Tác động cuộc bầu cử Myanmar 2025 – 2026 đến vai trò trung tâm của ASEAN

Implications of the 2025 – 2026 Myanmar Elections for ASEAN Centrality

ThS. Nguyễn Thị Hồng Lam
Viện nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương

(Quanlynhanuoc) – Cuộc tổng tuyển cử giai đoạn 2025 – 2026 tại Myanmar dưới sự kiểm soát của quân đội đã tạo ra một thực thể chính trị mới, đánh dấu bước ngoặt phức tạp đối với cục diện khu vực. Thay vì là một tiến trình chuyển đổi dân chủ thực chất, cuộc bầu cử được đánh giá là thiếu tính bao trùm, trầm trọng thêm các cuộc xung đột nội tại và đặt ra thách thức nghiêm trọng về tính chính danh. Bằng phương pháp định tính, kết hợp phân tích tài liệu thứ cấp, bài viết tập trung phân tích tác động của biến cố này đối với vai trò trung tâm của ASEAN. Kết quả nghiên cứu cho thấy, những tác động không chỉ làm suy yếu năng lực quản trị khủng hoảng mà còn bộc lộ những hạn chế cấu trúc cố hữu của ASEAN¹.

Từ khóa: Bầu cử 2025 – 2026 Myanmar; tính chính danh; cục diện khu vực; ASEAN; Việt Nam.

Abstract: The 2025–2026 general elections in Myanmar, conducted under military control, have given rise to a new political entity, marking a complex turning point in the regional landscape. Rather than constituting a substantive process of democratic transition, the elections have been widely assessed as lacking inclusiveness, exacerbating internal conflicts, and posing serious challenges to legitimacy. Employing a qualitative approach and secondary data analysis, this article examines the impact of this development on ASEAN’s centrality. The findings indicate that these impacts not only weaken crisis governance capacity but also expose the organization’s inherent structural limitations.

Keywords: 2025–2026 Myanmar elections; legitimacy; regional dynamics; ASEAN; Vietnam.

1. Đặt vấn đề

Cuộc tổng tuyển cử tại Myanmar giai đoạn 2025 – 2026 diễn ra trong bối cảnh quốc gia này vẫn chìm trong khủng hoảng chính trị kéo dài sau cuộc đảo chính quân sự năm 2021, qua đó trở thành một sự kiện có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi nội bộ. Không chỉ phản ánh nỗ lực của chính quyền quân sự trong việc tái cấu trúc và hợp thức hóa quyền lực thông qua một tiến trình “bầu cử có kiểm soát”, sự kiện này còn đặt ra những hệ lụy đáng kể đối với môi trường khu vực, đặc biệt là vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang ngày càng phân hóa.

Trong bối cảnh đó, cuộc bầu cử tại Myanmar không thể được nhìn nhận đơn thuần như một tiến trình chuyển giao quyền lực mang tính kỹ thuật mà cần được nhìn nhận như một biến số chính trị có khả năng kích hoạt các cơ chế tác động đa tầng. Tính thiếu chính danh, mức độ bao trùm hạn chế và việc không giải quyết được xung đột nội bộ đã khiến kết quả bầu cử không tạo ra ổn định chính trị, mà ngược lại làm gia tăng sự phân hóa cả trong nước và quốc tế. Những đặc điểm này đặt ASEAN vào tình thế khó khăn khi phải cân bằng giữa các nguyên tắc truyền thống, như đồng thuận và không can thiệp với yêu cầu ngày càng gia tăng về hiệu quả hành động trong quản trị khủng hoảng khu vực.

Trên cơ sở đó, bài viết tập trung phân tích tác động của cuộc bầu cử Myanmar 2025 – 2026 đến vai trò trung tâm của ASEAN thông qua việc làm rõ ba nội dung chính. Thứ nhất, bài viết xác định bản chất của cuộc bầu cử như một tiến trình chính trị được thiết kế nhằm duy trì quyền lực hơn là chuyển giao quyền lực. Thứ hai, nghiên cứu phân tích các cơ chế thông qua đó cuộc bầu cử tác động đến ASEAN, bao gồm sự phân hóa nội khối, hạn chế hiệu quả thể chế và gia tăng can dự của các cường quốc. Thứ ba, trên cơ sở đó, bài viết đưa ra nhận xét về thực trạng vai trò trung tâm của ASEAN hậu bầu cử. Từ đó, đề xuất một số hàm ý chính sách đối với Việt Nam nhằm nâng cao khả năng thích ứng với các biến động khu vực; đồng thời, đóng góp tích cực vào việc duy trì và củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong dài hạn.

