Solutions to enhance the role of cultural factors in developing an ecological agriculture model in Phu Tho province
TS. Nguyễn Thị Phương Hoa
Học viện Hành chính và Quản trị công
(Quanlynhanuoc.vn) – Phú Thọ sở hữu hệ sinh thái đa dạng cùng bề dày văn hóa nông nghiệp đặc sắc. Sự kết tinh giữa tiềm năng tự nhiên và giá trị bản địa này là tiền đề quan trọng để phát triển các mô hình nông nghiệp sinh thái bền vững. Bài viết tập trung làm rõ vai trò của văn hóa trong sản xuất nông nghiệp, phân tích các mô hình thực tiễn điển hình tại địa phương, từ đó đề xuất giải pháp phát triển nông nghiệp sinh thái dựa trên nền tảng bảo tồn văn hóa và thúc đẩy kinh tế nông thôn.
Từ khóa: Phú Thọ; yếu tố văn hoá; mô hình nông nghiệp sinh thái.
Abstract: Phu Tho possesses a diverse ecosystem along with a rich and distinctive agricultural cultural heritage. The integration of natural potential and indigenous values serves as an important foundation for the development of sustainable ecological agriculture models. This article clarifies the role of culture in agricultural production, analyzes typical practical models in the locality, thereby proposes solutions for developing ecological agriculture based on cultural preservation and the promotion of rural economic development.
Keywords: Phu Tho; cultural factors; ecological agriculture model
1. Đặt vấn đề
Nông nghiệp sinh thái giúp bảo đảm sự hài hòa giữa sản xuất nông nghiệp, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cộng đồng. Trong quá trình xây dựng mô hình này, văn hóa không chỉ đóng vai trò là nền tảng của đời sống nông thôn mà còn là nguồn lực quan trọng, góp phần định hướng cách thức sản xuất, tổ chức không gian canh tác và tạo dựng bản sắc cho mô hình nông nghiệp tại từng địa phương. Tỉnh Phú Thọ là mảnh đất gắn liền với cội nguồn dân tộc, nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc cùng sự đa dạng về thành phần dân cư và phong tục tập quán. Đó là những điều kiện thuận lợi để xây dựng các mô hình nông nghiệp sinh thái, từ đó định hình con đường phát triển riêng, bền vững và giàu bản sắc.
2. Vai trò của yếu tố văn hóa trong việc xây dựng và phát triển các mô hình nông nghiệp sinh thái
Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Hội nghị Trung ương 5 (khóa XIII) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 tiếp tục khẳng định vai trò của nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, trong đó bảo đảm phát triển hài hòa giữa nông thôn và thành thị, giữa các vùng, miền, địa phương; gắn kết chặt chẽ giữa phát triển công nghiệp, dịch vụ với nông nghiệp, giữa phát triển nông thôn bền vững với quá trình đô thị hóa theo hướng nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh.
Trong mô hình nông nghiệp sinh thái – yếu tố văn hóa trở thành một thành tố cốt lõi, gắn bó mật thiết với các hoạt động sản xuất, sinh hoạt và quản lý môi trường nông nghiệp. Văn hóa trong nông nghiệp sinh thái thể hiện qua nhiều nội dung: tri thức bản địa và kinh nghiệm canh tác truyền thống chứa đựng những kiến thức quý báu được tích lũy và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác của người nông dân; phong tục, tập quán cùng các thiết chế văn hóa cộng đồng; các tín ngưỡng gắn liền chặt chẽ với thiên nhiên, mùa màng, cây trồng và vật nuôi; các nghề thủ công truyền thống, như: làm nông cụ, chế biến chè, sản xuất rượu men lá, phơi măng và chế biến thuốc nam,… ; kiến trúc và không gian sống trong cộng đồng nông thôn.
Yếu tố văn hóa đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng và phát triển các mô hình nông nghiệp sinh thái:
Thứ nhất,văn hóa định hình phương thức sản xuất nông nghiệp theo hướng hài hòa với tự nhiên.Các tập quán canh tác truyền thống, tri thức bản địa của cộng đồng (như lựa chọn giống cây trồng, thời vụ, kỹ thuật canh tác) được hình thành qua quá trình thích nghi lâu dài với điều kiện tự nhiên. Những tri thức này thường hướng tới việc tận dụng hợp lý tài nguyên, hạn chế can thiệp thô bạo vào môi trường, từ đó tạo nền tảng cho nông nghiệp sinh thái phát triển bền vững. Ví dụ, tập quán giữ rừng đầu nguồn, canh tác xen canh, luân canh hay hạn chế khai thác tài nguyên theo mùa vụ đều phản ánh tư duy “thuận tự nhiên” của cư dân nông nghiệp.
