Challenges in developing compact urban areas in Hanoi and strategies for overcoming them
PGS.TS. Bùi Huy Khiên
Trường Đại học Thành Đông
(Quanlynhanuoc.vn) – Phát triển đô thị nén (Compact city) là xu hướng tất yếu tại các đô thị lớn nhằm sử dụng hiệu quả không gian đô thị, nâng cao hiệu quả hạ tầng, giảm phát thải gây ô nhiễm môi trường và nâng cao chất lượng sống đô thị. Tuy nhiên, mô hình này đặt ra nhiều khó khăn, thách thức trong công tác quản lý, nhất là khi hạ tầng đã quá tải. Bài viết trình bày khái quát về đô thị nén, những khó khăn, thách thức khi phát triển đô thị nén ở Hà Nội và đề xuất định hướng khắc phục những khó khăn, thách thức đó nhằm xây dựng Thủ đô phát triển nhanh, bền vững.
Từ khóa: Đô thị nén; phát triển đô thị nén; những khó khăn, thách thức; hướng khắc phục; Hà Nội.
Abstract: Compact city development is an inevitable trend in large cities, aiming to efficiently utilize urban space, improve infrastructure efficiency, reduce environmental pollution emissions, and enhance the quality of urban life. However, this model presents many management difficulties and challenges, especially when the infrastructure is already overloaded. This article provides an overview of compact cities, the difficulties and challenges in developing compact cities in Hanoi and proposes directions to overcome these difficulties and challenges in order to build a rapidly and sustainably developing capital city.
Keywords: Compact urban; compact urban development; difficulties, challenges; solutions; Hanoi.
1. Khái niệm và đặc điểm đô thị nén
Có nhiều cách tiếp cận khác nhau khi nghiên cứu về “đô thị nén”, bao gồm tiếp cận từ góc độ về sinh thái môi trường, xã hội học đô thị và phát triển kinh tế đô thị. Jenks & Burgess (2000): “Đô thị nén nhấn mạnh vào sự phát triển trong phạm vi không gian đô thị hiện hữu, với các đặc trưng: tái phát triển nội đô, mật độ cao, sử dụng hỗn hợp đất đai và khả năng tiếp cận dễ dàng đến các dịch vụ và phương tiện giao thông công cộng”. UN-Habitat (2012): “Đô thị nén được thiết kế nhằm bảo đảm mức độ nén hợp lý giữa con người, công trình và hạ tầng trong không gian đô thị, thúc đẩy hiệu quả kinh tế và giảm thiểu các tác động môi trường”. European Environment Agency (EEA): “Đô thị nén là hình thức quy hoạch chống đô thị hóa tràn lan (urban sprawl), trong đó các không gian được tổ chức hợp lý nhằm giảm quãng đường di chuyển, tiêu thụ đất và năng lượng”1.
Từ các cách tiếp cận trên, có thể hiểu đô thị nén là một dạng đô thị với mật độ dân cư và xây dựng cao, phân bố chức năng hỗn hợp và phát triển hệ thống giao thông công cộng bền vững nhằm tối ưu hóa sử dụng đất, tiết kiệm năng lượng, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống đô thị. Đô thị nén là đô thị có mô hình tổ chức không gian tập trung dựa trên đặc trưng cơ bản: mật độ và khoảng cách, liên kết không gian bằng hệ thống giao thông công cộng, dễ dàng tiếp cận tới nơi làm việc và các dịch vụ. Đô thị nén không đơn thuần là xây dựng nhiều nhà cao tầng, mà hướng tới phát triển với mật độ dân cư và mật độ xây dựng có kiểm soát, gắn với hệ thống giao thông công cộng, hạ tầng kỹ thuật đồng bộ và không gian công cộng chất lượng.
Cốt lõi của đô thị nén là phát triển theo chiều cao và theo chiều sâu giá trị. Các khu vực quanh nhà ga metro, các trục giao thông trở thành những “cực” tập trung dân cư, việc làm và dịch vụ. Người dân có thể sinh sống, làm việc, mua sắm, giải trí trong bán kính đi bộ hoặc tiếp cận nhanh bằng các phương tiện giao thông công cộng. Điều này không chỉ giảm phụ thuộc vào xe cá nhân mà còn góp phần giảm phát thải khí nhà kính, cải thiện chất lượng không khí2.
