Ho Chi Minh’s perspectives on the methods of conducting ideological work and their application in the contemporary military
ThS. Trung tá, Nguyễn Văn Thuyên
Học viện Hậu cần, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Quan điểm Hồ Chí Minh về công tác tư tưởng là một bộ phận quan trọng trong hệ thống tư tưởng của Người, trong đó, quan điểm về biện pháp tiến hành công tác tư tưởng có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Bài viết tập trung làm rõ những nội dung cơ bản trong quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về biện pháp tiến hành công tác tư tưởng, đồng thời đề xuất giải pháp vận dụng trong Quân đội nhân dân Việt Nam thời kỳ mới. Qua đó góp phần nâng cao chất lượng công tác đảng, công tác chính trị, xây dựng Quân đội nhân dân vững mạnh về chính trị, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Từ khóa: Tư tưởng Hồ Chí Minh; công tác tư tưởng; Quân đội nhân dân Việt Nam.
Abstract: Ho Chi Minh’s views on ideological work constitute an important part of his ideological system; in particular, his views on the methods for carrying out ideological work hold profound theoretical and practical value. This article focuses on clarifying the fundamental elements of President Ho Chi Minh’s views on the methods for carrying out ideological work, while also proposing solutions for their application in the Vietnam People’s Army in the new era. In doing so, it contributes to enhancing the quality of Party work and political work, building a politically strong Vietnam People’s Army, and meeting the requirements of the mission to defend the Fatherland in the new situation.
Keywords: Ideology Ho Chi Minh; ideological work; Vietnam People’s Army.
1. Đặt vấn đề
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, công tác tư tưởng là một bộ phận đặc biệt quan trọng trong công tác xây dựng Đảng và lãnh đạo cách mạng. Người khẳng định: “Tư tưởng đúng thì hành động mới khỏi sai lạc và mới làm trọn nhiệm vụ cách mạng được”1. Vì vậy, muốn hoàn thành mọi nhiệm vụ cách mạng phải làm tốt công tác giáo dục, tuyên truyền, giác ngộ và tổ chức quần chúng. Người quan tâm đến biện pháp để tiến hành hiệu quả công tác tư tưởng, vì công tác tư tưởng không chỉ nhằm truyền bá chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước mà còn phải làm cho cán bộ, đảng viên và quần chúng hiểu, tin, quyết tâm thực hiện, biến nhận thức thành hành động cách mạng.
2. Nội dung quan điểm Hồ Chí Minh về biện pháp tiến hành công tác tư tưởng
Thứ nhất, giáo dục, tuyên truyền, thuyết phục là biện pháp cơ bản, thường xuyên của công tác tư tưởng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, công tác tư tưởng trước hết phải làm cho cán bộ, đảng viên và quần chúng hiểu rõ mục tiêu, lý tưởng cách mạng, hiểu đúng đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Theo Người, muốn lãnh đạo quần chúng thì phải giác ngộ quần chúng; muốn quần chúng hành động đúng thì trước hết phải làm cho họ hiểu đúng. Người nhiều lần khẳng định tuyên truyền không phải là nói cho nhiều mà cốt làm cho người nghe hiểu, tin và làm theo: “Tuyên truyền là đem một việc gì nói cho dân hiểu, dân nhớ, dân theo, dân làm. Nếu không đạt được mục đích đó, là tuyên truyền thất bại”2. Đây là sự khái quát ngắn gọn nhưng sâu sắc về mục đích và hiệu quả của công tác tuyên truyền.
Trong quá trình giáo dục, tuyên truyền, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt chú trọng phương pháp thuyết phục. Người phê phán lối giáo dục áp đặt, mệnh lệnh, xa rời thực tiễn. Theo Người, công tác tư tưởng phải dựa trên cơ sở lý lẽ và thực tiễn, lấy sự chân thành, gần gũi và tôn trọng đối tượng làm nền tảng. Nội dung tuyên truyền phải ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với trình độ nhận thức của từng đối tượng; cách diễn đạt phải sinh động, thiết thực, tránh giáo điều, khô cứng: “Nói thì phải giản đơn, rõ ràng, thiết thực. Phải có đầu, có đuôi, sao cho ai cũng hiểu được, nhớ được”3. Luận điểm này thể hiện rõ tư tưởng dân chủ và khoa học của Hồ Chí Minh trong tiến hành công tác tư tưởng. Người luôn coi trọng việc tác động vào nhận thức để hình thành niềm tin, từ đó chuyển hóa thành hành động tự giác của mỗi con người.
