Streamlining the political system in Vietnam in the context of new development: international experiences and policy implications
TS. Trương Cộng Hòa
Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại TP. Hồ Chí Minh
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và yêu cầu nâng cao năng lực quản trị quốc gia, cải cách tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả đang trở thành xu hướng phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới. Tại Việt Nam, chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy hệ thống chính trị không chỉ xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của quá trình phát triển đất nước mà còn là giải pháp chiến lược nhằm nâng cao chất lượng quản trị công, giảm chi phí hành chính và thúc đẩy phát triển bền vững. Bài viết phân tích, so sánh kinh nghiệm quốc tế để làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn và các lợi ích dài hạn của quá trình tinh gọn bộ máy tại Việt Nam.
Từ khóa: Tinh gọn bộ máy; cải cách hành chính; quản trị công; chính quyền số; phát triển bền vững.
Abstract: Against the backdrop of globalization, digital transformation, and the need to enhance national governance capabilities, reforming the state apparatus to make it leaner, more effective, and more efficient is becoming a widespread trend in many countries around the world. In Vietnam, the policy of restructuring and streamlining the political system stems not only from the practical demands of the nation’s development process but also from a strategic aim to improve the quality of public governance, reduce administrative costs, and promote sustainable development. This article analyzes and compares international experiences to clarify the theoretical and practical foundations, as well as the long-term benefits, of the streamlining process in Vietnam.
Keywords: Streamlining the administrative apparatus; administrative reform; public governance; digital government; sustainable development.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số và xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển đã đặt ra đòi hỏi cấp thiết đối với việc cải cách tổ chức bộ máy nhà nước. Nhiều quốc gia trên thế giới đã triển khai các chương trình cải cách hành chính quy mô lớn nhằm xây dựng bộ máy tinh gọn, giảm chi phí công, nâng cao năng lực điều hành và tăng chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp (Pollitt & Bouckaert, 2017)1.
Tại Việt Nam, chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy hệ thống chính trị theo hướng “tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả” được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XII) đã nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả2.
Trong thực tiễn, quá trình tinh gọn bộ máy không chỉ đơn thuần là cắt giảm đầu mối, biên chế hay sáp nhập cơ quan hành chính mà còn bao hàm việc tái cấu trúc mô hình quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, minh bạch và lấy người dân làm trung tâm phục vụ. Các nghiên cứu về cải cách hành chính và quản trị công tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào phân tích hiệu quả quản lý nhà nước, cải cách thủ tục hành chính hoặc phân cấp quản lý địa phương. Tuy nhiên, các nghiên cứu tiếp cận theo hướng so sánh quốc tế và phân tích toàn diện tác động của tinh gọn bộ máy đối với phát triển kinh tế – xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số vẫn còn hạn chế. Đặc biệt, chưa có nhiều công trình phân tích sâu mối quan hệ giữa tinh gọn bộ máy với xây dựng chính quyền số, phân cấp quản trị và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Bài viết phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn chủ trương tinh gọn bộ máy hệ thống chính trị tại Việt Nam; đánh giá khái lược kinh nghiệm cải cách hành chính tại một số quốc gia tiêu biểu và đề xuất các hàm ý chính sách nhằm nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.
2. Cơ sở lý luận về tinh gọn bộ máy và quản trị công hiện đại
Tinh gọn bộ máy nhà nước là quá trình tái cấu trúc tổ chức nhằm giảm sự chồng chéo chức năng, cắt giảm tầng nấc trung gian, tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống quản trị công (Osborne & Gaebler, 1992)3.
Theo lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management – NPM), khu vực công cần vận hành theo hướng linh hoạt, minh bạch, tăng trách nhiệm giải trình và lấy hiệu quả phục vụ xã hội làm trung tâm (Hood, 1991)4. Điều này đòi hỏi các quốc gia phải chuyển từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên hiệu suất, công nghệ và sự tham gia của người dân.
Khung lý thuyết NPM cho rằng, khu vực công cần vận hành theo hướng: tinh gọn tổ chức, tăng hiệu suất, giảm chi phí hành chính, nâng cao trách nhiệm giải trình, lấy người dân làm trung tâm phục vụ. Lý thuyết này là nền tảng của nhiều chương trình cải cách hành chính tại New Zealand, Singapore và Hoa Kỳ trong giai đoạn cuối thế kỷ XX. Theo đó, cải cách khu vực công hiện đại không chỉ là cắt giảm biên chế mà còn là tái cấu trúc mô hình quản trị theo hướng linh hoạt, hiệu quả và dựa trên kết quả đầu ra.