Đô thị nén là mô hình phát triển đô thị tập trung với mật độ cao và có các đặc điểm chính sau đây:
Một là, mật độ dân cư và xây dựng cao. Thay vì phát triển dàn trải, đô thị nén tập trung dân cư và các công trình kiến trúc trong khu vực trung tâm và các cụm điểm. Trong đô thị nén, ưu tiên xây dựng các tòa nhà cao tầng để tối ưu hóa việc sử dụng đất.
Hai là, sử dụng đất hỗn hợp (Mixed-use). Các không gian sống, làm việc, mua sắm và giải trí được bố trí gần nhau hoặc ngay trong cùng một tòa nhà. Các chức năng như văn phòng, căn hộ, siêu thị và công viên thường được thiết kế đan xen để giảm khoảng cách di chuyển và dễ tiếp cận các tiện ích.
Ba là, xây dựng hệ thống giao thông công cộng (TOD – Transit Oriented Development) là cốt lõi. Các khu dân cư và dịch vụ sầm uất được quy hoạch bao quanh các đầu mối giao thông công cộng như ga metro, bến xe buýt. Nhờ vào khoảng cách ngắn giữa các khu vực chức năng, người dân có thể đi bộ hoặc đạp xe thay vì sử dụng phương tiện cá nhân.
Bốn là, xây dựng hạ tầng kỹ thuật và xã hội đồng bộ. Do tập trung cao, hệ thống hạ tầng (điện, nước, internet, xử lý chất thải) và tiện ích xã hội (trường học, bệnh viện, trung tâm thương mại) được phát triển đồng bộ, liên thông. Hạ tầng kỹ thuật và xã hội phát triển đồng bộ làm tăng khả năng tiếp cận các dịch vụ, người dân có thể tiếp cận các dịch vụ thiết yếu dễ dàng.
Năm là, đô thị nén sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường, giảm thiểu việc xâm lấn các khu vực tự nhiên ở ngoại vi thành phố. Việc tập trung dân cư, hạn chế xe cá nhân và rút ngắn hành trình di chuyển giúp giảm chi phí đầu tư, giảm lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính. Phát triển đô thị nén giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên, bảo vệ các không gian xanh, thúc đẩy phát triển bền vững.
Một trong các mục tiêu của phát triển đô thị nén là dành nhiều diện tích hơn cho không gian xanh, không gian sinh thái, công cộng, qua đó cải thiện chất lượng môi trường sống đô thị. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát tốt việc phát triển đô thị nén ở mức độ phù hợp, có thể gây ra nhiều hệ lụy ngược lại cho môi trường sống, cụ thể là làm giảm chất lượng nhà ở, quá tải về hạ tầng, tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường và nguy cơ lây nhiễm dịch bệnh.
2. Những khó khăn, thách thức khi phát triển đô thị nén ở Hà Nội
Thứ nhất, hạ tầng kỹ thuật và xã hội quá tải, không đồng bộ.
Đây là thách thức lớn nhất khi phát triển đô thị nén ở Hà Nội. Trong những năm vừa qua, thành phố đã quan tâm đến xây dựng hệ thống giao thông công cộng tích hợp với phát triển đô thị. Hệ thống giao thông công cộng như metro, BRT trên địa bàn đã được thiết kế nhưng thiếu định hướng phát triển nén ở xung quanh các khu vực nhà ga theo mô hình TOD (Transit Oriented Development). Hai tuyến đường sắt đô thị ở Hà Nội là Cát Linh – Hà Đông và Nhổn – Cầu Giấy, với chiều dài 21 km, đã cho thấy những thách thức khi phát triển đô thị theo mô hình đô thị nén. Trên thực tế, các vị trí nhà ga của hai tuyến đường sắt đô thị này chưa tăng cường được khả năng kết nối với các khu vực tập trung đông dân cư, các khu trung tâm thương mại và cơ sở đào tạo.