2. Đặc điểm của cuộc bầu cử Myanmar 2025 – 2026

Cuộc tổng tuyển cử Myanmar giai đoạn 2025 – 2026 không thể được xem là một tiến trình dân chủ thông thường mà phản ánh một mô hình “bầu cử có kiểm soát” do chính quyền quân sự thiết kế nhằm tái cấu trúc và hợp thức hóa quyền lực trong bối cảnh hậu đảo chính năm 2021, một đặc điểm có thể thấy ở các quốc gia có “chế độ chuyên chế cạnh tranh”². Điều này thể hiện trước hết ở việc toàn bộ tiến trình bầu cử, từ khung pháp lý, điều kiện tham gia đến tổ chức thực địa đều được định hình theo hướng bảo đảm lợi thế cấu trúc cho các lực lượng thân quân đội, trong khi hạn chế hoặc loại trừ các đối thủ chính trị quan trọng. Cụ thể, một loạt quy định mới đã được ban hành từ năm 2023, như: Luật Bảo vệ bầu cử, Luật Đăng ký đảng chính trị sửa đổi và các quy định về tiêu chuẩn ứng cử viên đã tạo ra một “màng lọc” pháp lý hữu hiệu cho quân đội.

Đặc biệt, Luật Đăng ký đảng chính trị sửa đổi áp đặt các điều kiện khắt khe về nguồn tài chính và quy mô nhân sự, qua đó, chính quyền đã trực tiếp làm suy yếu khả năng tập hợp lực lượng của các đảng phái đối lập, bao gồm cả các lực lượng đối lập lớn, như Liên minh Quốc gia vì Dân chủ (NLD)³. Bên cạnh đó, việc chuyển từ cơ chế “đa số phiếu” (First-past-the-post) sang “đại diện tỷ lệ” (Proportional Representation)⁴, kết hợp với việc quân đội mặc định giữ 25% số ghế tại Quốc hội, được thiết kế để bảo đảm không một đảng đối lập nào có thể giành chiến thắng áp đảo như NLD đã làm năm 2020.

Cuộc bầu cử mang đặc điểm của một tiến trình thiếu tính bao trùm (non-inclusive) và không toàn diện về mặt lãnh thổ. Bầu cử được tổ chức theo từng giai đoạn (28/12/2025, 11/01/2026 và 25/01/2026) và phạm vi bầu cử  được giới hạn tại vùng lõi – nơi nằm trong kiểm soát của chính quyền quân đội đã giúp quân đội tập trung nguồn lực bảo an và kiểm soát kết quả một cách tuyệt đối⁵. Việc bầu cử chỉ được tổ chức tại các khu vực do chính quyền kiểm soát, trong khi nhiều vùng xung đột bị loại trừ, cùng với làn sóng tẩy chay từ các lực lượng đối lập, đã làm suy giảm nghiêm trọng mức độ tham gia và tính đại diện xã hội của kết quả. Điều này khiến bầu cử không thực hiện được chức năng cốt lõi là phản ánh ý chí chính trị của toàn bộ cử tri, mà chỉ phản ánh tương quan quyền lực trong phạm vi kiểm soát của nhà nước.

Về phương diện chức năng, cuộc bầu cử không đóng vai trò như một cơ chế giải quyết xung đột, mà ngược lại, tồn tại song song với và thậm chí làm sâu sắc thêm tình trạng đối đầu chính trị – quân sự trong nước. Điều đó được thể hiện rõ ở việc nội chiến vẫn tiếp tục xảy ra trong 1 tháng bầu cử với ít nhất 170 dân thường đã thiệt mạng trong hơn 400 cuộc không kích của quân đội Myanmar⁶. Nhiều khu vực do các nhóm vũ trang sắc tộc (EAOs) hoặc lực lượng PDF quản lý đã kiên quyết bác bỏ và ngăn cản quá trình bỏ phiếu, biến cuộc bầu cử thành một sự kiện “chia cắt” thay vì “thống nhất”. Sau bầu cử, căng thẳng giữa PDF và EAOs vẫn tiếp diễn ở khu vực biên giới và gây nhiều ảnh hưởng. Việc thiếu vắng đối thoại với các lực lượng đối lập và không tạo ra tiến trình hòa giải đã khiến kết quả bầu cử không có khả năng tạo ra một trật tự chính trị ổn định, mà chỉ dẫn đến việc hình thành một chính quyền “dân sự có kiểm soát” nhưng thiếu tính chính danh rộng rãi.