Lý thuyết Nhà nước kiến tạo phát triển (Developmental State Theory). Theo Johnson (1982)5, nhà nước kiến tạo phát triển cần có: bộ máy hành chính hiệu quả, năng lực điều phối hiệu quả, đội ngũ công vụ chuyên nghiệp, khả năng phản ứng với chính sách nhanh. Từ góc độ này, tinh gọn bộ máy không phải là “thu hẹp vai trò nhà nước” mà là nâng cao năng lực kiến tạo phát triển thông qua tối ưu hóa tổ chức và nguồn lực công.
Lý thuyết Chính phủ số và quản trị số (Digital Governance). Lý thuyết quản trị số nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ để giảm tầng nấc trung gian, tăng minh bạch, cải thiện chất lượng dịch vụ công, nâng cao tương tác giữa chính quyền và người dân. Theo OECD (2021)6, chuyển đổi số là yếu tố cốt lõi giúp các quốc gia nâng cao hiệu quả cải cách khu vực công và tăng khả năng thích ứng của bộ máy nhà nước trong bối cảnh mới.
Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số, tinh gọn bộ máy còn gắn liền với việc xây dựng chính quyền điện tử và chính quyền số. Việc ứng dụng công nghệ số không chỉ giúp giảm chi phí hành chính mà còn nâng cao tính minh bạch, khả năng phản ứng chính sách và chất lượng dịch vụ công. Tại Việt Nam, chủ trương tinh gọn bộ máy được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị, đồng thời tạo động lực cho phát triển kinh tế – xã hội và hội nhập quốc tế.
3. Kinh nghiệm quốc tế về tinh gọn bộ máy nhà nước
3.1. Kinh nghiệm của Nhật Bản
Năm 2001, Nhật Bản triển khai cải cách hành chính quy mô lớn nhằm giảm sự chồng chéo chức năng giữa các bộ, ngành trung ương. Trước cải cách, Chính phủ Nhật Bản có 23 bộ và cơ quan ngang bộ; sau cải cách, hệ thống được sắp xếp lại còn 12 bộ với cơ chế phối hợp chính sách hiệu quả hơn (Kawai & Takagi, 2004)7. Việc tái cấu trúc này giúp Nhật Bản giảm đáng kể chi phí hành chính, nâng cao khả năng điều phối chính sách và tăng hiệu quả ứng phó với khủng hoảng kinh tế đầu những năm 2000.
3.2. Kinh nghiệm của New Zealand
Từ thập niên 80 của thế kỷ XX, New Zealand tiến hành cải cách mạnh mẽ khu vực công theo hướng tăng quyền tự chủ tài chính cho các cơ quan nhà nước nhưng đồng thời yêu cầu trách nhiệm giải trình cao hơn (Boston et al., 1996)8. Chính phủ New Zealand thực hiện tinh giản biên chế, cải cách quản trị ngân sách và đổi mới phương thức cung cấp dịch vụ công. Nhờ đó, quốc gia này liên tục nằm trong nhóm các nước có chỉ số minh bạch và hiệu quả chính phủ cao nhất thế giới.
3.3. Kinh nghiệm của Singapore
Singapore xây dựng mô hình bộ máy hành chính tinh gọn với khoảng 16 bộ và tập trung mạnh vào số hóa dịch vụ công. Theo Chính phủ Singapore, hơn 95% dịch vụ công hiện được cung cấp trực tuyến thông qua nền tảng chính phủ điện tử. Việc ứng dụng công nghệ số giúp Singapore giảm đáng kể chi phí quản lý, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục và nâng cao mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp (Quah, 2010)9.
3.4. Kinh nghiệm của Hoa Kỳ
Trong thập niên 90, thế kỷ XX, Hoa Kỳ triển khai Chương trình đánh giá hiệu suất quốc gia (National Performance Review) dưới thời Tổng thống Bill Clinton nhằm cắt giảm biên chế và cải thiện hiệu quả khu vực công. Theo Gore (1993)10, chương trình này giúp cắt giảm khoảng 250.000 biên chế và tiết kiệm hàng chục tỷ USD ngân sách. Đồng thời, việc thúc đẩy chính phủ điện tử đã góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ công và giảm thủ tục hành chính. Các xu hướng cải cách gần đây tại Hoa Kỳ tiếp tục nhấn mạnh việc tái cấu trúc bộ máy, giảm đầu mối trung gian và tăng hiệu quả quản trị công thông qua chuyển đổi số.
4. Tác động của tinh gọn bộ máy đối với phát triển kinh tế – xã hội tại Việt Nam
Một là, tác động đối với quản lý nhà nước.
Tinh gọn bộ máy giúp xác định rõ chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị; từ đó, giảm tình trạng chồng chéo và nâng cao hiệu quả điều hành. Việc tăng cường phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương, đặc biệt là cấp cơ sở, giúp rút ngắn quá trình xử lý công việc, nâng cao tính chủ động và trách nhiệm của người đứng đầu. Trong mô hình quản trị mới, cấp nào được giao thẩm quyền thì cấp đó phải chịu trách nhiệm giải quyết công việc một cách trực tiếp, hạn chế tình trạng đùn đẩy hoặc phụ thuộc quá mức vào cấp trên.
