Promoting the value of archival records at national archives centers for traditional education of pupils and students
ThS. Nguyễn Ngọc Linh
Học viện Hành chính và Quản trị công
(Quanlynhanuoc.vn) – Phát huy giá trị tài liệu lưu trữ là nhiệm vụ quan trọng của các cơ quan lưu trữ nhằm quảng bá giá trị của tài liệu lưu trữ thông qua các hình thức khác nhau. Hiện nay, các trung tâm lưu trữ quốc gia đã tổ chức nhiều hình thức phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ, như: công bố giới thiệu tài liệu lưu trữ trang thông tin điện tử và mạng xã hội; xây dựng phim tư liệu; xuất bản ấn phẩm lưu trữ; tổ chức triển lãm trực tiếp và triển lãm điện tử, trưng bày tài liệu lưu trữ… Tuy nhiên, các trung tâm lưu trữ quốc gia cần đa dạng hóa và hiện đại hóa hình thức để hoạt động phát huy giá trị tài liệu lưu trữ hiệu quả nhằm giáo dục truyền thống cho giới trẻ, đặc biệt là đối với học sinh, sinh viên.
Từ khóa: Phát huy giá trị; tài liệu lưu trữ; giáo dục truyền thống; học sinh, sinh viên.
Abstract: Promoting the value of archival records is an important responsibility of archival institutions, aiming to disseminate and enhance the value of archival records through various forms and channels. Currently, national archives centers have implemented a wide range of activities to promote the value of archival records, including introducing archival records through websites and social media platforms; producing documentary films; publishing archival publications; organizing onsite and virtual exhibitions; and displaying archival records. However, national archives centers need to further diversify and modernize these approaches to improve the effectiveness of activities promoting the value of archival records, thereby contributing to traditional education for younger generations, particularly school and university students.
Keywords: Value promotion; archival records; traditional education; school and university students.
1. Đặt vấn đề
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn chú trọng đến quan điểm giáo dục truyền thống và giáo dục lịch sử cách mạng cho học sinh, sinh viên: “Dân ta phải biết sử ta/Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”1. Trong Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người căn dặn: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết”2. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng khẳng định ý nghĩa của việc giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên: “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số”3. Đây là cơ sở chính trị quan trọng để triển khai các hoạt động phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhằm giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên. Theo Điều 2 Luật Lưu trữ năm 2024: “Tài liệu lưu trữ là tài liệu hình thành trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân, gia đình, dòng họ, cộng đồng thuộc các chế độ chính trị – xã hội”. Phát huy giá trị tài liệu lưu trữ là hoạt động của cơ quan lưu trữ trong việc tuyên truyền, quảng bá rộng rãi thông tin, ý nghĩa của tài liệu lưu trữ để làm cho mọi người biết đến và tổ chức nhiều hình thức khai thác, sử dụng tài liệu.
Tài liệu lưu trữ nếu được sử dụng và phát huy giá trị sẽ góp phần quan trọng trong việc giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, thể hiện qua các khía cạnh, như: giáo dục truyền thống yêu nước, ý thức tự tôn dân tộc của người Việt Nam; truyền thống anh hùng, dũng cảm, tinh thần bất khuất, tự lập, tự cường; truyền thống cần cù lao động, hiếu học và không ngừng sáng tạo; truyền thống tôn trọng, giữ gìn bản sắc văn hóa và đạo lý tốt đẹp của con người Việt Nam; truyền thống khoan dung, cởi mở và hội nhập với thế giới… Vì vậy, việc phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ nhằm giáo dục truyền thống cho đối tượng học sinh, sinh viên là nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng của ngành Lưu trữ nói chung và các trung tâm lưu trữ quốc gia nói riêng.
2. Hoạt động phát huy giá trị tài liệu lưu trữ trong việc giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên tại các trung tâm lưu trữ quốc gia
Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước hiện nay có 5 trung tâm lưu trữ quốc gia, là các đơn vị sự nghiệp trực thuộc, gồm: Trung tâm Lưu trữ quốc gia tài liệu điện tử và tài liệu dự phòng, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III và Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV. Các trung tâm lưu trữ quốc gia trực tiếp thực hiện nghiệp vụ lưu trữ đối với tài liệu lưu trữ hình thành trong quá trình hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên lãnh thổ Việt Nam; cơ quan, tổ chức, cá nhân của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và cơ quan, tổ chức, cá nhân cấp trung ương của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Tài liệu lưu trữ tại các trung tâm lưu trữ quốc gia hết sức phong phú, đa dạng về hình thức, nội dung, có khối lượng lớn, phản ánh toàn diện về tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc qua các thời kỳ lịch sử thuộc các chế độ khác nhau và của các cá nhân, gia đình, dòng họ tiêu biểu, phản ánh đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa – xã hội Việt Nam từ thế kỷ XV đến nay.