Cuộc bầu cử này mang tính chất “công cụ hóa ngoại giao”. Sau cuộc đảo chính năm 2021, Myanmar đã phải đối mặt với nhiều biện pháp trừng phạt và sự cô lập ngoại giao từ một số quốc gia phương Tây⁷ cùng với sự thúc đẩy giải quyết căng thẳng của ASEAN thông qua khung Đồng thuận 5 điểm⁸. Trong bối cảnh đó, việc tổ chức bầu cử và thiết lập một chính phủ dân sự trên danh nghĩa có thể được xem là một thông điệp của chính quyền quân sự  gửi tới ASEAN và thế giới rằng, họ đang thực hiện cam kết trả lại quyền lực cho dân sự, nhằm giảm bớt tính chính danh của các lệnh trừng phạt. Từ đó, chính quyền Myanmar có thể từng bước tái thiết lập quan hệ với một số đối tác quan trọng, như: Trung Quốc, Nga, Ấn Độ⁹ và cả ASEAN. Thông qua việc thiết lập một chính phủ được hình thành từ bầu cử, quân đội Myanmar có thể tạo ra một cơ sở ngoại giao nhất định để các đối tác này tiếp tục duy trì quan hệ chính thức và triển khai các dự án hợp tác kinh tế¹⁰.

Nhìn chung, cuộc bầu cử Myanmar 2025 – 2026 mang bản chất của một tiến trình chính trị được thiết kế nhằm duy trì quyền lực hơn là chuyển giao quyền lực, thiếu tính bao trùm và không giải quyết được xung đột; đồng thời, tồn tại trong một môi trường quốc tế phân hóa về tính chính danh. Chính những đặc điểm này tạo ra một dạng “kết quả chính trị bất hoàn chỉnh”, trở thành nhân tố tác động mạnh mẽ đến vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực trên cả mặt tích cực và hạn chế.

3. Tác động của bầu cử đến vai trò trung tâm của ASEAN

Một là, sự gia tăng phân hóa và rạn nứt niềm tin nội khối.

Cuộc bầu cử do chính quyền quân sự Myanmar (Hội đồng An ninh và hòa bình nhà nước – SSPC) tổ chức đã tạo ra một cuộc khủng hoảng trầm trọng về tính chính danh và sự đoàn kết nội khối của ASEAN.

Trên bình diện lý thuyết, vai trò trung tâm của ASEAN được đặt nền tảng trên sự gắn kết nội khối và nguyên tắc “thống nhất trong đa dạng”, bởi khả năng duy trì vị thế trung tâm phụ thuộc vào việc ASEAN có thể hình thành lập trường chung bất chấp sự khác biệt sâu sắc giữa các quốc gia thành viên¹¹. Tuy nhiên, vấn đề Myanmar đã làm bộc lộ những rạn nứt địa chính trị sâu sắc giữa các quốc gia thành viên. Một mặt, một số quốc gia thành viên theo cách tiếp cận thực dụng có xu hướng ưu tiên ổn định khu vực và lợi ích kinh tế, từ đó ủng hộ việc duy trì can dự với chính quyền quân sự Myanmar trên cơ sở “thực tế chính trị”, ngay cả khi điều này hàm ý sự chấp nhận trên “thực tế vận hành” đối với các tiến trình chính trị do quân đội kiểm soát. Mặt khác, các quốc gia theo lập trường nguyên tắc lại kiên quyết nhấn mạnh tính hợp pháp và tính bao trùm của tiến trình chính trị, bác bỏ các cuộc bầu cử không có sự tham gia của các lực lượng đối lập chủ chốt như NLD, vì cho rằng, điều này đi ngược lại các cam kết về dân chủ và nhân quyền được quy định trong Hiến chương ASEAN¹².