Thứ hai, văn hóa đóng vai trò như một cơ chế quản trị xã hội trong bảo vệ tài nguyên và môi trường sinh thái. Nhiều cộng đồng duy trì các hương ước, luật tục, như: bảo vệ “rừng thiêng”, cấm săn bắt trong mùa sinh sản, quy định khai thác tài nguyên theo chu kỳ… Đây là những “thiết chế phi chính thức” nhưng có hiệu lực cao trong thực tiễn, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và duy trì cân bằng hệ sinh thái. Nhờ đó, các yếu tố đầu vào của sản xuất nông nghiệp, như: đất, nước, rừng được bảo tồn, tạo điều kiện cho mô hình nông nghiệp sinh thái vận hành ổn định và lâu dài.
Thứ ba, văn hóa góp phần gia tăng giá trị và khả năng cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp.Trong bối cảnh kinh tế thị trường, giá trị của nông sản không chỉ nằm ở chất lượng vật chất mà còn ở “câu chuyện văn hóa” gắn với sản phẩm. Những sản phẩm mang yếu tố truyền thống, gắn với lịch sử, phong tục, lễ hội (như đặc sản vùng miền, sản phẩm OCOP) thường có giá trị gia tăng cao hơn, dễ xây dựng thương hiệu và thu hút người tiêu dùng. Điều này giúp chuyển đổi mô hình từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp đa giá trị”.
Thứ tư, văn hóa giữ vai trò gắn kết cộng đồng. Trong quá trình xây dựng các mô hình nông nghiệp sinh thái, văn hóa đóng vai trò như một sợi dây vô hình nhưng bền chặt, gắn kết các thành viên trong cộng đồng với nhau. Những giá trị văn hóa truyền thống như tinh thần tương thân tương ái, lối sống cộng đồng, các tập quán sinh hoạt tập thể, hay nghi lễ nông nghiệp,… đều góp phần bồi đắp tinh thần đoàn kết, tạo dựng niềm tin và sự hợp tác giữa các hộ dân. Điều này đặc biệt quan trọng trong mô hình nông nghiệp sinh thái – nơi yêu cầu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cá nhân, hộ gia đình, làng xã hoặc các nhóm nghề truyền thống nhằm duy trì quy mô sản xuất phù hợp, kiểm soát chất lượng sản phẩm và bảo vệ môi trường sinh thái chung. Khi cộng đồng có sự gắn bó dựa trên nền tảng văn hóa, việc chia sẻ kinh nghiệm sản xuất, hỗ trợ kỹ thuật, cùng nhau ứng phó với rủi ro và duy trì mô hình theo hướng bền vững sẽ trở nên hiệu quả và bền chặt hơn.
Thứ năm, văn hóa là cầu nối thúc đẩy liên kết giữa nông nghiệp với du lịch và dịch vụ. Các yếu tố, như: lễ hội, ẩm thực, kiến trúc truyền thống, sinh hoạt cộng đồng… khi được tích hợp vào sản xuất nông nghiệp sẽ tạo thành các sản phẩm du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái hấp dẫn. Loại hình du lịch dựa trên tri thức văn hoá bản địa mang đến cho du khách trải nghiệm sâu sắc và chân thực thông qua việc tham gia vào đời sống, phong tục và sinh hoạt truyền thống của cộng đồng địa phương. Du khách có thể “hòa mình” vào lễ hội dân gian, học làm thủ công, chế biến món ăn bản địa hay đi rừng, hái thuốc cùng người dân. Từ đó có cảm giác được sống như người bản địa thay vì chỉ đến tham quan. Đặc biệt, khi người dân địa phương trở thành người hướng dẫn và chia sẻ tri thức, họ không chỉ góp phần bảo tồn văn hóa mà còn xây dựng cầu nối giữa du khách và cộng đồng, góp phần phát triển du lịch theo hướng bền vững và nhân văn.
