Key factors influencing the democratic awareness of platoon-level commanding officers in infantry divisions
ThS. Nguyễn Văn Xuân
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Dân chủ xã hội chủ nghĩa là nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của Quân đội nhân dân Việt Nam. Hiện nay, yêu cầu xây dựng quân đội tinh, gọn, mạnh, tiến lên hiện đại đặt ra đòi hỏi ngày càng cao đối với việc phát huy dân chủ gắn với giữ vững kỷ luật, kỷ cương ở các đơn vị cơ sở, trong đó, đội ngũ sĩ quan chỉ huy cấp phân đội giữ vai trò trực tiếp, quyết định. Trên cơ sở tiếp cận từ chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, bài viết làm rõ những yếu tố cơ bản tác động đến ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở các sư đoàn bộ binh hiện nay. Qua đó, góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho việc nâng cao ý thức dân chủ của đội ngũ này, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Từ khóa: Ý thức dân chủ; sĩ quan chỉ huy cấp phân đội; sư đoàn bộ binh; yếu tố tác động; Quân đội nhân dân Việt Nam.
Abstract: Socialist democracy is a fundamental principle in the organization and operations of the Vietnam People’s Army. Currently, the requirement to build a lean, strong, and modern army places increasingly higher demands on promoting democracy while maintaining discipline and order at the grassroots level; in this context, the cadre of platoon-level commanding officers plays a direct and decisive role. Drawing on dialectical and historical materialism, this article clarifies the fundamental factors shaping the democratic consciousness of platoon-level commanding officers in current infantry divisions. Through this, it provides a scientific foundation for enhancing this cadre’s democratic consciousness, thereby meeting the mission’s requirements to build and defend the Fatherland in the new context.
Keywords: Democratic consciousness; platoon-level commanding officers; infantry divisions; influencing factors; Vietnam People’s Army.
1. Đặt vấn đề
C.Mác chỉ rõ: “Không phải ý thức của con người quyết định tồn tại của họ; trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ”1. Theo đó, ý thức dân chủ của mỗi cá nhân luôn chịu sự quy định của những điều kiện kinh tế, chính trị – xã hội và môi trường hoạt động cụ thể. Trong Quân đội nhân dân Việt Nam, dân chủ luôn gắn liền với kỷ luật, tập trung và thống nhất cao, là nguyên tắc tổ chức cơ bản bảo đảm sức mạnh chiến đấu của đơn vị. Sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở các sư đoàn bộ binh là lực lượng trực tiếp quản lý, chỉ huy bộ đội, tổ chức thực hiện mọi nhiệm vụ ở đơn vị cơ sở.
Những năm qua, việc thực hiện dân chủ ở các đơn vị cơ sở trong quân đội đã đạt được nhiều kết quả tích cực, ý thức dân chủ của đội ngũ sĩ quan chỉ huy cấp phân đội từng bước được nâng cao. Đại hội XIV của Đảng đặt ra yêu cầu “Đẩy mạnh nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn về thực hành dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân”2, trong bối cảnh tình hình thế giới, khu vực “tiềm ẩn nhiều yếu tố bất ổn”3, các thế lực thù địch tăng cường lợi dụng vấn đề dân chủ, nhân quyền để chống phá, cùng với những tác động của mặt trái kinh tế thị trường, một số sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở đơn vị cơ sở vẫn còn biểu hiện nhận thức chưa đầy đủ, thực hành dân chủ còn hình thức hoặc chưa gắn chặt với kỷ luật, kỷ cương. Vì vậy, việc nghiên cứu một cách có hệ thống những yếu tố cơ bản tác động đến ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở các sư đoàn bộ binh hiện nay có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.