Thứ hai, nêu gương là biện pháp có sức cảm hóa và thuyết phục sâu sắc.
Một trong những nét đặc sắc trong quan điểm Hồ Chí Minh về biện pháp tiến hành công tác tư tưởng, là đề cao vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên. Người cho rằng, hiệu quả giáo dục không chỉ đến từ lời nói mà quan trọng hơn là từ hành động thực tiễn của người cán bộ. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền”4. Theo Người, quần chúng không chỉ nghe cán bộ nói gì mà còn quan sát cán bộ làm gì. Nếu lời nói không đi đôi với việc làm thì công tác tuyên truyền, giáo dục sẽ mất sức thuyết phục. Bên cạnh đó, nêu gương được Chủ tịch Hồ Chí Minh xem là một phương pháp lãnh đạo quan trọng. Người yêu cầu cán bộ, đảng viên phải tiên phong trong công tác, gương mẫu trong đạo đức, lối sống, chấp hành kỷ luật và phục vụ Nhân dân. Bản thân Người là tấm gương mẫu mực về đạo đức cách mạng, lối sống giản dị, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư. Quan điểm về nêu gương của Hồ Chí Minh cho thấy, công tác tư tưởng không chỉ được tiến hành bằng lời nói mà còn thông qua hành động thực tiễn, tạo sức lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống xã hội.
Thứ ba, kết hợp chặt chẽ giữa xây và chống trong công tác tư tưởng
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhìn nhận công tác tư tưởng trong mối quan hệ biện chứng giữa xây dựng và đấu tranh. Theo Người, muốn xây dựng xã hội mới, con người mới thì phải đồng thời chống lại những tư tưởng lạc hậu, tiêu cực, cản trở sự phát triển. Theo Người, “xây” là bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, giáo dục chủ nghĩa yêu nước, lòng trung thành với Tổ quốc, với Đảng, xây dựng đạo đức cách mạng, lối sống lành mạnh và ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng. Đây là nhiệm vụ cơ bản, lâu dài, có ý nghĩa quyết định. “Chống” là đấu tranh với chủ nghĩa cá nhân, bệnh quan liêu, tham ô, lãng phí, cơ hội, thực dụng và các biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhất quán cho rằng, “Chủ nghĩa cá nhân là như một thứ vi trùng rất độc, do nó mà sinh ra các thứ bệnh rất nguy hiểm”5, là nguyên nhân dẫn đến nhiều căn bệnh nguy hiểm trong đội ngũ cán bộ, đảng viên. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, xây và chống phải được tiến hành đồng thời, trong đó lấy xây là chính, chống phải kiên quyết, thường xuyên. Người chỉ rõ: “Phải đặt lợi ích của Đảng, của dân tộc lên trên hết”6 và “ra sức tranh đấu sửa chữa những khuyết điểm, không để nó phát triển ra, không để nó có hại cho Đảng”7.
Thứ tư, gắn công tác tư tưởng với công tác tổ chức và thực tiễn cách mạng
Một nguyên tắc quan trọng trong quan điểm Hồ Chí Minh là công tác tư tưởng không được tách rời công tác tổ chức và hoạt động thực tiễn. Người cho rằng, nhận thức đúng đắn chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành hành động cách mạng. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, sau khi tuyên truyền, giáo dục phải tổ chức quần chúng hành động; thông qua thực tiễn để kiểm nghiệm nhận thức và tiếp tục giáo dục tư tưởng. Trong thư gửi những người bạn cùng hoạt động ở Pháp, Người nhấn mạnh: “Đối với tôi, câu trả lời đã rõ ràng: trở về nước, đi vào quần chúng, thức tỉnh họ, tổ chức họ, đoàn kết họ, huấn luyện họ, đưa họ ra đấu tranh giành tự do độc lập”8. Người khẳng định: “Lý luận và thực hành phải luôn luôn đi đôi với nhau”9.
Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh phản ánh sâu sắc nguyên lý thống nhất giữa lý luận và thực tiễn của chủ nghĩa Mác – Lênin. Do đó, Người luôn yêu cầu cán bộ phải gắn việc giáo dục tư tưởng với việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, các phong trào thi đua yêu nước và hoạt động thực tiễn của quần chúng. Thông qua thực tiễn lao động, sản xuất, chiến đấu và công tác, mỗi người sẽ được rèn luyện, củng cố niềm tin, nâng cao nhận thức chính trị và bản lĩnh cách mạng. Đây chính là môi trường quan trọng để công tác tư tưởng đạt hiệu quả bền vững.