3. Yếu tố văn hóa trong xây dựng mô hình nông nghiệp sinh thái ở tỉnh Phú Thọ.
Tỉnh Phú Thọ có truyền thống lịch sử lâu đời và giá trị văn hóa phong phú. Sau sáp nhập, tỉnh Phú Thọ có 41 di sản văn hóa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, riêng trong năm 2025 có thêm 4 di sản là: lễ hội cướp Kén, xã Dị Nậu (nay là xã Thọ Văn) và Tết Doi của người Mường, xã Thu Cúc; nghệ thuật tạo hoa văn cạp váy của người Mường; Hát Thường rang, Bộ mẹng của người Mường. Các Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc các loại hình: tập quán xã hội và tín ngưỡng gồm Mo Mường; Keng Loóng của người Thái; tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ; lễ Tết nhảy của người Dao Quần Chẹt; lễ Cấp sắc của người Dao Tiền, người Dao Quần chẹt; lễ mở cửa rừng của người Mường; Kéo song; tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên… 1.
Tỉnh Phú Thọ hội tụ đầy đủ các sắc thái văn hoá đặc trưng của vùng trung du, miền núi và đồng bằng Bắc Bộ. Sở hữu sự đa dạng dân tộc, bao gồm cả dân tộc Kinh và các dân tộc thiểu số, như: Mường, Dao, H’Mông, Cao Lan,… và mỗi cộng đồng đều có những phong tục, tập quán và tri thức canh tác truyền thống đặc sắc, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa địa phương. Đồng thời, Phú Thọ còn lưu giữ nhiều lễ hội và tín ngưỡng liên quan đến nông nghiệp, như: lễ hội Đền Hùng, Lồng Tồng, hội rước voi Đào Xá, hội trọi trâu Phù Ninh, Hội cướp phết và tục cúng rừng, thờ Thần Nông, phản ánh mối quan hệ gắn bó chặt chẽ giữa con người và thiên nhiên trong đời sống cộng đồng. Nhờ đó, các mô hình nông nghiệp sinh thái tại Phú Thọ mang dấu ấn đặc trưng của từng vùng, gắn liền mật thiết với văn hóa các dân tộc và các cộng đồng dân cư địa phương khác.
Một số mô hình thực tiễn tiêu biểu gắn văn hóa với nông nghiệp sinh thái ở tỉnh Phú Thọ có thể kể đến:
(1) Mô hình phát triển chè sinh thái, nổi bật là vùng chè Long Cốc (thuộc xã Long Cốc). Đây là mô hình được ví như “Vịnh Hạ Long vùng trung du” với nhiều giống chè đặc sản quý, như: Shan Tuyết, Bát Tiên, PH1, LDP1. Trong đó, yếu tố văn hóa giữ vai trò nền tảng và xuyên suốt. Trước hết là hệ thống tri thức bản địa của cộng đồng người Mường được tích lũy qua nhiều thế hệ, thể hiện trong kỹ thuật canh tác, thu hoạch và chế biến chè gắn với điều kiện tự nhiên. Vùng không chỉ tập trung vào kỹ thuật canh tác thân thiện với môi trường mà còn gắn bó chặt chẽ với những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Mường.
Các phong tục, lễ hội và tập quán sinh hoạt được lồng ghép và hoạt động du lịch, tạo nên không gian trải nghiệm văn hóa đặc sắc cho du khách. Ví dụ: du khách có các hoạt động trải nghiệm như: đón bình minh, tự tay hái chè, tham gia vào một số công đoạn sản xuất chè, thưởng thức chè sạch, thuê trang phục dân tộc để chụp ảnh, thưởng thức các điệu múa mang đậm bản sắc dân tộc Mường; thưởng thức một số món dùng chính chè xanh Bát tiên làm nguyên phụ liệu, như: gà, cá, vịt nướng lá chè xanh Bát tiên, cá trắm kho chè xanh Bát tiên… cùng một số đặc sản vịt suối lam hoa chuối, xôi ngũ sắc, thịt chua, cá suối… 2. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch sinh thái phản ánh các giá trị văn hóa như tính gắn kết và chia sẻ. Nhờ đó, văn hóa không chỉ là yếu tố bổ trợ mà trở thành động lực quan trọng, góp phần gia tăng giá trị kinh tế, bảo vệ môi trường, bảo tồn bản sắc và thúc đẩy phát triển bền vững của mô hình.