2. Một số vấn đề lý luận về ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội
Dân chủ là một phạm trù lịch sử – chính trị phản ánh quyền lực thuộc về nhân dân, gắn liền với những điều kiện kinh tế – xã hội và bản chất của chế độ xã hội nhất định. Trong tác phẩm “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản”, C.Mác và Ph.Ăngghen đã chỉ ra rằng: “Bước thứ nhất trong cuộc cách mạng công nhân là giai cấp vô sản biến thành giai cấp thống trị, là giành lấy dân chủ”4. Luận điểm này khẳng định dân chủ không chỉ là một giá trị phổ quát mà còn là vấn đề quyền lực chính trị, gắn với vai trò làm chủ của quần chúng nhân dân trong đời sống xã hội.
Kế thừa và phát triển tư tưởng đó, V.I.Lênin nhấn mạnh: “Chế độ dân chủ vô sản trấn áp những kẻ bóc lột, trấn áp giai cấp tư sản; do đó, nó không giả dối, nó không hứa hẹn cho bọn chúng tự do và dân chủ; nhưng đối với những người lao động thì nó đưa lại cho họ một chế độ dân chủ thật sự”5. Đồng thời, Người khẳng định dân chủ phải được thực hiện một cách thực chất, bắt đầu từ cơ sở và dựa vào sự tham gia rộng rãi của quần chúng. Như vậy, xét về bản chất, dân chủ xã hội chủ nghĩa không chỉ dừng lại ở các thiết chế chính trị mà còn là quá trình tổ chức, phát huy quyền làm chủ của con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Dưới góc độ triết học Mác – Lênin, ý thức dân chủ là một bộ phận đặc thù của ý thức xã hội, phản ánh các quan hệ dân chủ trong những điều kiện lịch sử cụ thể. Ý thức dân chủ của mỗi cá nhân, mỗi nhóm xã hội luôn chịu sự quy định của tồn tại xã hội, nhưng nó không phải là sự phản ánh thụ động mà có tính độc lập tương đối, tác động trở lại tồn tại xã hội thông qua hoạt động thực tiễn của con người.
Trong Quân đội nhân dân Việt Nam, dân chủ được thực hiện trong khuôn khổ nguyên tắc tập trung dân chủ, gắn chặt với kỷ luật nghiêm minh, thống nhất ý chí và hành động. Do đó, ý thức dân chủ của quân nhân nói chung và sĩ quan chỉ huy nói riêng mang những đặc điểm riêng, vừa phản ánh bản chất dân chủ xã hội chủ nghĩa, vừa chịu sự quy định của tổ chức với tính tập trung, thống nhất cao. Đặc biệt, ở cấp phân đội trong các sư đoàn bộ binh, nơi trực tiếp tổ chức huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, quản lý bộ đội, các quan hệ dân chủ diễn ra cụ thể, sinh động và gắn liền với hoạt động chỉ huy, quản lý hằng ngày. Từ đó, có thể quan niệm: Ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở các sư đoàn bộ binh Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay là tổng hòa những tri thức, tình cảm, niềm tin và ý chí của sĩ quan chỉ huy, với tư cách là chủ thể trực tiếp quản lý, chỉ huy bộ đội, phản ánh các quan hệ dân chủ trong đơn vị cơ sở, được hình thành và phát triển trong điều kiện đặc thù của sư đoàn bộ binh, thể hiện ở năng lực nhận thức, thái độ và hành vi tổ chức, điều hành, phát huy quyền làm chủ của quân nhân, bảo đảm sự thống nhất chặt chẽ giữa dân chủ với kỷ luật, tập trung, thống nhất ý chí và hành động trong thực hiện nhiệm vụ.
Ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội không chỉ là sự hiểu biết về dân chủ mà còn là sự thống nhất giữa nhận thức, tình cảm, niềm tin và ý chí, được biểu hiện thông qua hoạt động thực tiễn quản lý, chỉ huy bộ đội. Nó phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa dân chủ với kỷ luật, giữa quyền làm chủ của quân nhân với yêu cầu bảo đảm sự thống nhất, tập trung trong tổ chức và hoạt động quân sự. Theo đó, có thể khẳng định, việc nghiên cứu các yếu tố tác động đến ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội cần được đặt trong mối quan hệ biện chứng giữa điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan, giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội cũng như giữa yêu cầu phát huy dân chủ với bảo đảm kỷ luật, kỷ cương trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay.