Thứ năm, thường xuyên nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và phát huy vai trò của quần chúng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhất quán khẳng định, Nhân dân là chủ thể của cách mạng, là nguồn sức mạnh vô tận của Đảng. Vì vậy, công tác tư tưởng muốn đạt hiệu quả phải xuất phát từ đời sống thực tiễn, từ tâm tư, nguyện vọng của quần chúng. Người yêu cầu cán bộ, đảng viên phải sâu sát cơ sở, gần dân, hiểu dân, học dân và có trách nhiệm với Nhân dân. Theo Người, mọi chủ trương, chính sách muốn đi vào cuộc sống đều phải dựa vào sự đồng tình, ủng hộ và tham gia của quần chúng. Đồng thời, Người phê phán bệnh quan liêu, xa dân, chỉ đạo theo ý muốn chủ quan mà không nắm được thực tiễn. Vì vậy, đối với công tác tư tưởng, việc thường xuyên điều tra dư luận, lắng nghe ý kiến của quần chúng giúp các cấp lãnh đạo kịp thời phát hiện những vấn đề tư tưởng nảy sinh, từ đó có biện pháp giải quyết phù hợp. Quan điểm này thể hiện sâu sắc tư tưởng “lấy dân làm gốc” của Hồ Chí Minh trong tiến hành công tác tư tưởng.
Thứ sáu, phát huy sức mạnh của báo chí, văn hóa, văn nghệ trong công tác tư tưởng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh coi báo chí, văn học, nghệ thuật là những công cụ sắc bén trên mặt trận tư tưởng. Người khẳng định, văn hóa, văn nghệ cũng là một mặt trận và những người làm công tác văn hóa, báo chí là những chiến sĩ trên mặt trận ấy. Theo Người, báo chí phải thực hiện tốt chức năng tuyên truyền, cổ động, tổ chức và giáo dục quần chúng. Nội dung báo chí phải phản ánh trung thực cuộc sống, biểu dương nhân tố tích cực, phê phán cái xấu, góp phần xây dựng con người mới và xã hội mới theo tinh thần: “phục vụ Nhân dân, để tuyên truyền giải thích đường lối, chính sách của Đảng và Chính phủ”10. Đối với văn học, nghệ thuật, Hồ Chí Minh luôn đề cao sức mạnh cảm hóa của các tác phẩm văn hóa, văn nghệ trong giáo dục tư tưởng, đạo đức và lối sống: “những tác phẩm ca tụng chân thật những người mới, việc mới chẳng những để làm gương mẫu cho chúng ta ngày nay mà còn để giáo dục con cháu ta đời sau”11.
3. Một số giải pháp
Một là, đổi mới công tác giáo dục chính trị, tư tưởng theo hướng thiết thực, hiệu quả, phù hợp với đặc điểm quân nhân trong thời kỳ chuyển đổi số.
Theo Hồ Chí Minh, giáo dục, tuyên truyền và thuyết phục là biện pháp cơ bản hàng đầu của công tác tư tưởng. Vận dụng quan điểm đó trong điều kiện hiện nay, đòi hỏi các cơ quan, đơn vị quân đội phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ nội dung, chương trình và phương pháp giáo dục chính trị. Thực tiễn cho thấy, đội ngũ quân nhân hiện nay, đặc biệt là quân nhân trẻ, thường xuyên tiếp cận môi trường thông tin đa chiều, chịu tác động mạnh từ Internet và mạng xã hội. Điều này vừa tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp nhận tri thức mới, vừa tiềm ẩn nguy cơ bị ảnh hưởng bởi thông tin sai trái, độc hại. Vì vậy, công tác giáo dục chính trị cần hướng mạnh vào nâng cao khả năng nhận thức, bản lĩnh chính trị và năng lực “tự miễn dịch” trước các thông tin xấu độc.
Theo đó, các cơ quan, đơn vị quân đội cần tăng cường ứng dụng công nghệ số, xây dựng bài giảng điện tử, thư viện số, hệ thống học tập trực tuyến, diễn đàn trao đổi chính trị trên nền tảng số; kết hợp giữa giáo dục truyền thống với các phương pháp hiện đại nhằm nâng cao tính hấp dẫn và hiệu quả tiếp nhận. Nội dung giáo dục phải gắn chặt với nhiệm vụ quân sự, quốc phòng, những vấn đề thời sự trong nước và quốc tế, đồng thời tập trung làm rõ bản chất khoa học, cách mạng của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận về đường lối đổi mới, nhất là đường lối quân sự, quốc phòng của Đảng. Đặc biệt, cần phát huy phương pháp đối thoại dân chủ, trao đổi hai chiều, giải đáp kịp thời những vấn đề mà cán bộ, chiến sĩ quan tâm, tránh áp đạt một chiều. Đây chính là sự vận dụng sáng tạo quan điểm Hồ Chí Minh về lấy thuyết phục làm trọng tâm trong công tác tư tưởng.