Đô thị nén tập trung mật độ dân cư cao gây áp lực rất lớn lên hệ thống giao thông vốn đã chật hẹp, dẫn đến ùn tắc nghiêm trọng. Quỹ đất dành cho giao thông tĩnh ở Hà Nội đang ở mức rất thấp. Cùng với sự gia tăng nhanh chóng của các khu đô thị mới, nhà thấp tầng ven đô và phát triển đô thị dàn trải theo chiều ngang đang bộc lộ nhiều bất cập: hạ tầng quá tải, giao thông phụ thuộc vào xe cá nhân, chi phí đô thị hóa tăng cao. Nguy cơ ngập lụt gia tăng khi hệ thống cấp thoát nước yếu kém, ô nhiễm môi trường và xử lý chất thải rắn trở nên phức tạp. Tại các khu đô thị mới trên địa bàn, việc phát triển nhà ở cao tầng thường nhanh hơn hạ tầng xã hội (trường học, bệnh viện, công viên, khu vui chơi), gây thiếu hụt tiện ích công cộng.
Thứ hai, áp lực tăng dân số và quản lý quy hoạch.
Lịch sử Hà Nội luôn gắn liền với quá trình đô thị hóa. Khu phố cổ được xem như trung tâm lịch sử, văn hóa và hành chính. Việc mở rộng địa giới hành chính của Thủ đô Hà Nội vào năm 2008 đã làm tăng dân số lên hơn 6,4 triệu người. Theo Chi cục Dân số Hà Nội, tính đến năm 2025, dân số Hà Nội là hơn 8,5 triệu người, đứng thứ hai cả nước, chiếm 8,5% tổng dân số cả nước.Dân số Hà Nội tập trung chủ yếu ở các quận cũ từ vành đai 3 trở vào, gồm Hoàng Mai, Thanh Xuân, Hà Đông, Nam Từ Liêm, Cầu Giấy. Mật độ dân số của Hà Nội hiện là 2.585 người/km², thấp hơn TP. Hồ Chí Minh 1,7 lần nhưng tập trung chủ yếu ở khu vực nội thành và các khu đô thị mới3. Dân số tăng nhanh, phân bố không gây quá tải về hạ tầng kỹ thuật và xã hội. Việc “nén” dân số quá mức tại các khu vực nội đô và các khu đô thị mới tạo ra áp lực lớn về không gian sống.
Quản lý quy hoạch của Hà Nội còn nhiều bất cập. Quy hoạch đô thị theo mô hình đô thị nén chưa có tầm nhìn dài hạn, chưa tích hợp các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Tình trạng chung cư cao tầng chen chúc trong nội đô phá vỡ cấu trúc cảnh quan, không gian xanh và quy hoạch tổng thể. Việc di dời các cơ sở sản xuất, bệnh viện, trường đại học ra khỏi trung tâm gặp nhiều khó khăn về cơ chế, chính sách và nguồn lực. Việc điều chỉnh quy hoạch để tăng mật độ xây dựng thường dẫn đến xung đột giữa lợi ích của nhà đầu tư, người dân và mục tiêu phát triển bền vững của Thủ đô.
Thứ ba, khó khăn, thách thức trong cải tạo, tái cấu trúc đô thị cũ.
Hà Nội hiện có hơn 1.600 chung cư cũ, tập trung chủ yếu tại các quận Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Hoàn Kiếm (cũ), nhưng việc cải tạo đang gặp rất nhiều khó khăn, thách thức. Tiến độ cải tạo chung cư cũ rất chậm; mới chỉ cải tạo và đưa vào sử dụng được 19 chung cư cũ, chiếm 1,2% trong hơn 20 năm qua. Việc cải tạo chung cư cũ bị bế tắc do chưa có cơ chế, chính sách phù hợp, quy trình, thủ tục phức tạp, việc thỏa thuận đền bù với cư dân và huy động nguồn vốn đầu tư gặp nhiều khó khăn.
Tái cấu trúc đô thị cũ ở Hà Nội không chỉ là xây dựng lại nhà ở mà còn là bài toán tổng thể nhằm tạo cảnh quan, quản lý dân cư trong trung tâm, và cải thiện chất lượng sống đô thị. Những khó khăn, thách thức chính khi tái cấu trúc đô thị cũ là mật độ dân cư cao, hạ tầng kỹ thuật quá tải, khó khăn trong việc đền bù, tái định cư, nhất là việc cân bằng giữa bảo tồn các di sản, không gian văn hóa lịch sử, kiến trúc ở khu vực trung tâm, chiều cao công trình với nhu cầu chỉnh trang đô thị.
Thứ tư, khó khăn, thách thức về môi trường và xã hội.
