tiễn tại tỉnh Đồng Nai – một “điểm chạm” điển hình của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, có thể rút ra một vấn đề lớn hơn được đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách, trong bối cảnh hạ tầng chiến lược và làn sóng chuyển đổi xanh đang quét qua các chuỗi cung ứng toàn cầu, liệu một khung pháp lý hỗ trợ “đúng và đủ”, hay chúng ta cần một sự thay đổi tận gốc rễ trong “DNA thực thi” của chính quyền địa phương để doanh nghiệp nhỏ và vừa nội địa thực sự trở thành những thực thể đủ mạnh, thay vì mãi là những vệ tinh yếu ớt bên cạnh các khối khổng lồ FDI? Câu trả lời sẽ phụ thuộc vào sự quyết liệt trong việc xóa bỏ những rào cản hành chính cuối cùng và sự sẵn lòng thử nghiệm những mô hình hỗ trợ đột phá của tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn sắp tới.
Chú thích:
1. UBND tỉnh Đồng Nai (2021). Kế hoạch số 116/KH-UBND ngày 15/5/2021 về phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2021 – 2025.
2. Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Đồng Nai (2025). Báo cáo tổng kết công tác đăng ký doanh nghiệp và cải cách thủ tục hành chính năm 2024, tr. 8.
3. Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) (2024). Báo cáo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2023 – Phân tích chuyên sâu về môi trường kinh doanh tỉnh Đồng Nai.
4. Chính phủ (2019). Nghị định số 55/2019/NĐ-CP về hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.
5. UBND tỉnh Đồng Nai (2025). Báo cáo tình hình thực hiện cải cách hành chính, kiểm soát thủ tục hành chính và thực hiện cơ chế một cửa, một cửa liên thông năm 2024, tr. 22.
6. UBND tỉnh Đồng Nai (2025). Báo cáo sơ kết tác động của việc sắp xếp đơn vị hành chính đến hoạt động sản xuất – kinh doanh của doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh, tháng 10/2025.
7. Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Đồng Nai (2025). Báo cáo tổng hợp kiến nghị về khó khăn trong cập nhật hồ sơ pháp lý sau sáp nhập địa giới hành chính.
8. Bộ Tài nguyên và Môi trường (2024). Công văn hướng dẫn việc xử lý hồ sơ đất đai trong giai đoạn chuyển tiếp thi hành Luật Đất đai năm 2024.
9. Sở Công Thương tỉnh Đồng Nai (2025). Báo cáo thực trạng chuyển đổi sản xuất xanh và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn ESG của doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh.
10. Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2024). Báo cáo đánh giá sự liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nhỏ và vừa nội địa tại các tỉnh trọng điểm phía Nam.
11. Sở Lao động – Thương binh và Xã hội tỉnh Đồng Nai (2025). Báo cáo kết quả triển khai chương trình đào tạo nghề và nâng cao năng lực quản trị cho DNNVV giai đoạn 2023 – 2025.
12. Viện nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) (2024). Báo cáo đánh giá tính tương thích giữa pháp luật về hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa và pháp luật chuyên ngành.
13. UBND tỉnh Đồng Nai (2025). Đề án phát triển hệ sinh thái dữ liệu số tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2025 – 2030, ban hành tháng 11/2025.
14. Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh tỉnh Đồng Nai (2015). Kiến nghị về sửa đổi Quy chế hoạt động Quỹ bảo lãnh tín dụng doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh.
15. Quốc hội (2014). Điều 179 Luật Đất đai năm 2024 về chế độ sử dụng đất trong khu công nghiệp, cụm công nghiệp.
16. Bộ Công Thương (2025). Hướng dẫn triển khai mô hình sản xuất bền vững và đáp ứng tiêu chuẩn ESG cho doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam.