Hai là, phát huy vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ chủ trì các cấp.
Quan điểm Hồ Chí Minh về nêu gương có ý nghĩa đặc biệt đối với công tác tư tưởng của Quân đội – môi trường đòi hỏi tính tổ chức, tính kỷ luật và sự thống nhất cao trong hành động. Trong điều kiện hiện nay, yêu cầu nêu gương của cán bộ càng trở nên quan trọng khi Quân đội nhân dân đang đẩy mạnh xây dựng chính quy, hiện đại và thực hiện nhiều nhiệm vụ khó khăn, phức tạp. Do vậy, mỗi cán bộ, đảng viên trong Quân đội phải thực sự là tấm gương về bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và phong cách công tác. Người cán bộ không chỉ giáo dục bộ đội bằng lời nói mà phải bằng chính hành động thực tiễn, sự tận tụy trong công việc và tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm.
Đối với cán bộ chủ trì các cấp, việc nêu gương phải được thể hiện toàn diện trên các mặt công tác. Từ việc chấp hành nghiêm nghị quyết, chỉ thị của Đảng, điều lệnh, điều lệ của Quân đội đến tinh thần gần gũi, quan tâm, chăm lo đời sống bộ đội. Khi cán bộ thực sự là tấm gương mẫu mực trong cơ quan, đơn vị, sẽ tạo ra sức lan tỏa mạnh mẽ, góp phần nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng và củng cố niềm tin của quân nhân đối với tổ chức đảng, người chỉ huy và đơn vị.
Ba là, kết hợp chặt chẽ giữa xây và chống nhằm giữ vững trận địa tư tưởng của Đảng trong Quân đội nhân dân
Trong bối cảnh hiện nay, các thế lực thù địch đẩy mạnh thực hiện âm mưu “diễn biến hòa bình”, thúc đẩy “phi chính trị hóa” quân đội, lợi dụng internet và mạng xã hội để phát tán thông tin sai trái, xuyên tạc chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước và truyền thống vẻ vang của Quân đội nhân dân Việt Nam. Vì vậy, vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về kết hợp giữa xây và chống, các cơ quan, đơn vị toàn quân cần tập trung xây dựng nền tảng tư tưởng vững chắc cho cán bộ, chiến sĩ thông qua giáo dục lý tưởng cách mạng, lòng yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc, truyền thống quân đội và phẩm chất, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ”. Cùng với đó, phải chủ động đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng. Việc đấu tranh không chỉ dừng lại ở phản bác các luận điệu xuyên tạc mà còn phải cung cấp thông tin chính thống, luận cứ khoa học và thực tiễn để định hướng nhận thức cho bộ đội.
Mặt khác, cần kiên quyết đấu tranh với những biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống; các biểu hiện chủ nghĩa cá nhân, thực dụng, ngại khó, ngại khổ, thiếu ý chí phấn đấu trong một bộ phận cán bộ, chiến sĩ. Đây là yêu cầu cấp thiết nhằm giữ vững bản chất cách mạng và truyền thống tốt đẹp của Quân đội, đồng thời phát huy, lan toả giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” trong thời kỳ mới.
Bốn là, gắn công tác tư tưởng với thực hiện nhiệm vụ chính trị trung tâm của đơn vị.
Một trong những nguyên lý quan trọng trong quan điểm Hồ Chí Minh về biện pháp tiến hành công tác tư tưởng, là thống nhất giữa nhận thức và hành động, giữa giáo dục tư tưởng với tổ chức thực tiễn. Vận dụng quan điểm này, công tác tư tưởng trong Quân đội nhân dân phải hướng trực tiếp vào việc thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chính trị của từng cơ quan, đơn vị. Thực tiễn cho thấy, công tác tư tưởng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn liền với các nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, diễn tập, xây dựng chính quy, quản lý kỷ luật, phòng chống thiên tai, cứu hộ cứu nạn và các nhiệm vụ đột xuất khác. Thông qua quá trình thực hiện nhiệm vụ, cán bộ, chiến sĩ được rèn luyện ý chí, bản lĩnh, tinh thần trách nhiệm và lòng trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân. Đồng thời, đây cũng là môi trường để kiểm nghiệm kết quả giáo dục chính trị, tư tưởng và kịp thời điều chỉnh những nhận thức chưa đúng. Đồng thời, các phong trào thi đua quyết thắng, các cuộc vận động lớn của Quân đội cần tiếp tục được đổi mới nội dung và hình thức tổ chức theo hướng thực chất, hiệu quả, tạo động lực tinh thần mạnh mẽ thúc đẩy cán bộ, chiến sĩ hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.
