Enhancing cultural resilience among officers’ family members in the digital era
Trung tá Nguyễn Hoàng Anh
Thiếu tá Trần Mỹ Vương
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Kỷ nguyên số mang đến những biến đổi sâu sắc trong cấu trúc và hình thái tương tác xã hội của gia đình sĩ quan. Bên cạnh những tiện ích kết nối, không gian mạng cũng trở thành môi trường phát tán các luồng thông tin độc hại, các giá trị văn hóa lai căng, đe dọa trực tiếp đến giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ”. Bài viết tập trung phân tích năng lực “tự đề kháng” văn hóa trong gia đình sĩ quan thông qua việc làm rõ các thành tố nhận thức, thái độ, hành vi và đặc thù của mô hình gia đình sĩ quan, đề xuất các biện pháp chủ yếu mang tính quản lý nhà nước và phát huy nhân tố chủ quan nhằm bảo vệ vững chắc trận địa tư tưởng, văn hóa trong mỗi mái ấm hậu phương hiện nay.
Từ khóa: Tự đề kháng văn hóa; gia đình sĩ quan; Bộ đội Cụ Hồ; kỷ nguyên số.
The digital era has brought profound changes to the structure and modes of social interaction within officers’ families. Alongside the benefits of connectivity, cyberspace has also become an environment for the dissemination of harmful information and hybrid cultural values, posing direct threats to the cultural values associated with the “Uncle Ho’s Soldiers” identity.This article focuses on analyzing the capacity for cultural “self-resilience” within officers’ families by clarifying its key components-awareness, attitudes, and behaviors as well as the specific characteristics of the officers’ family model. It also proposes major measures, both in terms of state management and the promotion of subjective factors, to firmly safeguard the ideological and cultural front within each family in the current context.
Keywords: Cultural resilience; officers’ families; Uncle Ho’s Soldiers; digital era.
1. Đặt vấn đề
Dưới lăng kính của chủ nghĩa xã hội khoa học, gia đình không chỉ là đơn vị kinh tế – xã hội cơ bản mà còn là thiết chế văn hóa – giáo dục quan trọng nhất, nơi trực tiếp hình thành nhân cách và định hướng giá trị cho mỗi cá nhân. C.Mác và Ph.Ăng-ghen đã từng nhấn mạnh: “hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con người bắt đầu tạo ra những người khác, sinh sôi nẩy nở – đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình. Gia đình đó lúc đầu là quan hệ xã hội duy nhất, về sau trở thành một quan hệ phụ thuộc (trừ ở Đức) khi mà những nhu cầu đã tăng lên đẻ ra những quan hệ xã hội mới và dân số đã tăng lên đẻ ra những nhu cầu mới”1, như vậy, gia đình là một trong những quan hệ xã hội đầu tiên và sự biến đổi của gia đình luôn gắn liền với sự vận động của thực tiễn xã hội.
Trong lý luận và thực tiễn xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng, việc xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị luôn được Đảng ta xác định là nguyên tắc “cốt tử”, là nền tảng gốc rễ chi phối mọi sức mạnh chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam. Thực tiễn lịch sử đã chứng minh, sức mạnh vô địch của Quân đội ta không chỉ nằm ở vũ khí, trang bị mà trước hết bắt nguồn từ sức mạnh chính trị – tinh thần, trong đó giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” là biểu tượng tập trung nhất. Bước vào giai đoạn phát triển mới, kỷ nguyên số với sự thống trị của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và mạng xã hội xuyên biên giới đã tạo nên một thực tại ảo đan xen thực tại thực. Điều này cho thấy, trong kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế, việc gìn giữ phẩm chất người lính không đơn thuần là nhiệm vụ giáo dục tại đơn vị mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết trong quản trị nguồn nhân lực và xây dựng văn hóa tổ chức từ cấp độ gia đình.
2. Năng lực “tự đề kháng” văn hóa trong gia đình sĩ quan
Xét về mặt lý luận, năng lực “tự đề kháng” văn hóa của các thành viên gia đình sĩ quan là một thuộc tính tâm lý – xã hội động, phản ánh sự tổng hòa giữa tri thức, bản lĩnh và kỹ năng nhằm chủ động sàng lọc, bài trừ các yếu tố văn hóa độc hại, lai căng. Tuy nhiên, văn hóa không tồn tại dưới dạng các phạm trù trừu tượng mà luôn mang đậm tính giai cấp và tính thực tiễn sâu sắc. Đối với gia đình sĩ quan, những tế bào hữu cơ cấu thành Quân đội cách mạng, năng lực đề kháng văn hóa thực chất chính là quá trình thẩm thấu, bảo tồn và phát triển giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ”. Đây là hệ thống phẩm chất chính trị, đạo đức và lối sống mẫu mực đã được hiện thực hóa thành niềm tin cốt lõi, ý chí hành động tự giác của cả người quân nhân và hậu phương. Do đó, việc bồi dưỡng năng lực này cũng chính là xác lập một hệ miễn dịch tinh thần đặc hiệu, bảo vệ vững chắc gốc rễ bản sắc người quân nhân cách mạng trước sự xâm lăng của các luồng tư tưởng ngoại lai trong bối cảnh kỷ nguyên số đầy biến động.