Mật độ xây dựng dày đặc, phương tiện giao thông lớn (hơn 9,3 triệu phương tiện, trong đó xe máy chiếm hơn 86%) làm tăng nhiệt độ khu vực trung tâm, gây ô nhiễm không khí, tiếng ồn, ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân. Hà Nội đã cố gắng kiểm soát chỉ tiêu m2/người nhưng chưa kiểm soát được số lượng căn hộ/ha, cũng như chỉ tiêu mật độ cư trú người/diện tích xây dựng. Các khu chung cư ở Hà Nội có mật độ xây dựng và dân số rất cao, tập trung chủ yếu tại các quận nội thành và ven các trục đường như Lê Văn Lương, Tổ Hữu, Nguyễn Tuân. Điển hình là Tổ hợp HH Linh Đàm (~30.000 người) và các dự án tại Vinhomes Smart City, Goldmark City. Dân số tập trung quá đông tạo áp lực lên hạ tầng, làm thu hẹp không gian công viên, cây xanh, tạo áp lực rất lớn đối với môi trường.
Nhiều khu đô thị mới hình thành ở Hà Nội trước khi hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội được đầu tư đồng bộ. Trường học, bệnh viện, không gian công cộng còn thiếu hụt so với tốc độ gia tăng dân số. Không ít nơi, người dân phải di chuyển quãng đường dài để đến nơi làm việc, học tập và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Thay vì những trung tâm đô thị nén rõ nét, có chiều sâu văn hóa và hoạt động kinh tế sôi động, nhiều khu đô thị mới chỉ dừng ở “đô thị ngủ”, thiếu không gian công cộng chất lượng cao, thiếu các điểm nhấn kiến trúc và dịch vụ.
Thứ năm, khó khăn, thách thức về cơ chế, chính sách và nguồn lực thực hiện.
Những khó khăn, thách thức mà Hà Nội đang đối mặt khi phát triển đô thị nén còn bao gồm các cơ chế, chính sách, ngân sách và nguồn lực thực hiện. Cơ chế phát triển đô thị nén trên địa bàn hiện nay phân mảnh, rời rạc, thủ tục pháp lý phức tạp, chồng chéo, liên đới tới nhiều sở, ban, ngành, khiến quá trình phê duyệt, thực hiện các dự án gặp khó khăn. Hà Nội cũng chưa xây dựng được khung pháp lý rõ ràng, linh hoạt để điều chỉnh các vấn đề liên quan đến mật độ xây dựng, chiều cao công trình và sử dụng hỗn hợp quỹ đất. Các quy định về quản lý quy hoạch, đất đai và đầu tư cũng chưa hoàn thiện, đồng bộ và phù hợp với phát triển đô thị nén.
Phát triển đô thị nén đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các sở, ban ngành như giao thông, xây dựng, môi trường, y tế, giáo dục… nhưng sự phối hợp này của Hà Nội chưa hiệu quả. Thiếu sự phối hợp giữa các sở, ban ngành đã tạo ra sự chồng chéo và mâu thuẫn trong quản lý, gây áp lực lớn lên hạ tầng đô thị nén ở Hà Nội. Thiếu sự kết nối thông tin giữa các sở, ban ngành dẫn đến việc phê duyệt các dự án thiếu đồng bộ, không bảo đảm chất lượng.
Nguồn lực thực hiện các chương trình, dự án phát triển đô thị nén ở Hà Nội cũng gặp phải những khó khăn, thách thức không nhỏ. Để nâng cấp hạ tầng đồng bộ, nhất là phát triển hệ thống giao thông công cộng và các công trình cấp thoát nước đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn. Theo Sở Quy hoạch Hà Nội, giai đoạn 2025 – 2035 Hà Nội cần khoảng 53 tỷ USD để thực hiện các giải pháp giảm ùn tắc giao thông, bao gồm phát triển hệ thống đường sắt đô thị, hạ tầng giao thông và các công trình giao thông trọng điểm. Tuy nhiên quá trình huy động vốn để hiện thực hóa kế hoạch phát triển của Hà Nội đang gặp nhiều khó khăn về nguồn lực.
3. Hướng khắc phục những khó khăn, thách thức khi phát triển đô thị nén ở Hà Nội
Một là, chuyển đổi mô hình “đô thị nén đơn thuần” sang mô hình “đô thị nén xanh“.