Sự phân hóa nội khối đã dẫn đến một “khủng hoảng đồng thuận”, trong đó nguyên tắc đồng thuận vốn là nền tảng vận hành của ASEAN lại trở thành rào cản khiến tổ chức rơi vào trạng thái tê liệt trong việc đưa ra lập trường chung¹³. Trong bối cảnh thiếu vắng một tiếng nói thống nhất, ASEAN gặp khó khăn trong việc triển khai Đồng thuận 5 điểm (5PC), qua đó làm suy giảm năng lực hành động tập thể. Hệ quả là, uy tín và tính chính danh của ASEAN trong mắt các đối tác bên ngoài, bao gồm các cường quốc và các định chế quốc tế bị xói mòn, đồng thời, đặt ra thách thức trực tiếp đối với vai trò trung tâm của tổ chức trong cấu trúc khu vực¹⁴. Sự thiếu thống nhất này không chỉ phản ánh những hạn chế mang tính thủ tục, mà còn cho thấy giới hạn mang tính cấu trúc của “phương cách ASEAN”, đặc biệt là các nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp, trong việc xử lý các trường hợp thành viên vi phạm chuẩn mực chung¹⁵.

Thông qua vấn đề khủng hoảng ở Myanmar, chúng ta thấy, các nguyên tắc này đã làm suy giảm khả năng thực thi và cưỡng chế của tổ chức, qua đó, hạn chế năng lực phản ứng hiệu quả trước các thách thức liên quan đến dân chủ và nhân quyền. Trong bối cảnh đó, tiến trình chính trị tại Myanmar đã vô hình trung trở thành một nhân tố làm gia tăng sự phân hóa lợi ích giữa các quốc gia thành viên, làm suy yếu khả năng tự chủ và năng lực hành động tập thể của tổ chức trước các biến động khu vực.

Hai là, sự bế tắc của các cơ chế điều tiết và chuẩn mực khu vực.

Cuộc bầu cử ở Myanmar cuối năm 2025, đầu năm 2026 cũng đang đặt các cơ chế dẫn dắt bởi ASEAN vào tình trạng bế tắc.

Trước hết, cuộc bầu cử do chính quyền quân đội Myanmar thúc đẩy đã trở thành một phép thử đối với tính hiệu quả của “Đồng thuận 5 điểm” (5PC), sáng kiến trọng tâm của ASEAN trong xử lý khủng hoảng tại quốc gia này kể  từ năm 2021. Thực chất, tiến trình bầu cử này không phải là một bước đi hòa giải mà là nỗ lực của chính quyền quân đội nhằm áp đặt một lộ trình chính trị nội bộ riêng biệt, trực tiếp thách thức và thay thế khuôn khổ 5PC vốn ưu tiên chấm dứt bạo lực và thúc đẩy đối thoại bao trùm. Hội đồng Hành chính nhà nước (SAC) xem tiến trình bầu cử như công cụ trung tâm nhằm tìm kiếm tính chính danh chính trị, qua đó, giảm thiểu áp lực phải tham gia vào các tiến trình đối thoại do ASEAN thúc đẩy. Việc SAC đẩy mạnh tổ chức bầu cử vào giai đoạn cuối năm 2025, đầu năm 2026 được coi là nỗ lực khẳng định việc “hoàn tất lộ trình nội bộ”, từ đó, làm suy yếu vai trò và tính hiệu lực của khuôn khổ Đồng thuận 5 điểm (5PC) của ASEAN^16.

Việc ưu tiên lộ trình nội bộ mà thiếu vắng sự tham gia của các bên liên quan đã khiến vai trò trung tâm của ASEAN bị xói mòn, đẩy tổ chức này vào thế bị động. Ngay cả nỗ lực thiết lập cơ chế Đặc phái viên thường trực nhằm duy trì tính liên tục cũng đang đứng trước những rào cản lớn, bởi hiệu lực thực tế của cơ chế này phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ hợp tác của chính quyền hậu bầu cử. Trên thực tế, chính quyền quân sự Myanmar (SAC) chỉ cho phép Đặc phái viên tiếp cận những chủ thể mà họ chấp thuận, trong khi các nỗ lực mở rộng tiếp xúc tới các lực lượng đối lập như NUG thường bị bác bỏ với lý do vi phạm chủ quyền quốc gia¹⁷. Điều này cho thấy, bất chấp những điều chỉnh về mặt thể chế nhằm duy trì tính liên tục, hiệu lực thực tế của cơ chế Đặc phái viên vẫn phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ hợp tác của chính quyền tại thực địa, và do đó dễ bị hạn chế trong bối cảnh thiếu thiện chí chính trị¹⁸. Như vậy, cuộc bầu cử không chỉ là một sự kiện chính trị đơn thuần mà còn phơi bày giới hạn của ASEAN trong việc chuyển hóa các sáng kiến ngoại giao thành kết quả cụ thể trên thực địa; đồng thời, đặt ra yêu cầu cấp bách về việc cải tổ hệ thống quản trị khu vực để thích ứng với những cuộc khủng hoảng phức tạp.