Năng lực này được hình thành dựa trên sự hòa quyện nhuần nhuyễn giữa truyền thống và hiện đại, dựa trên nền tảng nhân tố chính trị – tinh thần.
Về nhận thức: đây là điểm xuất phát quyết định mọi năng lực hành động, đòi hỏi các thành viên gia đình sĩ quan phải thấu hiểu sâu sắc hệ giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ”, sự kết tinh độc đáo giữa yếu tố dân tộc và giai cấp, truyền thống và hiện đại. Trọng tâm của quá trình này là việc nhận thức đúng, đầy đủ 5 đặc trưng chuẩn mực gắn liền với quán triệt sâu sắc các chủ trương, nghị quyết của Đảng và Quân đội, đặc biệt là Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 18/12/2021 của Quân ủy Trung ương về phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới, coi đây là thước đo giá trị đạo đức trong tình hình mới. Đồng thời, mỗi thành viên phải nhận diện rõ âm mưu “diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực văn hóa, thấu hiểu việc giữ gìn danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” là danh dự thiêng liêng và liêm sỉ của một gia đình quân nhân cách mạng.
Về thái độ: thái độ đóng vai trò là lưới lọc tình cảm, giúp chuyển hóa nhận thức lý luận thành bản lĩnh và tâm thế chủ động trước mọi tác động xã hội. Quán triệt tư tưởng của V.I.Lênin về vai trò quyết định của nhân tố tinh thần: “Trong bất cứ cuộc chiến tranh nào, rốt cuộc thắng lợi cũng đều tùy thuộc vào tâm trạng của quần chúng đang đổ máu trên chiến trường”2, thái độ của thành viên gia đình sĩ quan phải thể hiện qua sự nhạy bén chính trị trước những tác động đa chiều của đời sống và không gian mạng. Đó là tâm thế kiên quyết bài trừ chủ nghĩa cá nhân, lối sống thực dụng và các biểu hiện suy thoái đạo đức; đồng thời, khơi dậy lòng tự tôn về bản sắc Quân đội anh hùng để biến niềm tin thành động lực nội sinh vượt qua mọi khó khăn, cám dỗ.
Về hành vi: đây là sự cụ thể hóa năng lực tự đề kháng thành kết quả thực tế, chuyển hóa giá trị tinh thần thành năng lực hành động thực tiễn sinh động. Yêu cầu đặt ra là khả năng kiểm soát và chủ động xây dựng môi trường văn hóa ảo lành mạnh, biết nhận diện và phản bác các quan điểm sai trái trên mạng xã hội. Đi đôi với đó, các thành viên cần thực hiện tốt kỷ luật tự giác, gương mẫu chấp hành pháp luật theo phương châm “nói đi đôi với làm”, tích cực tham gia hoạt động tại đơn vị và địa phương để lan tỏa giá trị “Bộ đội Cụ Hồ” qua lối sống trung thực, giản dị và chân thành.
3. Thách thức nâng cao năng lực “tự đề kháng” văn hóa cho thành viên gia đình sĩ quan trong kỷ nguyên số
Trong bối cảnh hiện nay, sự gia tăng của các thách thức an ninh phi truyền thống cùng tác động mạnh mẽ của kinh tế thị trường và không gian mạng đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức, lối sống của quân nhân và hậu phương. Quá trình xây dựng hệ miễn dịch văn hóa cho các thành viên gia đình sĩ quan đang đối mặt với những rào cản mang tính thời đại:
Một là, sự xâm lăng của chủ nghĩa thực dụng và nguy cơ xói mòn hệ giá trị đạo đức truyền thống. Kỷ nguyên số với sự bùng nổ của các trào lưu khoe mẽ, sùng bái vật chất và hưởng thụ cá nhân trên mạng xã hội đang tạo ra một xung đột giá trị âm thầm nhưng quyết liệt. Trong khi giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” đề cao đạo đức cách mạng trong sáng, lối sống khiêm tốn, giản dị, luôn đặt lợi ích tập thể lên trên cá nhân thì thế giới số lại thường xuyên tôn vinh những giá trị cá nhân cực đoan và lối sống thực dụng. Điều này dễ khiến các thành viên gia đình, đặc biệt là thế hệ trẻ rơi vào trạng thái mặc cảm về điều kiện kinh tế so với các trào lưu sống ảo, dẫn đến nguy cơ suy thoái về tư tưởng, lối sống và sự phai nhạt lý tưởng cách mạng.
