Subjective factors influencing cadets’ compliance with discipline in military academies today
Nguyễn Văn Đoàn
Hệ 5, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Chấp hành kỷ luật là yêu cầu cơ bản, xuyên suốt trong quá trình giáo dục, đào tạo học viên ở các nhà trường quân đội hiện nay. Trong đó, nhân tố chủ quan giữ vai trò quyết định trong việc chuyển hóa nhận thức và động cơ thành hành vi chấp hành kỷ luật của học viên. Trước yêu cầu xây dựng quân đội chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, việc nhận diện đúng và phát huy hiệu quả của nhân tố này có ý nghĩa cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.
Từ khóa: Nhân tố chủ quan; chấp hành kỷ luật; học viên; nhà trường quân đội.
Abstract: Disciplinary compliance constitutes a fundamental and continuous requirement throughout the process of educating and training cadets in contemporary military academies. In this regard, subjective factors play a decisive role in transforming awareness and motivation into actual disciplinary behavior among cadets. In the context of building a regular, elite, and modern military, accurately identifying and effectively promoting these factors is of urgent significance both theoretically and practically.
Keywords: Subjective factors; disciplinary compliance; cadets; military academies.
1. Đặt vấn đề
Chấp hành kỷ luật là một trong những yêu cầu cốt lõi bảo đảm sức mạnh chiến đấu và tính chính quy của Quân đội nhân dân Việt Nam. Trong các học viện, nhà trường quân đội, việc rèn luyện và hình thành ý thức chấp hành kỷ luật cho học viên không chỉ là nội dung giáo dục bắt buộc mà còn là tiêu chí quan trọng phản ánh chất lượng đào tạo. Thực tiễn cho thấy, mức độ chấp hành kỷ luật của học viên là kết quả của sự tác động tổng hợp giữa các điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan, trong đó nhân tố chủ quan giữ vai trò quyết định, trực tiếp chi phối nhận thức và hành vi của chủ thể.
Nhân tố chủ quan trong chấp hành kỷ luật của học viên được cấu thành bởi các thành tố cơ bản như tri thức, động cơ, nhu cầu, ý chí và năng lực tự điều chỉnh hành vi. Sự tương tác và vận động thống nhất của các thành tố này tạo cơ sở để học viên chuyển hóa các yêu cầu kỷ luật từ bên ngoài thành nhu cầu tự thân, từ đó hình thành hành vi kỷ luật mang tính tự giác trong thực tiễn.
2. Cơ sở lý luận về nhân tố chủ quan trong chấp hành kỷ luật của học viên ở các nhà trường quân đội
Chấp hành kỷ luật là yêu cầu mang tính nguyên tắc trong tổ chức và hoạt động của Quân đội nhân dân Việt Nam, đồng thời là tiêu chí quan trọng phản ánh chất lượng giáo dục, đào tạo ở các học viện, nhà trường quân đội. Về bản chất, chấp hành kỷ luật không chỉ là sự tuân thủ các quy định mang tính bắt buộc, mà còn là kết quả của quá trình tác động biện chứng giữa điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan của người học.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, hoạt động của con người luôn diễn ra trong mối quan hệ giữa điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan. Điều kiện khách quan là tổng thể các yếu tố tồn tại độc lập với ý thức của chủ thể, bao gồm môi trường, hoàn cảnh, cơ chế quản lý và hệ thống quy định… chi phối hoạt động của chủ thể. Nhân tố chủ quan là tổng thể những yếu tố thuộc về năng lực, phẩm chất và ý thức của chủ thể, thể hiện tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong nhận thức và hành động.
Hai yếu tố này có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau. Điều kiện khách quan giữ vai trò tiền đề, quy định khuôn khổ hoạt động của chủ thể; song nhân tố chủ quan không phải là yếu tố thụ động mà có vai trò quan trọng trong việc nhận thức, lựa chọn và hiện thực hóa các yêu cầu khách quan. Vì vậy, phát huy nhân tố chủ quan thực chất là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của chủ thể trong hoạt động thực tiễn.
Vận dụng vào lĩnh vực chấp hành kỷ luật của học viên ở các nhà trường quân đội, có thể quan niệm: nhân tố chủ quan trong chấp hành kỷ luật của học viên là tổng thể những yếu tố thuộc về bên trong của người học, bao gồm nhận thức, động cơ, ý chí và năng lực tự điều chỉnh hành vi, giữ vai trò quyết định trong việc chuyển hóa các yêu cầu kỷ luật từ bên ngoài thành hành vi tự giác của học viên.