Hơn thế nữa, ASEAN đang đối mặt với một thế tiến thoái lưỡng nan mang tính cấu trúc giữa việc bảo vệ các giá trị dân chủ và nhân quyền được ghi nhận trong Hiến chương và việc duy trì các nguyên tắc cốt lõi của “Phương cách ASEAN”, như tôn trọng chủ quyền và không can thiệp vào công việc nội bộ. Như nhiều nghiên cứu đã chỉ ra, sự căng thẳng này phản ánh một dạng “mâu thuẫn thể chế”, khi các cam kết quy phạm không được hỗ trợ bởi các cơ chế thực thi tương ứng¹⁹. Trong trường hợp Myanmar, sự lúng túng và thiếu nhất quán trong phản ứng của ASEAN trước một tiến trình bầu cử thiếu tính bao trùm đã làm suy giảm uy tín của tổ chức như một chủ thể có khả năng định hình và thúc đẩy chuẩn mực khu vực. Thay vì đóng vai trò một “chủ thể định hình chuẩn mực”, ASEAN ngày càng bị nhìn nhận như một diễn đàn dựa trên các thỏa hiệp tối thiểu, nơi các nguyên tắc được vận dụng một cách chọn lọc và mang tính tình huống²⁰. Hệ quả là năng lực thiết lập chuẩn mực của ASEAN bị xói mòn, làm gia tăng hoài nghi từ phía các đối tác bên ngoài về mức độ cam kết thực chất của tổ chức đối với các giá trị đã được tuyên bố, đồng thời, làm suy yếu khả năng định hình hành vi của các quốc gia thành viên trong dài hạn.

Ba là, áp lực từ sự thâm nhập và can dự của các cường quốc.

Khi ASEAN không thể đạt được đồng thuận về một giải pháp hậu bầu cử tại Myanmar, khoảng trống quyền lực tất yếu sẽ bị các tác nhân bên ngoài lấp đầy. Trong bối cảnh nhà nước trung ương Myanmar chưa thể thiết lập quyền kiểm soát toàn diện, việc hình thành một chính phủ sau bầu cử (dù chỉ hình thức) vẫn có thể tạo ra các kênh hợp tác mới, qua đó các nước lớn có thể thúc đẩy các sáng kiến kết nối, đầu tư hạ tầng hoặc hợp tác an ninh với Myanmar; từ đó, tác động đến tương quan quyền lực khu vực Đông Nam Á. Trước hết, cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc, đặc biệt là Mỹ và Trung Quốc sẽ gia tăng rõ rệt.

Trên thực tế, Trung Quốc có xu hướng nhanh chóng công nhận kết quả bầu cử nhằm bảo vệ các lợi ích chiến lược và các dự án hạ tầng thuộc sáng kiến BRI/CMEC²¹, trong khi Mỹ và các nước phương Tây nhiều khả năng đẩy mạnh các biện pháp trừng phạt hậu bầu cử²². Sự phân cực này không chỉ làm suy yếu vai trò điều phối của ASEAN mà còn đẩy vấn đề Myanmar ra khỏi quỹ đạo khu vực, biến quốc gia này thành một “quân cờ” trong cạnh tranh địa chính trị giữa các nước lớn.

Sự bế tắc hậu bầu cử đang đẩy ASEAN đến nguy cơ bị “gạt ra lề” trong cấu trúc an ninh khu vực khi vai trò trung tâm của ASEAN vốn dựa trên năng lực điều phối và quản lý xung đột bị xói mòn bởi sự thiếu đồng thuận nội khối. Khoảng trống này tạo điều kiện cho các cường quốc như Trung Quốc, Ấn Độ và Nga gia tăng can dự thông qua các kênh song phương thực dụng với chính quyền Myanmar nhằm bảo vệ lợi ích riêng, từ các dự án hạ tầng chiến lược đến hợp tác quân sự và an ninh²³. Hệ quả là sự dịch chuyển từ cơ chế đa phương do ASEAN dẫn dắt sang chủ nghĩa song phương thực dụng không chỉ làm suy giảm hiệu quả của các diễn đàn như ARF hay EAS, mà còn biến Myanmar thành không gian cạnh tranh quyền lực giữa các nước lớn. Có thể nói rằng, việc ASEAN không kiểm soát được khủng hoảng Myanmar hậu bầu cử đang lộ ra những giới hạn của tổ chức trong việc định hình trật tự khu vực, qua đó làm suy giảm vị thế của ASEAN từ một chủ thể dẫn dắt xuống thành một thực thể mang tính hình thức trong các tính toán địa chính trị phức tạp tại Đông Nam Á²⁴.