(2) Mô hình tích hợp giá trị văn hóa bản địa trong phát triển du lịch làng nghề bền vững. Trong đó, gốm Hương Canh (thuộc xã Bình Nguyên) là một làng nghề truyền thống nổi bật, không chỉ mang giá trị trong sản xuất thủ công mà còn hàm chứa chiều sâu văn hóa – lịch sử sâu sắc của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Việc định hướng phát triển Hương Canh trở thành điểm du lịch làng nghề gắn liền với văn hóa bản địa thể hiện cách tiếp cận tích hợp giữa bảo tồn và phát triển. Sản phẩm gốm ở đây với kỹ thuật thủ công tinh xảo, chất liệu đất đặc biệt cùng phong cách tạo hình giản dị, gần gũi. Khi phát triển thành điểm du lịch, làng nghề đã thu hút khách thông qua trải nghiệm văn hóa độc đáo như quan sát, tham gia làm gốm, nghe kể về lịch sử làng nghề và khám phá đời sống, tín ngưỡng của người thợ gốm3.Từ đó, giúp tạo thêm nguồn thu nhập cho người dân mà và góp phần bảo tồn nét văn hóa truyền thống vốn đang dần mai một do quá trình đô thị hóa.
(3) Mô hình du lịch kết hợp với hoạt động ngư nghiệp trên hồ Hòa Bình là một hướng phát triển mới, giàu tiềm năng, phản ánh rõ xu hướng gắn kết giữa khai thác kinh tế và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên theo hướng bền vững. Là hồ nhân tạo lớn nhất Việt Nam, hồ Hòa Bình không chỉ có vai trò quan trọng trong phát điện và điều tiết thủy văn mà còn sở hữu mặt nước rộng, cảnh quan thơ mộng cùng hệ sinh thái phong phú, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển nuôi trồng thủy sản, như: cá lồng, cá bè gắn với du lịch trải nghiệm. Trong mô hình này, yếu tố văn hóa được thể hiện thông qua việc tái hiện đời sống sinh hoạt của cộng đồng cư dân ven hồ, nơi du khách có thể trực tiếp tham gia các hoạt động, như: cho cá ăn, đánh bắt, thu hoạch cá, hay thưởng thức các món ăn đặc sản được chế biến từ thủy sản ngay tại chỗ4. Như vậy, sức hút của hồ Hòa Bình nằm ở trải nghiệm sống cùng văn hóa bản địa, các điểm du lịch cộng đồng được hình thành từ những bản làng vốn yên bình trở thành điểm đến hấp dẫn, góp phần tạo việc làm, cải thiện đời sống cho người dân địa phương.
Bên cạnh đó, các giá trị văn hóa của cộng đồng dân tộc thiểu số, như: Mường, Thái, Dao được lồng ghép vào trải nghiệm du lịch: tham quan bản làng, tìm hiểu nét kiến trúc riêng có từ những nếp nhà sàn cổ của đồng bào dân tộc Mường, dân tộc Thái, ngắm cảnh quan sông núi, thác nước, hang động và được cùng người dân đánh bắt thủy sản, trải nghiệm cách nuôi cá lồng trên hồ Hòa Bình5. Định hướng quy hoạch hồ Hòa Bình trở thành khu du lịch quốc gia đến năm 2035 không chỉ nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng tự nhiên mà còn góp phần bảo tồn cảnh quan, gìn giữ bản sắc văn hóa vùng hồ và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
(4) Một số mô hình gắn văn hóa với nông nghiệp sinh thái khác như: làng nghề rượu men lá (thuộc xã Thanh Sơn) là một điển hình nổi bật cho việc khai thác tri thức dân gian trong sản xuất nông nghiệp truyền thống; mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng, dựa trên kinh nghiệm truyền thống của người Dao trong việc khai thác và bảo vệ rừng, là minh chứng rõ nét cho sự hòa quyện giữa văn hóa và môi trường sinh thái; xã Tam Đảo đang phát triển sản phẩm OCOP, áp dụng công nghệ cao trong sản xuất để nâng cao chất lượng; đồng thời, phát triển du lịch sinh thái trải nghiệm;…
Từ những mô hình bước đầu đang được triển khai trên địa bàn tỉnh Phú Thọ có thể thấy rõ tiềm năng và hiệu quả của việc lồng ghép yếu tố văn hóa vào phát triển nông nghiệp sinh thái. Những mô hình này không chỉ góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho người dân, mà còn đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn tri thức truyền thống, gìn giữ bản sắc văn hóa và bảo vệ môi trường sinh thái. Đây chính là những tiền đề quan trọng để nhân rộng và phát triển các mô hình nông nghiệp sinh thái mang đậm dấu ấn văn hóa tại Phú Thọ trong thời gian tới.