Xét về cấu trúc, nhân tố chủ quan trong chấp hành kỷ luật của học viên được cấu thành bởi các thành tố cơ bản sau:
Thứ nhất, nhận thức về kỷ luật, thể hiện ở mức độ hiểu biết của học viên về vị trí, vai trò, nội dung và ý nghĩa của kỷ luật quân đội. Nhận thức đúng không chỉ dừng lại ở việc nắm các quy định mà còn phải đạt đến sự hiểu sâu và hình thành niềm tin vào tính tất yếu của kỷ luật.
Thứ hai, động cơ chấp hành kỷ luật, là yếu tố thúc đẩy trực tiếp hành vi, phản ánh nhu cầu, mục đích và định hướng giá trị của học viên trong học tập và rèn luyện. Động cơ đúng đắn sẽ làm cho việc chấp hành kỷ luật trở thành nhu cầu tự thân; ngược lại, động cơ không ổn định sẽ dẫn đến hành vi mang tính đối phó, thiếu bền vững.
Thứ ba, ý chí và bản lĩnh kỷ luật, thể hiện ở khả năng tự chủ, kiên trì, vượt qua khó khăn và tác động tiêu cực để duy trì hành vi kỷ luật trong những điều kiện không thuận lợi. Đây là yếu tố bảo đảm cho sự thống nhất giữa nhận thức và hành vi trong thực tiễn.
Thứ tư, năng lực tự điều chỉnh hành vi kỷ luật, là khả năng của học viên trong việc tự kiểm tra, tự đánh giá và điều chỉnh hành vi phù hợp với yêu cầu kỷ luật mà không phụ thuộc hoàn toàn vào sự kiểm soát từ bên ngoài. Đây là biểu hiện tập trung của sự phát triển nhân tố chủ quan ở trình độ cao.
Các thành tố trên có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại và thống nhất với nhau. Nhận thức đúng là tiền đề hình thành động cơ; động cơ là lực thúc đẩy hành vi; ý chí là điều kiện bảo đảm cho hành vi được duy trì; còn năng lực tự điều chỉnh là biểu hiện của sự phát triển toàn diện nhân tố chủ quan. Sự thiếu hụt hoặc phát triển không đồng đều của bất kỳ thành tố nào cũng sẽ làm giảm hiệu quả chấp hành kỷ luật.
3. Thực trạng nhân tố chủ quan trong chấp hành kỷ luật của học viên ở các nhà trường quân đội
Những năm gần đây, cùng với quá trình đổi mới công tác giáo dục, đào tạo trong quân đội, nhân tố chủ quan trong chấp hành kỷ luật của học viên đã từng bước được hình thành và phát huy, thể hiện trên các phương diện nhận thức, động cơ và hành vi.
Một là, về nhận thức, đa số học viên đã có hiểu biết tương đối đầy đủ về vị trí, vai trò của kỷ luật trong môi trường quân đội. Kết quả điều tra xã hội học cho thấy, có 84,2% ý kiến được hỏi cho rằng học viên có nhận thức đúng về kỷ luật1. Nhận thức này không chỉ dừng lại ở việc nắm các quy định mà từng bước gắn với yêu cầu rèn luyện, công tác và trách nhiệm cá nhân. Điều này phản ánh sự chuyển biến từ nhận thức mang tính hình thức sang nhận thức có nội dung, bước đầu tạo nền tảng cho sự định hướng hành vi.
Hai là, về động cơ và thái độ, học viên có sự chuyển biến tích cực theo hướng đúng đắn hơn. Nghị quyết lãnh đạo của Học viện Chính trị khẳng định: “Động cơ, thái độ, ý thức, trách nhiệm trong học tập, rèn luyện của học viên có nhiều chuyển biến tích cực”2. Ở một bộ phận học viên, động cơ chấp hành kỷ luật không còn hoàn toàn phụ thuộc vào yêu cầu bên ngoài mà đã từng bước gắn với mục tiêu học tập, rèn luyện và định hướng nghề nghiệp, thể hiện sự hình thành yếu tố nội tại trong cấu trúc động cơ.
Ba là, về hành vi kỷ luật, phần lớn học viên có ý thức tự giác trong chấp hành các chế độ, quy định của đơn vị, góp phần giữ vững nền nếp chính quy trong nhà trường. Ở nhiều trường hợp, học viên đã thể hiện vai trò chủ thể trong tự quản lý, tự rèn luyện và tự điều chỉnh hành vi. Trong năm học 2023-2024, kết quả rèn luyện của học viên của Trường Sĩ quan Chính trị có 99,94% đạt loại khá, tốt3, kết quả rèn luyện học viên Trường Sĩ quan Thông tin năm học 2025 – 2025 có 98,37% đạt tốt, không có học viên rèn luyện yếu…4
Những kết quả trên cho thấy, nhân tố chủ quan của học viên đã có bước phát triển nhất định, tạo cơ sở cho việc hình thành hành vi chấp hành kỷ luật mang tính tự giác và ngày càng ổn định hơn.