4. Một số nhận xét và hàm ý đối với Việt Nam

Dựa trên diễn biến thực tế của cuộc bầu cử Myanmar (2025 – 2026) và phản ứng của khu vực tính đến tháng 3/2026, nghiên cứu đưa ra một số nhận xét về thực trạng vai trò trung tâm của ASEAN và các hàm ý chính sách cho Việt Nam.

4.1. Nhận xét về thực trạng vai trò trung tâm của ASEAN hậu bầu cử.

Qua quá trình theo dõi sự tương tác giữa các quốc gia thành viên và chính quyền quân sự Myanmar (SAC) trong giai đoạn bầu cử, có thể rút ra 3 nhận định mang tính khái quát về xu hướng vận động của ASEAN:

(1) ASEAN đang thể hiện xu hướng chuyển dịch theo hướng tiếp cận thực dụng hơn trong xử lý vấn đề Myanmar. Thay vì nhấn mạnh tuyệt đối các chuẩn mực dân chủ mang tính lý tưởng, tổ chức này có xu hướng thích ứng với thực tế chính trị tại chỗ, thể hiện qua việc từng bước ghi nhận tiến trình bầu cử ba giai đoạn hoàn tất vào tháng cuối tháng 01/2026. Cách tiếp cận này phản ánh ưu tiên duy trì ổn định khu vực và bảo đảm các kênh đối thoại với lực lượng đang nắm quyền thực tế, qua đó tránh rơi vào trạng thái bế tắc trong quan hệ chính trị.

(2) Cơ chế Đồng thuận 5 điểm (5PC) tiếp tục giữ vai trò là khuôn khổ định hướng trung tâm, song nội hàm triển khai đã có sự điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn. Thay vì được vận dụng như một tập hợp các điều kiện mang tính tiên quyết, 5PC đang dần được sử dụng như một công cụ điều phối, tạo không gian cho các sáng kiến ngoại giao mang tính trung gian và đa kênh. Điều này cho phép các nước Chủ tịch ASEAN, như Philippines năm 2026, triển khai các hình thức tiếp xúc và đối thoại với nhiều chủ thể liên quan, qua đó duy trì động lực can dự của ASEAN trong bối cảnh phức tạp.

(3) Vấn đề Myanmar tiếp tục đặt ra thách thức đối với nguyên tắc “thống nhất trong đa dạng” của ASEAN. Mặc dù sự khác biệt quan điểm giữa các quốc gia thành viên vẫn tồn tại, nhưng đã được kiểm soát ở mức không dẫn đến đối đầu công khai. Trong bối cảnh chưa đạt được sự đồng thuận tuyệt đối về việc công nhận chính phủ mới do USDP dẫn dắt, ASEAN đã vận dụng linh hoạt các cơ chế tham vấn không chính thức, như các phiên họp hẹp (Retreat), nhằm duy trì hình ảnh đoàn kết nội khối, đồng thời hạn chế tác động từ sự can dự của các cường quốc bên ngoài.

Nhìn chung, 3 xu hướng trên, cho thấy, ASEAN đang từng bước điều chỉnh phương thức can dự theo hướng linh hoạt và thực tiễn hơn nhằm duy trì vai trò điều phối khu vực trong một môi trường chính trị ngày càng phức tạp và chịu tác động mạnh từ cạnh tranh quyền lực giữa các chủ thể bên ngoài.

4.2. Một số hàm ý và kiến nghị chính sách cho Việt Nam

Từ bối cảnh Myanmar bước vào giai đoạn chuyển giao sang chính phủ, có thể rút ra một số hàm ý chính sách quan trọng đối với Việt Nam theo hướng tiếp cận thận trọng và cân bằng.

Thứ nhất, Việt Nam cần tiếp tục phát huy vai trò là một “thành viên tích cực và điều hòa” trong ASEAN, thông qua việc ủng hộ các nỗ lực của nước chủ tịch và các cơ chế khu vực trong triển khai Đồng thuận 5 điểm (5PC). Trong bối cảnh tồn tại sự khác biệt quan điểm giữa các quốc gia thành viên, việc duy trì lập trường trung dung, thúc đẩy đối thoại và tìm kiếm điểm đồng tối thiểu sẽ góp phần củng cố đoàn kết nội khối, qua đó, bảo vệ và duy trì vai trò trung tâm của ASEAN trong xử lý các vấn đề khu vực.