Thay vì chỉ tập trung tăng mật độ xây dựng, Hà Nội cần định hướng phát triển các công trình cao tầng kết hợp với mở rộng không gian đô thị, tận dụng tối đa không gian ngầm cho các dịch vụ hạ tầng xã hội và thương mại để giảm tải cho mặt đất. Đặc biệt, Hà Nội phải tích cực chuyển đổi từ các khu vực đóng kín sang không gian xanh đa tầng giúp cải thiện chất lượng không khí và môi trường sống. Hà Nội cần tăng cường không gian xanh, mặt nước và không gian công cộng trong các khu đô thị nén và áp dụng kiến trúc xanh, vật liệu xây dựng thân thiện với môi trường.
Để chuyển đổi mô hình “đô thị nén đơn thuần” sang mô hình “đô thị nén xanh”, Hà Nội cần xanh hoá các không gian công cộng, phục hồi hệ sinh thái đô thị bằng cách trồng mới và nâng cấp các không gian xanh hiện có, di chuyển các nhà máy, xí nghiệp, bệnh viện ra vùng ngoại ô và chuyển đổi các khu đất này thành không gian xanh. Một giải pháp quan trọng là làm sống lại những “dòng sông chết”, khôi phục vai trò của hệ sinh thái ven sông, góp phần tạo cảnh quan dọc theo các dòng sông dưới dạng công viên – cây xanh, tạo không gian cho các hoạt động vui chơi giải trí của cư dân.
Hai là, phát triển đô thị nén theo mô hình TOD (Transit-Oriented Development – Phát triển đô thị lấy giao thông công cộng làm trung tâm).
Đây là giải pháp cốt lõi để giải tỏa áp lực giao thông trong đô thị nén, tích hợp sử dụng đất hỗn hợp, mật độ xây dựng cao quanh các nhà ga đường sắt đô thị (metro) và BRT. Giải pháp này giúp giảm phương tiện cá nhân, tối ưu quỹ đất và nâng cao hiệu quả giao thông công cộng. Giải pháp này cũng tăng giá trị bất động sản quanh nhà ga, tạo không gian sống tiện ích và tăng kết nối cộng đồng.
Để phát triển hạ tầng giao thông theo mô hình TOD, Hà Nội cần tập trung phát triển các khu đô thị nén mật độ cao trong bán kính 500 – 800 mét quanh các ga metro, xây dựng hệ thống giao thông thông minh kết nối đa phương tiện, ưu tiên không gian ngầm và nhà cao tầng cho nhà ở, thương mại, dịch vụ ngay tại các nút giao thông. Trước mắt, ưu tiên kết nối các khu đô thị nén với mạng lưới đường sắt đô thị và các trục vành đai như vành đai 3,5 và vành đai 4, hình thành các trung tâm đô thị mới để tạo hiệu ứng lan tỏa, thu hút dân cư ra khỏi khu vực phố cổ.
Để phát triển đô thị nén TOD Hà Nội, cần hoàn thiện cơ chế thực thi TOD thông suốt, đồng bộ, rút ngắn thời gian giải quyết các thủ tục. Thành phố Hà Nội cũng cần xây dựng cơ chế đặc thù để tạo quỹ đất lớn, trao thẩm quyền trong việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất nhằm đồng bộ quỹ đất phát triển đô thị dọc các trục giao thông lớn. Về vốn, Hà Nội cần ban hành cơ chế, chính sách khuyến khích, tạo cơ chế đặc thù theo Luật Thủ đô sửa đổi để thu hút nguồn lực xã hội và đẩy mạnh phương thức đối tác công tư khi phát triển đô thị nén theo mô hình TOD.
Ba là, tái cấu trúc không gian đô thị một cách toàn diện.
Tái cấu trúc không gian đô thị là cơ hội để Hà Nội phân chia theo quy hoạch chuẩn và định hình lại đô thị với không gian mới. Tái cấu trúc không gian đô thị ở Hà Nội không chỉ là mở rộng diện tích mà còn chuyển đổi từ mô hình “đơn cực” sang mô hình “đa cực, đa trung tâm”, giãn dân từ lõi nội đô ra các đô thị vệ tinh và khai thác không gian đa tầng. Trọng tâm là giảm áp lực hạ tầng, kết nối giao thông thông minh, phát triển các cực tăng trưởng mới và tái thiết các giá trị di sản.