Tuy nhiên, một số hạn chế còn tồn tại ở một số phương diện, nhận thức về vị trí, vai trò của kỷ luật và các quy định về điều lệnh, điều lệ trong Quân đội của một bộ phận học viên còn hạn chế, thể hiện ở mức độ hiểu chưa sâu, chưa đầy đủ và thiếu tính hệ thống. Trong thực tế, ở một bộ phận học viên, nhận thức về kỷ luật chủ yếu dừng ở việc nắm các quy định, chưa gắn với yêu cầu thực hiện cụ thể trong từng chế độ, từng tình huống, nên khi vận dụng còn thiếu thống nhất và chưa thật sự chính xác. Qua điều tra xã hội học, có 15,8% ý kiến được hỏi cho rằng, học viên chưa hiểu đầy đủ, sâu sắc về ý nghĩa của việc chấp hành kỷ luật5.
Động cơ học tập, rèn luyện và chấp hành kỷ luật của một bộ phận học viên còn thiếu rõ ràng và chưa ổn định. Việc chấp hành kỷ luật chưa gắn chặt với mục tiêu rèn luyện bản thân và định hướng nghề nghiệp, mà còn mang tính đối phó, phụ thuộc vào sự kiểm tra, nhắc nhở của tổ chức. Do đó, động cơ chấp hành kỷ luật chưa có tính bền vững, dẫn đến biểu hiện hành vi thiếu tính thường xuyên, liên tục, dễ thay đổi khi điều kiện tác động thay đổi. Kết quả điều tra xã hội học cho thấy, có 15,3% học viên chưa có động cơ học tập, rèn luyện rõ ràng hoặc thiếu tính ổn định6. Nghị quyết lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm học 2025-2026 của Trường Sĩ quan Chính trị xác định: “một số học viên xác định động cơ, xu hướng nghề nghiệp chưa tốt, vi phạm phải xử lý kỷ luật, thải loại”7.
Một bộ phận học viên còn yếu trong khả năng tự kiểm soát, dễ bị tác động bởi hoàn cảnh và môi trường. Điều này cho thấy, mặc dù có nhận thức và động cơ nhất định, nhưng nếu thiếu ý chí và năng lực tự điều chỉnh, hành vi kỷ luật khó được duy trì ổn định. Nghị quyết lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm 2024 của Học viện Quân Y cũng chỉ ra: “còn học viên chấp hành chưa nghiêm các quy định, vi phạm quy chế thi”8.
Từ những hạn chế trên, có thể thấy nhân tố chủ quan tuy giữ vai trò quyết định, nhưng trên thực tế vẫn chưa được phát huy đầy đủ. Sự phát triển chưa đồng bộ giữa các thành tố, đặc biệt là giữa nhận thức, động cơ và ý chí, là nguyên nhân cơ bản làm giảm hiệu quả chuyển hóa thành hành vi kỷ luật tự giác của học viên.
3. Một số giải pháp
Thứ nhất, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chức năng và đội ngũ cán bộ quản lý trong định hướng và phát huy nhân tố chủ quan của học viên trong chấp hành kỷ luật. Cấp ủy, tổ chức đảng, người chỉ huy và cơ quan chức năng giữ vai trò định hướng toàn bộ quá trình phát huy nhân tố chủ quan của học viên. Vì vậy, cần nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể này về vị trí, vai trò quyết định của nhân tố chủ quan trong chuyển hóa yêu cầu kỷ luật thành hành vi tự giác.
Trong lãnh đạo, chỉ đạo, cần khắc phục khuynh hướng coi trọng quản lý hành vi bên ngoài mà chưa chú trọng đúng mức đến việc hình thành nhận thức, động cơ và ý chí bên trong của học viên. Các nội dung giáo dục kỷ luật phải được định hướng rõ theo mục tiêu phát triển đồng bộ các thành tố của nhân tố chủ quan, bảo đảm sự thống nhất giữa nhận thức, động cơ và hành vi. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, đánh giá không chỉ ở kết quả chấp hành kỷ luật mà cả quá trình hình thành và phát triển nhân tố chủ quan của học viên, kịp thời điều chỉnh những biểu hiện lệch lạc, thiếu bền vững.
Thứ hai,đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý học viên cần đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục và rèn luyện nhằm phát triển đồng bộ nhận thức, động cơ và năng lực tự điều chỉnh hành vi của học viên. Đây là lực lượng trực tiếp tác động đến các thành tố cấu thành nhân tố chủ quan của học viên. Do đó, cần đổi mới nội dung và phương pháp theo hướng không chỉ trang bị tri thức mà còn thúc đẩy quá trình chuyển hóa thành niềm tin và động cơ nội tại.