Thứ hai, Việt Nam cần chủ động điều chỉnh và định vị lại quan hệ song phương với Myanmar trên cơ sở phù hợp với bối cảnh chính trị mới. Việc từng bước tăng cường tiếp xúc chính thức với chính quyền đương nhiệm có thể được xem xét như một biện pháp nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế, bảo đảm an ninh cho các dự án đầu tư của doanh nghiệp Việt Nam; đồng thời, duy trì các kênh hợp tác trong khuôn khổ tiểu vùng như CLMV và các sáng kiến liên quan đến khu vực Mekong. Cách tiếp cận này cần được triển khai một cách linh hoạt, gắn với theo dõi sát diễn biến nội bộ tại Myanmar.

Thứ ba, thúc đẩy hợp tác chức năng và nhân đạo là một hướng đi phù hợp trong bối cảnh nhạy cảm về chính trị. Việt Nam có thể đóng vai trò tích cực trong các lĩnh vực, như y tế, giáo dục và cứu trợ thông qua Trung tâm AHA. Những hoạt động này không chỉ góp phần hỗ trợ người dân Myanmar mà còn giúp duy trì sự hiện diện và tăng cường lòng tin giữa các bên, đồng thời, phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của ASEAN, đặc biệt là nguyên tắc không can thiệp.

Thứ tư, Việt Nam cần theo dõi chặt chẽ tác động của cạnh tranh giữa các nước lớn đối với Myanmar và khu vực. Trong bối cảnh Myanmar có khả năng điều chỉnh định hướng đối ngoại sau bầu cử, việc phối hợp với các quốc gia thành viên ASEAN nhằm hạn chế nguy cơ gia tăng căng thẳng địa chính trị là cần thiết. Qua đó, Việt Nam có thể góp phần duy trì môi trường hòa bình, ổn định – yếu tố then chốt cho phát triển bền vững của khu vực Đông Nam Á.

5. Kết luận

Cuộc tổng tuyển cử tại Myanmar 2025 – 2026, xét trên bình diện khu vực, đã trở thành một phép thử quan trọng đối với vai trò trung tâm của ASEAN. Những diễn biến xung quanh tiến trình này cho thấy, dù tồn tại các khác biệt nội khối và giới hạn của cơ chế đồng thuận, ASEAN đang có xu hướng điều chỉnh theo hướng thực dụng và linh hoạt hơn nhằm duy trì khả năng can dự. Trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn gia tăng, vai trò trung tâm của ASEAN nhiều khả năng sẽ được định hình không phải bởi sự đồng thuận hình thức mà bởi năng lực quản trị khác biệt và duy trì các kênh đối thoại hiệu quả.

Đối với Việt Nam, bối cảnh hậu bầu cử tại Myanmar vừa đặt ra thách thức, vừa mở ra cơ hội trong việc củng cố vị thế và đóng góp vào nỗ lực chung của ASEAN. Thông qua cách tiếp cận cân bằng giữa nguyên tắc và linh hoạt, Việt Nam có thể vừa bảo vệ lợi ích quốc gia, vừa góp phần duy trì ổn định và tăng cường tính gắn kết của khu vực. Trong dài hạn, một ASEAN thích ứng cùng với sự chủ động của các quốc gia thành viên sẽ tiếp tục là nhân tố then chốt định hình môi trường hòa bình và ổn định tại Đông Nam Á.