Các trụ cột tái cấu trúc toàn diện Hà Nội gồm: giãn dân và tái thiết nội đô; chỉnh trang, xây dựng không gian xanh và công trình công cộng cho các khu tập thể cũ; chuyển các cơ sở sản xuất, trường đại học, bệnh viện ra ngoại thành; phát triển mô hình đô thị đa trung tâm (Sóc Sơn, Sơn Tây, Hòa Lạc, Xuân Mai, Phú Xuyên); khai thác không gian đa tầng (Underground & High-rise), phát triển không gian ngầm (bãi đỗ xe, trung tâm thương mại) và không gian cao tầng tại các đô thị mới; phát triển đô thị thông minh (Smart City).
Việc tái cấu trúc đô thị tập trung trong khu vực từ vành đai 3 trở vào được xem là “chìa khóa” để giải bài toán về quá tải hạ tầng đô thị. Việc di dời một lượng lớn dân cư (khoảng 860.000 người) sẽ tạo cơ hội để tái cấu trúc mạng lưới giao thông và xây dựng hạ tầng kỹ thuật theo quy hoạch mới.
Bốn là, phát triển mô hình “thành phố trong thành phố” và đô thị tích hợp All-in-one.
Phát triển mô hình “thành phố trong thành phố” (đô thị đa trung tâm) và đô thị tích hợp All-in-one (tất cả trong một) là xu hướng tất yếu, hiện đại, đáp ứng nhu cầu sống tiện nghi, giảm tải cho nội đô và thu hút đầu tư. Mô hình này tích hợp đồng bộ nhà ở, trung tâm thương mại, trường học, bệnh viện và công viên sinh thái.
Một trong những nội dung mang tính đột phá của Hà Nội là phát triển mô hình “thành phố trong thành phố”. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy tổ chức không gian của Hà Nội, trong đó không gian được tổ chức theo nhiều lớp, tạo động lực cho sự phát triển của Thủ đô hiện đại. Đồng thời, việc chuyển từ mô hình trung tâm đơn sang đa trung tâm, hình thành nhiều cực tăng trưởng mới không chỉ góp phần giảm tải cho khu vực nội đô mà còn tạo ra sự phân bổ hợp lý hơn về dân cư, hạ tầng và nguồn lực phát triển trên toàn địa bàn.
Việc tổ chức không gian theo hướng đa mục tiêu, đa cực nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa các chức năng, tránh quá tải cục bộ và phát triển lệch pha. Cách tiếp cận “đa cực, đa trung tâm” trong phát triển đô thị nén không đồng nghĩa với dàn trải mà đòi hỏi sự phân định rõ ràng theo từng khu vực, từng trục và từng chức năng. Không phải chỗ nào cũng nén, không phải chỗ nào cũng giãn mà phải tùy theo từng khu vực, từng trục, từng điểm, từng vùng để tổ chức không gian đô thị hợp lý.
Phát triển mô hình “đa tầng, đa cực, đa trung tâm” hướng tới một cấu trúc đô thị linh hoạt, cân bằng và có khả năng thích ứng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị tích hợp All-in-one. Phát triển mô hình All-in-one giúp cư dân tiếp cận trường học, nhà trẻ, bệnh viện, trung tâm thương mại thuận tiện, giảm nhu cầu di chuyển xuyên tâm. Phát triển đô thị tích hợp All-in-one cũng giúp tạo cảnh quan xanh và không gian sinh thái, khu đô thị trở thành “thỏi nam châm” thu hút dòng vốn, nâng cao giá trị bất động sản.
Năm là, đổi mới tư duy quản trị đô thị nén hướng đến quản trị đô thị hiện đại, thông minh.
Đổi mới tư duy trong quản trị đô thị nén là quá trình chuyển đổi từ tư duy phát triển rộng sang cải tạo, tái thiết, tối ưu hóa không gian, từ quản lý hành chính truyền thống sang tư duy kiến tạo phát triển, lấy công nghệ số và dữ liệu làm nền tảng để tối ưu hóa không gian sống mật độ cao. Thay vì chỉ tập trung kiểm soát xây dựng, tư duy mới hướng đến việc khai thác hiệu quả tài nguyên đất đai thông qua mô hình đa tầng, tối ưu hóa không gian và kết nối đô thị thông minh.