Nội dung giáo dục cần làm rõ bản chất, ý nghĩa của kỷ luật, gắn với thực tiễn hoạt động quân sự và yêu cầu nghề nghiệp, giúp học viên nhận thức sâu sắc vai trò của kỷ luật đối với sự trưởng thành cá nhân. Trên cơ sở đó, từng bước hình thành động cơ chấp hành kỷ luật mang tính tự giác.
Về phương pháp, cần kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục nhận thức với tổ chức rèn luyện hành vi trong các điều kiện cụ thể. Thông qua các tình huống thực tiễn, hoạt động tập thể và môi trường có yêu cầu cao, học viên được trải nghiệm, tự điều chỉnh và củng cố hành vi kỷ luật. Qua đó, từng bước nâng cao ý chí và năng lực tự kiểm soát – yếu tố cốt lõi của nhân tố chủ quan.
Thứ ba, các học viện, nhà trường xây dựng môi trường kỷ luật mang tính giáo dục, tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành và phát triển nhân tố chủ quan của học viên.
Môi trường kỷ luật là yếu tố quan trọng tác động đến quá trình hình thành và phát triển nhân tố chủ quan. Một môi trường chỉ dựa vào mệnh lệnh và chế tài sẽ khó thúc đẩy tính tự giác; ngược lại, môi trường mang tính giáo dục sẽ tạo điều kiện cho học viên tự nhận thức và điều chỉnh hành vi. Do đó, cần xây dựng môi trường kỷ luật đồng bộ, nghiêm minh nhưng có tính thuyết phục, bảo đảm tính công bằng, nhất quán trong thực hiện. Vai trò nêu gương của cán bộ cần được phát huy, tạo chuẩn mực hành vi để học viên noi theo. Bên cạnh đó, cần xây dựng tập thể đoàn kết, thống nhất, hình thành dư luận tích cực trong đơn vị, qua đó tạo áp lực xã hội lành mạnh, góp phần điều chỉnh hành vi cá nhân. Khi môi trường kỷ luật được tổ chức tốt, các thành tố của nhân tố chủ quan sẽ có điều kiện phát triển ổn định và bền vững.
Thứ tư, bản thân học viên phát huy vai trò chủ thể, chủ động hình thành và củng cố nhân tố chủ quan trong chấp hành kỷ luật.
Học viên cần tự giác nghiên cứu, nắm vững các quy định về pháp luật và kỷ luật quân đội, đồng thời xác định động cơ học tập, rèn luyện đúng đắn. Trong quá trình học tập và công tác, phải thường xuyên tự đánh giá, tự điều chỉnh hành vi, rèn luyện ý chí, bản lĩnh để duy trì hành vi kỷ luật trong mọi điều kiện. Đồng thời, phát huy tinh thần tự phê bình và phê bình, tích cực tham gia xây dựng tập thể, hỗ trợ đồng chí, đồng đội cùng tiến bộ. Khi mỗi học viên có ý thức tự giác cao và năng lực tự điều chỉnh tốt, nhân tố chủ quan sẽ được phát huy đầy đủ, góp phần nâng cao chất lượng chấp hành kỷ luật một cách bền vững.
Chú thích:
1, 5, 6. Tác giả tổng hợp số liệu qua khảo sát, điều tra xã hội học tại Trường Sĩ quan Đặc công, Trường Sĩ quan Chính trị, tháng 01/2026.
2. Đảng bộ Học viện Chính trị (2025). Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Học viện lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025 – 2030. Hà Nội.
3. Trường Sĩ quan Chính trị (2024). Phụ lục Báo cáo tổng kết năm học 2023 – 2024. Hà Nội.
4. Trường Sĩ quan Thông tin (2025). Báo cáo kết quả công tác giáo dục, đào tạo năm học 2024 – 2025. Khánh Hòa.
7. Đảng bộ Trường Sĩ quan Chính trị (2025). Nghị quyết lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm học 2025-2026. Hà Nội.
8. Học viện Quân y (2024). Nghị quyết lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm 2024. Hà Nội.
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Quốc phòng (2019). Chỉ thị số 103/CT-BQP ngày 28/01/2019 về tiếp tục tăng cường quản lý, giáo dục chấp hành kỷ luật và bảo đảm an toàn trong Quân đội nhân dân Việt Nam.
2. Xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan ở các nhà trường quân đội hiện nay. https://www.tapchigiaochuc.com.vn/xay-dung-y-thuc-thuong-ton-phap-luat-cho-hoc-vien-dao-tao-si-quan-o-cac-nha-truong-quan-doi-hien-nay.html
3. Hội nghị tổng kết năm học 2024 – 2025. http://daihocchinhtri.edu.vn/vi/news/Giao-duc-Dao-tao/Hoi-nghi-Tong-ket-nam-hoc-2024-2025-3182/