Hai là, sự lệch pha về môi trường văn hóa giữa các thành viên trong gia đình. Đối với mô hình gia đình sĩ quan có vợ hoặc chồng công tác ngoài Quân đội, thách thức này trở nên gay gắt do sự khác biệt giữa môi trường quân sự đặc thù và môi trường xã hội dân sự đa chiều. Người thân sĩ quan hằng ngày tiếp xúc trực diện với các luồng tư tưởng kinh tế thị trường và không gian mạng tự do, nơi các quy tắc kỷ luật quân đội không hiện hữu. Nếu thiếu năng lực tự đề kháng, người thân sĩ quan dễ bị tác động bởi các thông tin xuyên tạc về chính sách quân đội, về thu nhập sĩ quan hoặc các sự việc cá biệt bị đẩy lên thành bản chất. Đây là kẽ hở mà các thế lực thù địch thường xuyên lợi dụng để thực hiện âm mưu chia rẽ tình cảm hậu phương – tiền tuyến, làm lung lạc ý chí của người quân nhân ngay từ chính ngôi nhà của mình.
Ba là, sự tinh vi của các chiến dịch tâm lý chiến và sự nhiễu loạn của rác thải văn hóa số. Kỷ nguyên số cho phép các luồng văn hóa độc hại, lai căng xâm nhập vào gia đình thông qua các thuật toán gợi ý tinh vi, tạo ra các túi thông tin khiến người dùng khó tiếp cận đa chiều. Các thế lực thù địch không ngừng đổi mới phương thức chống phá trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, tập trung bôi nhọ hình ảnh “Bộ đội Cụ Hồ” thông qua các nội dung giải trí trá hình hoặc tin giả xuyên tạc. Thách thức lớn nhất hiện nay là ranh giới giữa thực và ảo, giữa giá trị văn hóa đích thực và rác thải văn hóa rất mong manh. Nếu không có năng lực nhận diện và sàng lọc kỹ thuật số, các thành viên gia đình sĩ quan dễ bị cuốn vào các cuộc tranh luận tiêu cực, vô tình tiếp tay cho việc lan tỏa thông tin xấu độc, làm tổn hại đến liêm sỉ và danh dự của người quân nhân cách mạng.
4. Biện pháp nâng cao năng lực “tự đề kháng” văn hóa cho thành viên gia đình sĩ quan trong kỷ nguyên số
Trên cơ sở phát huy vai trò chủ thể và khả năng tự sàng lọc các giá trị văn hóa của mỗi thành viên gia đình sĩ quan trước những biến động phức tạp của kỷ nguyên số, cần tập trung triển khai thực hiện tốt các biện pháp chủ yếu sau:
Thứ nhất, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể về vị trí, vai trò của việc giữ gìn giá trị văn hóa trong gia đình sĩ quan. Đây là giải pháp tiền đề, giữ vai trò định hướng tư tưởng, làm cơ sở để hình thành thái độ và hành động tự giác cho các thành viên gia đình. Cấp ủy, chỉ huy các cấp cần quán triệt sâu sắc các nghị quyết, chỉ thị của Đảng và Quân ủy Trung ương, trọng tâm là Nghị quyết số 847-NQ/QUTW về phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”. Phải làm cho mỗi quân nhân và thân nhân nhận thức sâu sắc rằng: Giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” không chỉ là niềm tự hào quá khứ mà còn là nguồn lực nội sinh, là “hệ miễn dịch” tinh thần để bảo vệ gia đình trước những tác động tiêu cực của mặt trái kinh tế thị trường và sự chống phá của các thế lực thù địch. Khi nhận thức đúng đắn, việc giữ gìn danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” sẽ trở thành danh dự, liêm sỉ và nhu cầu tự thân của mỗi thành viên trong việc tu dưỡng hằng ngày.
Thứ hai, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng nhận diện và sàng lọc thông tin trên không gian mạng cho các thành viên gia đình. Năng lực tự đề kháng chỉ thực sự vững chắc khi dựa trên nền tảng tri thức và bản lĩnh chính trị nhạy bén. Trong bối cảnh kỷ nguyên số, cần chú trọng trang bị cho thành viên gia đình sĩ quan, đặc biệt là hậu phương về hệ thống kiến thức về Luật An ninh mạng, các quy định về bảo mật thông tin và nhận diện các phương thức “diễn biến hòa bình” tinh vi trên Internet. Hoạt động tuyên truyền cần đổi mới theo hướng thực chất, hiệu quả, thông qua các thiết chế văn hóa, diễn đàn tọa đàm để giúp các thành viên biết chọn lọc nguồn tin chính thống, chủ động đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái xuyên tạc hình ảnh người lính. Việc làm chủ tri thức và công nghệ sẽ giúp gia đình tạo ra bức tường lửa văn hóa, ngăn chặn sự xâm nhập của các tư tưởng độc hại và lối sống thực dụng.