Trọng tâm của đổi mới tư duy quản trị đô thị nén ở Hà Nội là đổi mới tư duy, lấy người dân làm trung tâm trong quy hoạch và quản lý đô thị. Thay vì giải quyết các vấn đề đô thị theo các đợt cao điểm (như dẹp vỉa hè, ùn tắc giao thông tạm thời), cần một hệ thống quản trị bền vững, vận hành liên tục dựa trên pháp luật và các quy chuẩn, chấm dứt cách làm theo “chiến dịch”. Quan tâm ban hành cơ chế, chính sách tạo hành lang pháp lý thuận lợi, khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư xây dựng hạ tầng và không gian công cộng. Thực hiện quản trị đô thị dựa trên dữ liệu và công nghệ số, sử dụng cơ sở dữ liệu lớn (Big Data), ứng dụng AI và tự động hóa để quản lý giao thông và môi trường, giúp giảm thiểu chi phí và tăng hiệu quả sử dụng không gian trong các đô thị nén. Trong phát triển đô thị nén cần kết hợp các giải pháp tích hợp để ứng phó với các vấn đề kinh tế – xã hội phát sinh, phù hợp với định hướng phát triển của Thủ đô.
4. Kết luận
Phát triển đô thị nén là xu hướng tất yếu cho các “siêu đô thị” như Hà Nội để tối ưu hóa quỹ đất và phát triển bền vững. Tuy nhiên, phát triển đô thị nén ở Hà Nội hiện đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, trong đó thách thức lớn nhất là sự chênh lệch giữa tốc độ xây dựng cao tầng và hạ tầng kỹ thuật, xã hội, cũng như sự thiếu đồng bộ trong việc phát triển không gian xanh và cảnh quan đô thị. Mặc dù phát triển đô thị nén giúp tăng hiệu quả sử dụng đất và cấu trúc đô thị nhưng nếu không được quy hoạch, quản lý khoa học sẽ gây ra tình trạng “nén” quá mức, gây áp lực lên hạ tầng giao thông và giảm chất lượng môi trường sống.
Để khắc phục những khó khăn, thách thức khi phát triển đô thị nén ở Hà Nội các định hướng cần tập trung vào quy hoạch đô thị nén thông minh; tái cấu trúc không gian đô thị toàn diện; phát triển đô thị nén theo mô hình TOD; nâng cao chất lượng hạ tầng xã hội và tái cấu trúc không gian đô thị một cách toàn diện. Sự thành công của phát triển đô thị nén ở Hà Nội đòi hỏi tư duy quản lý hiện đại, thông minh, kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, hướng tới một Hà Nội phát triển bền vững và đáng sống.
Chú thích:
1. PGS.TS.Lưu Đức Hải, KS Nguyễn Thị Thanh Hoa (2025). Lý luận và thực tiễn về quản lý phát triển đô thị theo hướng đô thị nén trên thế giới. https://tapchixaydung.vn/ly-luan-va-thuc-tien-ve-quan-ly-phat-trien-do-thi-theo-huong-do-thi-nen-tren-the-gioi-20201224000033693.html
2. Vaggione, P. and et al., Urban planning for city leaders, ed. n. edition. 2013: UN-HABITAT.
3, 4. Thực trạng và dự báo mô hình đô thị nén ở Việt Nam. https://viup.vn/vn/Mat-do-do-thi-cac-goc-nhin-n152-Thuc-trang-va-du-bao-mo-hinh-do-thi-nen-Viet-Nam-d17408.html.
5. Hà Nội và bài toán mô hình đô thị nén. https://hanoimoi.vn/ha-noi-va-bai-toan-mo-hinh-do-thi-nen-735110.html.
Tài liệu tham khảo:
1. PGS.TS. Lưu Đức Cường, ThS. KTS. Lê Kiều Thanh (2018). Cơ hội và thách thức phát triển mô hình đô thị nén bền vững tại Việt Nam. Tạp chí Quy hoạch xây dựng, số 94, 2018.
2. Compact City: What Is the Extent of Our Exploration for Its Meanings? A Systematic Review- by Faisal Bin Sulaiman, 2023.
3. Authority, S.s.L.T. (2019). Land Transport Master Plan 2040.