Năm là, nâng cao chất lượng công tác quản lý và giải quyết tư tưởng bộ đội.
Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về gần dân, hiểu dân, học dân có ý nghĩa sâu sắc đối với công tác quản lý tư tưởng trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Trong bối cảnh mới, nhất là những biến động về kinh tế, xã hội, tác động của mặt trái cơ chế thị trường, áp lực cuộc sống và sự phát triển của mạng xã hội có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý, tư tưởng của quân nhân, thì việcnâng cao chất lượng công tác nắm, quản lý và giải quyết tư tưởng bộ đội có tính cấp thiết. Do đó, cấp ủy, người chỉ huy, cơ quan chính trị các cấp phải thường xuyên bám sát đơn vị, chủ động nắm chắc tình hình tư tưởng bộ đội; kịp thời phát hiện những vấn đề nảy sinh để có biện pháp giải quyết phù hợp. Bên cạnh đó, cần phát huy hiệu quả các hình thức đối thoại dân chủ, sinh hoạt chính trị, tư tưởng, hệ thống cán bộ các cấp và các tổ chức quần chúng trong đơn vị. Đồng thời, chú trọng giải quyết hài hòa các vấn đề liên quan đến đời sống vật chất, tinh thần, chế độ, chính sách của quân nhân, bởi đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến trạng thái tư tưởng của bộ đội. Ngoài ra, cần coi trọng nâng cao chất lượng quản lý tư tưởng quân nhân nhằm phát hiện những biểu hiện lệch lạc, kịp thời ngăn chặn và tạo môi trường thuận lợi để cán bộ, chiến sĩ yên tâm công tác, gắn bó với đơn vị và hoàn thành tốt nhiệm vụ.
Sáu là, phát huy vai trò của báo chí, truyền thông quân đội và các thiết chế văn hóa trong công tác tư tưởng.
Trong điều kiện chuyển đổi số hiện nay, báo chí, truyền thông và các hoạt động văn hóa có vai trò ngày càng quan trọng trong việc định hướng tư tưởng và dư luận trong Quân đội. Vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về phát huy sức mạnh của báo chí, văn hóa, văn nghệ, các cơ quan báo chí quân đội cần tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức tuyên truyền; kịp thời phản ánh các điển hình tiên tiến, gương người tốt, việc tốt; lan tỏa những giá trị cao đẹp của hình ảnh “Bộ đội Cụ Hồ”. Cùng với đó, cần đẩy mạnh xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong các cơ quan, đơn vị toàn quân; phát huy hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa ở cơ sở; tổ chức tốt các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, đọc sách, nghiên cứu khoa học nhằm nâng cao đời sống tinh thần cho bộ đội. Đặc biệt, phải chú trọng xây dựng và phát triển lực lượng tham gia đấu tranh trên không gian mạng, chủ động lan tỏa thông tin tích cực theo phương châm “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và giữ vững trận địa tư tưởng trong Quân đội.
4. Kết luận
Quan điểm của Hồ Chí Minh về biện pháp tiến hành công tác tư tưởng là những luận điểm toàn diện, sâu sắc và có giá trị thực tiễn cao. Những biện pháp như giáo dục, thuyết phục, nêu gương; kết hợp xây và chống; gắn công tác tư tưởng với tổ chức và thực tiễn; gần gũi quần chúng; phát huy vai trò của báo chí, văn hóa, văn nghệ vẫn giữ nguyên giá trị trong giai đoạn mới. Vận dụng sáng tạo quan điểm đó của Người trong Quân đội nhân dân Việt Nam, sẽ góp phần xây dựng Quân đội nhân dân vững mạnh về chính trị, tuyệt đối trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Chú thích:
1. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 6. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 360.
2, 3, 5, 6, 7, 9. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 5. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 191, 191, 295, 307, 304, 307.
4, 8. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 1. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 284, 209.
10. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 12. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 167.
11. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 13. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 504.