Thứ ba, phát huy vai trò nêu gương của người sĩ quan trong sử dụng mạng xã hội và tổ chức nếp sống gia đình. Thực tiễn đã khẳng định, sự nêu gương của cán bộ chủ trì là mệnh lệnh không lời có sức thuyết phục và lan tỏa cao nhất. Người sĩ quan phải tiền phong mẫu mực trong việc chấp hành pháp luật, điều lệnh Quân đội và các quy định về văn hóa ứng xử trên không gian mạng theo phương châm “trên làm gương mẫu mực, dưới tích cực làm theo”. Sự chuẩn mực, liêm chính của người chồng trong sinh hoạt hằng ngày chính là định hướng giá trị trực quan nhất cho thành viên gia đình. Khi người sĩ quan giữ vững nguyên tắc, phát huy dân chủ và gương mẫu trong lối sống, họ sẽ khơi dậy khát vọng cống hiến và tinh thần tự lực, tự cường của các thành viên, giúp gia đình vững vàng trước mọi khó khăn, cám dỗ.
Thứ tư, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa đơn vị, địa phương và gia đình gắn với thực hiện tốt chính sách hậu phương Quân đội. Giá trị văn hóa phải được tỏa sáng qua hành động thực tiễn và sự an tâm về đời sống vật chất, tinh thần. Cần tăng cường sự gắn kết giữa đơn vị của chồng với cấp ủy, chính quyền và các đoàn thể địa phương nơi gia đình cư trú để kịp thời nắm bắt, hỗ trợ giải quyết những khó khăn trong cuộc sống. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần tiếp tục hoàn thiện và thể chế hóa các chuẩn mực văn hóa thành tiêu chí cụ thể trong bình xét thi đua, khen thưởng và thực hiện chính sách nhà ở, đất ở cho sĩ quan. Khi hậu phương được chăm lo chu đáo, không ai bị bỏ lại phía sau, sẽ tạo ra động lực thực tiễn bền vững để mỗi gia đình sĩ quan yên tâm giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ”, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội tinh, gọn, mạnh trong tình hình mới.
5. Kết luận
Nâng cao năng lực tự đề kháng văn hóa cho thành viên gia đình sĩ quan trong kỷ nguyên số không đơn thuần là một giải pháp mang tính tình thế mà là quá trình làm giàu thêm và hiện đại hóa các chuẩn mực truyền thống, biến sức mạnh tinh thần thành năng lực hành động thực tiễn sinh động. Đây là sự kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa cốt lõi tạo nên bản sắc riêng biệt của Quân đội ta; đồng thời, là yêu cầu khách quan mang tính quy luật trong xây dựng nhân tố chính trị – tinh thần thời kỳ mới. Sự thành công của nhiệm vụ chiến lược này đòi hỏi sự hiệp đồng chặt chẽ giữa hiệu lực quản lý nhà nước, vai trò định hướng của đơn vị và đặc biệt là sự tự giác rèn luyện, tinh thần “tự soi, tự sửa” của mỗi thành viên trong gia đình.
Trong bối cảnh mạng xã hội và không gian ảo đang trở thành mặt trận tư tưởng phức tạp, việc xây dựng năng lực tự đề kháng chính là thiết lập một hệ miễn dịch tinh thần đặc hiệu, bảo vệ vững chắc trận địa văn hóa của Đảng trước những biến động của thời đại. Khi mỗi gia đình sĩ quan thực sự trở thành một pháo đài văn hóa kiên cường trên không gian mạng, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” sẽ được lan tỏa mạnh mẽ, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh về chính trị, tư tưởng và đạo đức. Đây chính là nền tảng gốc rễ để giữ vững sự ổn định chính trị – xã hội từ cơ sở, khẳng định vị thế, uy tín của Quân đội anh hùng và lan tỏa những giá trị nhân văn của dân tộc Việt Nam trên trường quốc tế.
Chú thích:
1. C. Mác và Ph. Ăngghen toàn tập (1995). Tập 3. H. NXB. Chính trị quốc gia, tr. 40.
2. V.I. Lênin toàn tập (1977). Tập 41. Mát-xcơ-va. NXB Tiến bộ, tr. 147.
Tài liệu tham khảo:
1. Cục Tuyên huấn, Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam (2023). Tài liệu học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. H. NXB Quân đội nhân dân.
2. Quân ủy Trung ương (2021). Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 18/12/2021 về phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới.
3. Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam (2025). Tài liệu nghiên cứu, học tập, quán triệt Nghị quyết Đại hội Đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025 – 2030 (dùng cho cán bộ, đảng viên trong Đảng bộ Quân đội và toàn quân). H. NXB Quân đội nhân dân.