Hai là, tác động đối với phát triển kinh tế.
Tinh gọn bộ máy giúp giảm chi phí hành chính, cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Việc sáp nhập, tái cơ cấu đơn vị hành chính còn tạo ra không gian phát triển mới, thúc đẩy liên kết vùng và tối ưu hóa nguồn lực phát triển. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới phát triển kinh tế số, kinh tế xanh và tăng trưởng bền vững. Bên cạnh đó, việc đơn giản hóa thủ tục hành chính giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, chi phí giao dịch và nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất – kinh doanh.
Ba là, tác động đối với xã hội.
Mô hình chính quyền địa phương tinh gọn kết hợp với chính quyền số giúp người dân tiếp cận dịch vụ công nhanh chóng, minh bạch và thuận tiện hơn. Người dân trở thành đối tượng hưởng lợi trực tiếp từ cải cách hành chính thông qua việc giảm các tầng nấc trung gian, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và tăng tính công khai, minh bạch trong hoạt động công vụ. Ngoài ra, việc nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước còn góp phần bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và củng cố niềm tin của người dân đối với hệ thống chính trị.
5. Kết luận và hàm ý chính sách
Kết quả nghiên cứu cho thấy, quá trình tinh gọn bộ máy nhà nước tại Việt Nam thời gian qua phù hợp với xu hướng cải cách quản trị công hiện đại trên thế giới. Các kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các quốc gia thành công trong cải cách bộ máy đều có một số đặc điểm chung, như: giảm tầng nấc trung gian, tăng trách nhiệm giải trình, đẩy mạnh chuyển đổi số và lấy người dân làm trung tâm phục vụ. Tuy nhiên, khác với nhiều quốc gia phát triển, Việt Nam thực hiện cải cách trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và yêu cầu bảo đảm ổn định chính trị – xã hội. Vì vậy, quá trình tinh gọn bộ máy cần được triển khai theo lộ trình phù hợp, bảo đảm hài hòa giữa hiệu quả quản trị và ổn định hệ thống.
Thực tiễn triển khai cho thấy, những chi phí phát sinh trong giai đoạn đầu của quá trình cải cách, như: đầu tư hạ tầng công nghệ, sắp xếp trụ sở, đào tạo nhân lực hay giải quyết chính sách cho cán bộ dôi dư là khó tránh khỏi. Tuy nhiên, xét trong dài hạn, đây là khoản đầu tư cần thiết nhằm xây dựng nền hành chính hiện đại, hiệu quả và thích ứng với yêu cầu phát triển mới.
Đây không chỉ là giải pháp giảm chi phí hành chính mà còn là động lực nâng cao năng lực điều hành, thúc đẩy phát triển kinh tế và cải thiện chất lượng phục vụ người dân. Do đó, cần quan tâm đến 5 nội dung cơ bản sau:
(1) Cần tiếp tục hoàn thiện thể chế về phân cấp, phân quyền và xác định rõ trách nhiệm của từng cấp quản lý; (2) Đẩy mạnh xây dựng chính quyền số và ứng dụng công nghệ số trong quản lý nhà nước nhằm giảm chi phí vận hành và nâng cao chất lượng dịch vụ công; (3) Chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu quản trị hiện đại và chuyển đổi số; (4) Xây dựng cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính dựa trên kết quả đầu ra và mức độ hài lòng của người dân; (5) cần triển khai cải cách theo lộ trình phù hợp, bảo đảm tính ổn định xã hội và tạo sự đồng thuận trong quá trình thực hiện.
Chú thích:
1. Pollitt, C., & Bouckaert, G. (2017). Public management reform: A comparative analysis into the age of austerity (4th ed.). Oxford University Press.
2. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2017). Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 về một số vấn đề tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.
3. Osborne, D., & Gaebler, T. (1992). Reinventing government: How the entrepreneurial spirit is transforming the public sector. Addison-Wesley.
4. Hood, C. (1991). A public management for all seasons? Public Administration, 69(1), 3-19. https://doi.org/10.1111/j.1467-9299.1991.tb00779.x
5. Johnson, C. (1982). MITI and the Japanese miracle: The growth of industrial policy, 1925 – 1975. Stanford University Press.
6. OECD (2021). Government at a glance 2021. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/1c258f55-en
7. Kawai, M., & Takagi, S. (2004). Japan’s official development assistance: Recent issues and future directions. Journal of International Development, 16(2), 255–280. https://doi.org/10.1002/jid.1075
8. Boston, J., Martin, J., Pallot, J., & Walsh, P. (1996). Public management: The New Zealand model. Oxford University Press.
9. Quah, J. S. T (2010). Public administration Singapore-style. Emerald Group Publishing.
10. Gore, A. (1993). From red tape to results: Creating a government that works better and costs less. U.S. Government Printing Office.