3. Những yếu tố cơ bản tác động đến ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở các sư đoàn bộ binh hiện nay
Dưới góc độ triết học Mác – Lênin, có thể khái quát các yếu tố cơ bản tác động đến ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở các sư đoàn bộ binh hiện nay thành hai nhóm chủ yếu sau:
Thứ nhất, một số yếu tố khách quan tác động đến ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở các sư đoàn bộ binh.
Điều kiện kinh tế, chính trị – xã hội của đất nước và môi trường hoạt động quân sự ở các sư đoàn bộ binh có ảnh hưởng sâu sắc đến ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội. Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, cùng với yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh, gọn, mạnh, tiến lên hiện đại, các sư đoàn bộ binh không ngừng được củng cố, kiện toàn cả về tổ chức, biên chế và trang bị. Điều đó vừa tạo điều kiện thuận lợi để phát huy dân chủ, nâng cao trình độ làm chủ của quân nhân, vừa đặt ra những yêu cầu cao hơn đối với việc giữ vững kỷ luật, kỷ cương trong đơn vị. Mặt khác, sự tác động của mặt trái kinh tế thị trường, của các luồng thông tin đa chiều cũng ảnh hưởng đến nhận thức, tư tưởng của sĩ quan, nếu không được định hướng đúng đắn sẽ dẫn đến biểu hiện lệch lạc trong thực hiện dân chủ.
Hệ thống cơ chế thực hiện dân chủ trong quân đội có vai trò trực tiếp định hướng và điều chỉnh ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội. Việc ban hành và tổ chức thực hiện các quy chế dân chủ ở cơ sở, điều lệnh, điều lệ, quy định của quân đội về quản lý bộ đội, về mối quan hệ giữa cấp trên và cấp dưới đã tạo ra khuôn khổ pháp lý và tổ chức cho việc thực hành dân chủ trong đơn vị. Khi các quy định này được quán triệt và thực hiện nghiêm túc, đồng bộ, sẽ góp phần hình thành ở sĩ quan nhận thức đúng đắn về quyền hạn, trách nhiệm và phương thức thực hiện dân chủ trong điều kiện tổ chức quân sự. Ngược lại, nếu việc tổ chức thực hiện còn hình thức, thiếu chặt chẽ thì dễ dẫn đến tình trạng dân chủ hình thức hoặc vi phạm nguyên tắc.
Môi trường văn hóa và các quan hệ trong đơn vị là yếu tố tác động thường xuyên, trực tiếp đến ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội. Ở các sư đoàn bộ binh, các mối quan hệ giữa chỉ huy với bộ đội, giữa cán bộ với cán bộ, giữa cá nhân với tập thể diễn ra hàng ngày, gắn liền với quá trình huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và sinh hoạt của đơn vị. Nếu môi trường đơn vị có bầu không khí dân chủ, đoàn kết, cởi mở, tôn trọng lẫn nhau sẽ tạo điều kiện thuận lợi để hình thành và phát triển ý thức dân chủ đúng đắn ở sĩ quan chỉ huy. Ngược lại, nếu tồn tại các biểu hiện áp đặt, thiếu công bằng hoặc dân chủ hình thức thì sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến nhận thức và hành vi của chủ thể, làm suy giảm hiệu quả thực hiện dân chủ trong đơn vị.
Thứ hai, một số yếu tố chủ quan tác động đến ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở các sư đoàn bộ binh.