Mặc dù có nhiều tiềm năng và lợi thế rõ rệt, nhưng việc khai thác yếu tố văn hóa trong phát triển nông nghiệp sinh thái tại Phú Thọ vẫn còn nhiều hạn chế. Hiện nay, các giá trị văn hóa chưa được tổ chức một cách bài bản, hệ thống và thiếu một quy hoạch tổng thể nhằm tận dụng tối đa lợi thế văn hóa để thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững. Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ và khuyến khích từ phía cơ quan chức năng vẫn chưa cụ thể và chưa đủ mạnh để khuyến khích sự tham gia rộng rãi của cộng đồng cũng như doanh nghiệp trong việc bảo tồn và phát triển các mô hình nông nghiệp sinh thái gắn với văn hóa. Đặc biệt, tỉnh Phú Thọ mới với không gian địa lý được mở rộng đã dẫn đến kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội còn phân mảnh, thiếu kết nối giao thông liên vùng, nội tỉnh, sự chênh lệch về trình độ phát triển và định hướng kinh tế giữa các khu vực cũng là những trở ngại lớn cho việc thực hiện chủ trương gắn yếu tố văn hoá với xây dựng mô hình nông nghiệp sinh thái. Vì vậy, cần có các giải pháp nhằm phát huy vai trò của yếu tố văn hóa trong xây dựng mô hình nông nghiệp sinh thái.
4. Một số giải pháp
Một là, tích hợp bản sắc văn hóa vào mô hình nông nghiệp sinh thái theo vùng, dân tộc. Việc phát triển các mô hình nông nghiệp sinh thái tại Phú Thọ cần phải dựa trên đặc trưng văn hóa riêng biệt của từng vùng miền và từng dân tộc trong tỉnh. Mỗi xã nên tập trung xây dựng ít nhất một sản phẩm hoặc mô hình nông nghiệp tiêu biểu, có mối liên hệ mật thiết với di sản văn hóa địa phương như các lễ hội truyền thống, phương thức canh tác đặc thù hay nghề thủ công truyền thống. Điều này không chỉ giúp gia tăng giá trị cho sản phẩm mà còn đóng góp vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa độc đáo; đồng thời, làm phong phú thêm sự đa dạng của nền nông nghiệp sinh thái.
Hai là, bảo tồn và chuyển giao tri thức bản địa. Một trong những yếu tố quan trọng để bảo đảm sự phát triển bền vững của nông nghiệp sinh thái chính là việc bảo tồn và phát huy tri thức bản địa về canh tác truyền thống cùng các phong tục tập quán liên quan đến nông nghiệp. Việc bảo tồn này đòi hỏi phải triển khai các hoạt động nghiên cứu dân tộc học, điền dã văn hóa và phỏng vấn sâu với những người am hiểu, như: già làng, nghệ nhân, thầy mo, thầy thuốc dân gian,… Những nội dung được ghi lại có thể bao gồm quy trình sản xuất, câu chuyện dân gian, nghi lễ, bài thuốc, phong tục, lễ hội,… với sự tham gia trực tiếp của cộng đồng địa phương nhằm bảo đảm tính xác thực và toàn diện. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện đại là tiến hành số hóa, nhằm đưa kho tàng tri thức truyền thống vào thời đại công nghệ. Việc số hóa không chỉ giúp lưu giữ thông tin một cách bền vững mà còn tạo điều kiện để tri thức được lan tỏa rộng rãi qua các kênh, như: internet, mạng xã hội, bảo tàng ảo hay các nền tảng giáo dục trực tuyến. Đồng thời, lồng ghép giá trị của tri thức bản địa vào hệ thống giáo dục cũng là một cách giữ gìn cội nguồn cho thế hệ tương lai. Việc này có thể thực hiện bằng cách đưa các chủ đề vào các môn học, như: Lịch sử, Địa lý, Giáo dục địa phương hoặc các hoạt động trải nghiệm gắn với văn hóa dân tộc.