Chú thích:
1. Bài viết là sản phẩm khoa học của nhiệm vụ cấp cơ sở 2026: “Ứng xử của ASEAN đối với vấn đề Myanmar từ 2021 đến nay”. Mã số nhiệm vụ: CATBD/NV/2026 – 05, do ThS. Nguyễn Thị Hồng Lam làm chủ nhiệm.
2. Levitsky, S., & Way, L. A (2010). Competitive authoritarianism: Hybrid regimes after the Cold War. Cambridge: Cambridge University Press.
3. Sebastian Strangio (2023). What the Dissolution of the NLD Means for Myanmar’s Conflict. https://thediplomat.com/2023/04/what-the-dissolution-of-the-nld-means-for-myanmars-conflict.
4. Reuters (2024). Myanmar junta chief says military holding power temporarily to strengthen democracy. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-junta-chief-says-military-holding-power-temporarily-strengthen-democracy-2024-03-27.
5. Nicholas Farrelly (2026). Five years after the coup, where does Myanmar find its future?. https://eastasiaforum.org/2026/02/03/five-years-after-the-coup-where-does-myanmar-find-its-future/
6. UN says 170 killed by airstrikes during Myanmar elections” (Liên hợp quốc cho biết 170 người thiệt mạng trong các cuộc không kích trong cuộc bầu cử ở Myanmar). https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/un-says-170-killed-by-airstrikes-during-myanmar-elections/3815550.
7. Hans Raj & Nishtha Kaushiki (2025). Contextualizing Xi Jinping’s arms sales to Myanmar: challenges and threats for India.  Asian Journal of Political Science 33:3, pages 550-568.
8, 10. Renaud Egreteau (2023). Foreign and Diplomatic (Dis)Engagement in book Adam Simpson, Nicholas Farrelly (ed) (2023). Myanmar: Politics, Economy and Society, 2nd edition,  https://doi.org/10.4324/9781003386063
9. Binh et al (2024). Geopolitical Competition Between India and China in the Indian Ocean Region: The Case of Myanmar. Academic Journal of Interdisciplinary Studies 13(6):59, DOI:10.36941/ajis-2024-0179.
11. Dewi Fortuna Anwar (2023). ASEAN Centrality: Opportunities and Challenges, in Srabani Roy Choudhur (ed) (2023). Strategic Visions and Frameworks, Routledge, DOI: 10.4324/9781003342311.
12. Anna Plunkett, Oisín Tansey (2024). Norm waverers and norm enforcement: ASEAN,Myanmar, and the anti-coup norm. Review of International Studies (2024), pp.1 -19, doi:10.1017/S0260210524000755
13. Mely Caballero-Anthony (2023). Asean And The Myanmar Humanitarian Crisis: Overcoming Challenges And Identifying Pathways. https://r2pasiapacific.org/files/9923/2023_ASEAN_Myanmar_Humanitarian_Crisis.pdf?
14. K. Yhome (2026). Myanmar: The ‘In-Between Space’ and Its Implications. E-International Relations, ISSN 2053-8626, https://www.e-ir.info/pdf/111080
15. William J. Jones (2024). ASEAN is fragmented and has still has no common approach to Myanmar. https://moderndiplomacy.eu/2025/02/13/asean-is-fragmented-and-has-still-has-no-common-approach-to-myanmar.
16. Tang Siew Mun (2025). “Re-examining the Five-Point Consensus and ASEAN’s Response to the Myanmar Crisis. https://www.iseas.edu.sg/wp-content/uploads/2025/10/TRS20_25.pdf.
17. Sebastian Strangio (2022). Myanmar Junta Rejects ASEAN Envoy’s Request to Meet Opposition Figures. https://thediplomat.com/2022/02/myanmar-junta-rejects-asean-envoys-request-to-meet-opposition-figures.
18. Will Worley (2024). The UN envoy, the controversial aid plan, and Myanmar’s fast-changing war.  https://www.thenewhumanitarian.org/analysis/2024/04/24/un-envoy-controversial-aid-plan-and-myanmar-fast-changing-war. Truy cập ngày 25/3/2026.
19. L. Jones (2021). ASEAN, Sovereignty and Intervention in Southeast Asia. Contemporary Southeast Asia 34(2):303, DOI:10.1355/cs34-2i.
20. Alice D. Ba (2009). (Re)Negotiating East and Southeast Asia: Region, Regionalism, and the Association of Southeast Asian Nations, Studies in Asian Security. Ebook ISBN: 9780804776301.
21. The Irrawady (2021). Myanmar Junta Implementing China’s BRI Projects by Stealth. https://www.irrawaddy.com/opinion/analysis/myanmar-junta-implementing-chinas-bri-projects-by-stealth.html.
22. The Guardian (2026). The Guardian view on Myanmar’s forgotten war: the military cosplay democracy but people demand the real thing. https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/mar/29/the-guardian-view-on-myanmars-forgotten-war-the-military-cosplay-democracy-but-people-demand-the-real-thing.
23. Binh et al (2024). Geopolitical Competition Between India and China in the Indian Ocean Region: The Case of Myanmar. Academic Journal of Interdisciplinary Studies 13(6):59, DOI:10.36941/ajis-2024-0179.
24. David Hutt (2023). The Problems With Bilahari Kausikan’s ‘ASEAN Realism. https://thediplomat.com/2023/07/the-problems-with-bilahari-kausikans-asean-realism.