Trình độ nhận thức, thế giới quan và bản lĩnh chính trị của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội là yếu tố giữ vai trò nền tảng. Khi sĩ quan có nhận thức đầy đủ, sâu sắc về bản chất của dân chủ xã hội chủ nghĩa, về mối quan hệ giữa dân chủ với kỷ luật, giữa quyền và nghĩa vụ của quân nhân, họ sẽ có cơ sở để vận dụng đúng đắn vào hoạt động quản lý, chỉ huy. Ngược lại, nếu nhận thức chưa toàn diện, phiến diện hoặc lệch lạc sẽ dễ dẫn đến biểu hiện hoặc là dân chủ hình thức, hoặc là áp đặt, vi phạm nguyên tắc dân chủ trong đơn vị.
Phẩm chất đạo đức, nhân cách của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội có ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành và biểu hiện ý thức dân chủ. Một người chỉ huy có tinh thần trách nhiệm cao, công tâm, khách quan, tôn trọng tập thể, gương mẫu trong chấp hành kỷ luật sẽ tạo được uy tín, niềm tin đối với bộ đội, từ đó tạo môi trường thuận lợi để phát huy dân chủ thực chất. Ngược lại, nếu thiếu gương mẫu, thiếu công bằng, dễ dẫn đến tình trạng mất đoàn kết, giảm sút niềm tin, ảnh hưởng tiêu cực đến việc thực hiện dân chủ trong đơn vị.
Năng lực thực tiễn và phong cách quản lý, chỉ huy của sĩ quan cấp phân đội là yếu tố quyết định trực tiếp đến việc chuyển hóa ý thức dân chủ thành hành vi cụ thể. Trong điều kiện hoạt động quân sự, dân chủ không chỉ thể hiện ở nhận thức mà còn ở khả năng tổ chức, điều hành, biết lắng nghe, tiếp thu ý kiến của bộ đội, đồng thời biết kết hợp chặt chẽ giữa phát huy dân chủ với giữ vững kỷ luật, kỷ cương. Ph.Ăngghen đã chỉ rõ: “Tự do không phải là ở sự độc lập tưởng tượng đối với các quy luật… mà là ở sự nhận thức được những quy luật đó, và ở cái khả năng do sự nhận thức ấy đem lại”6, điều đó cho thấy, việc thực hiện dân chủ trong quân đội phải đặt trong khuôn khổ của những nguyên tắc, quy định mang tính tất yếu của tổ chức quân sự. Vì vậy, sĩ quan chỉ huy chỉ có thể phát huy dân chủ đúng đắn khi nắm vững quy luật, nguyên tắc và có năng lực tổ chức thực tiễn phù hợp.
Các yếu tố khách quan và chủ quan có mối quan hệ biện chứng, luôn tác động qua lại, quy định lẫn nhau trong quá trình hình thành và phát triển ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở các sư đoàn bộ binh. Trong đó, các yếu tố khách quan giữ vai trò quyết định về nội dung và khuynh hướng, còn các yếu tố chủ quan giữ vai trò trực tiếp quyết định chất lượng và hiệu quả biểu hiện. Việc nhận thức đầy đủ, toàn diện các yếu tố này là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao ý thức dân chủ của đội ngũ sĩ quan chỉ huy cấp phân đội trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay.
4. Kết luận
Ý thức dân chủ của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở các sư đoàn bộ binh được hình thành và phát triển trong mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố khách quan và chủ quan. Trong bối cảnh hiện nay, việc nhận diện đầy đủ các yếu tố tác động là cơ sở quan trọng để nâng cao ý thức dân chủ của đội ngũ này, góp phần phát huy dân chủ gắn với giữ vững kỷ luật, kỷ cương trong đơn vị, xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh, gọn, mạnh, tiến lên hiện đại, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Chú thích:
1. C.Mác và Ph.Ăngghen toàn tập (1993). Tập 13. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 15.
2, 3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 125, 78.
4, 6. C.Mác và Ph.Ăngghen toàn tập (1995). Tập 4. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 626 – 627, 154.
5. V.I. Lênin toàn tập (2005). Tập 37. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 123.