Ba là, thúc đẩy phát triển du lịch nông nghiệp – văn hóa – sinh thái. Mô hình nông nghiệp sinh thái ở Phú Thọ có thể được phát triển mạnh mẽ hơn bằng cách kết hợp chặt chẽ giữa sản xuất nông nghiệp với các yếu tố văn hóa đặc trưng, như: lễ hội truyền thống, kiến trúc độc đáo và ẩm thực vùng miền, đồng thời gắn liền với du lịch cộng đồng. Sự liên kết này không chỉ tạo ra những điểm đến hấp dẫn, mang lại trải nghiệm phong phú cho du khách mà còn góp phần nâng cao giá trị sản phẩm nông nghiệp, thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương và bảo tồn bền vững các giá trị văn hóa truyền thống.
Bốn là, tăng cường chính sách hỗ trợ, đào tạo và truyền thông. Để các mô hình nông nghiệp sinh thái gắn liền với văn hóa phát triển một cách hiệu quả, Nhà nước cần chủ động tham gia bằng cách xây dựng và thực hiện các chính sách khuyến khích, hỗ trợ dựa trên giá trị văn hóa địa phương. Song song với đó, việc tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu cho cán bộ nông nghiệp và người dân về cách kết hợp giữa sản xuất nông nghiệp và bảo tồn văn hóa cũng đóng vai trò thiết yếu. Ngoài ra, công tác truyền thông cần được tăng cường nhằm nâng cao nhận thức, đồng thời thu hút sự quan tâm và sự tham gia tích cực của cộng đồng, doanh nghiệp cùng các bên liên quan, tạo nên sự hợp tác chặt chẽ và bền vững trong phát triển nông nghiệp sinh thái gắn với văn hóa.
5. Kết luận
Tích hợp các yếu tố văn hóa vào xây dựng mô hình nông nghiệp sinh thái tại Phú Thọ không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là chiến lược phát triển dựa trên nguồn lực nội sinh bền vững. Thực tiễn ở Phú Thọ cho thấy, hiệu quả từ các mô hình tích hợp này không chỉ được đo lường bằng tăng trưởng kinh tế mà còn thể hiện ở khả năng bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và phục hồi hệ sinh thái tự nhiên. Đây chính là chìa khóa giúp Phú Thọ kiến tạo nền nông nghiệp sinh thái bền vững, giàu bản sắc và có sức sống lâu dài trong bối cảnh hội nhập. Qua đó, khẳng định văn hóa giữ vai trò như một “trục tọa độ” định hướng cho các phương thức sản xuất thuận tự nhiên, quản trị cộng đồng và gia tăng giá trị cho nông sản địa phương.
Chú thích:
1. Phú Thọ có 41 Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. https://baophutho.vn/phu-tho-co-41-di-san-van-hoa-phi-vat-the-quoc-gia-238041.htm
2. Phát triển du lịch cộng đồng ở ốc đảo chè Long Cốc. https://vietnamnet.vn/phat-trien-du-lich-cong-dong-o-oc-dao-che-long-coc-phu-tho-2139649.html.
3. Làng gốm Hương Canh – Nơi lưu giữ tinh hoa gốm sứ Vĩnh Phúc. https://gomsuhoanggia.vn/lang-gom-huong-canh.html
4. Phú Thọ: Cú hích hạ tầng đánh thức tiềm năng du lịch – kinh tế hồ Hòa Bình. https://www.vietnamplus.vn/phu-tho-cu-hich-ha-tang-danh-thuc-tiem-nang-du-lich-kinh-te-ho-hoa-binh-post1071331.vnp
5. Thoát nghèo từ các mô hình du lịch cộng đồng ở Hòa Bình. https://dantocmiennui.baotintuc.vn/thoat-ngheo-tu-cac-mo-hinh-du-lich-cong-dong-o-hoa-binh-post352078.html