Những năm qua, các trung tâm lưu trữ quốc gia đã tổ chức nhiều hoạt động phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhằm giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên, như: công bố, giới thiệu tài liệu lưu trữ trên trang thông tin điện tử và mạng xã hội; tổ chức các triển lãm tài liệu lưu trữ; công bố các xuất bản phẩm lưu trữ, phối hợp tổ chức các tour tham quan hoặc phối hợp với các cơ quan đơn vị xây dựng phim theo chủ đề. Cụ thể:
2.1. Công bố, giới thiệu tài liệu trên trang thông tin điện tử và mạng xã hội
(1) Công bố trên website.
Hiện nay, trong 4 trung tâm trực tiếp quản lý tài liệu lưu trữ, chỉ có 3 trung tâm có website là: Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II và Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV. Website của Trung tâm Lưu trữ quốc gia II chủ yếu cung cấp thông tin tổng hợp chung về hoạt động lưu trữ hoặc các triển lãm tài liệu lưu trữ. Website của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV thường xuyên sử dụng tài liệu lưu trữ để công bố, giới thiệu trên mục Giới thiệu tài liệu – nghiệp vụ hoặc tin hoạt động gắn liền với các sự kiện lịch sử, hoạt động quản lý của đất nước, như:
Từ ngày 31/01/2026, Nhà hát lớn Hà Nội đóng cửa để phục vụ công tác trùng tu, bảo tồn và nâng cấp tổng thể, website của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I đã có bài viết: “Không thể tham quan nhà hát do đóng cửa trùng tu? Hãy cùng chúng tôi khám phá công trình này qua tài liệu lưu trữ”. Bài viết đã giúp bạn đọc ngược dòng thời gian, khám phá các bản vẽ và hình ảnh tư liệu tiêu biểu về quá trình thiết kế, hoàn thiện và diện mạo của di sản kiến trúc đặc biệt của Nhà hát lớn Hà Nội qua các thời kỳ lịch sử. Trong dịp Tết Bính Ngọ năm 2026, qua những nguồn tư liệu, như: Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam thực lục hiện đang bảo quản, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV đã công bố tài liệu giúp bạn đọc tiếp cận một cách đầy đủ và hệ thống về sự hiện diện của loài ngựa trong tâm thức và đời sống văn hóa người Việt, giúp bạn đọc hiểu hơn về sức sống bền bỉ của hình tượng con ngựa, biểu trưng của sức mạnh, trung thành, kỷ cương và tinh thần trách nhiệm.
Có thể thấy, hình thứccông bố, giới thiệu tài liệu lưu trữ số trên website của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV được công chúng đón nhận, đặc biệt được nhiều học sinh, sinh viên tham khảo, chia sẻ trong nghiên cứu khoa học và học tập.
(2) Trên Facebook.
Nền tảng mạng xã hội phổ biến hiện nay là Facebook, trong đó Fanpage được sử dụng làm đại diện cho một cá nhân hay tổ chức giúp chia sẻ thông tin nhiều và nhanh hơn đến với công chúng. Fanpage của các trung tâm lưu trữ quốc gia đã công bố, giới thiệu tài liệu với nhiều cách thức, nội dung khác nhau như vừa đăng tin, ảnh vừa dẫn link từ web, link youtube hoặc đăng tải clip giới thiệu. Trên fanpage của các trung tâm có hàng trăm tin, bài công bố, giới thiệu tài liệu lưu trữ được đăng tải hằng năm.
Fanpage của các trung tâm lưu trữ quốc gia thường xuyên phổ biến, cập nhật giới thiệu văn bản pháp luật mới liên quan đến ngành Lưu trữ, như: Luật Lưu trữ năm 2024, các nghị định, thông tư quy định nghiệp vụ lưu trữ tài liệu lưu trữ và gần nhất Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Nhân kỷ niệm 80 năm Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trên fanpage của các trung tâm đã đăng chuỗi bài giới thiệu tài liệu lưu trữ quý hiếm; đăng nhiều video ngắn kể chuyện lịch sử ngày 02/9/1945 từ tài liệu lưu trữ hoặc giới thiệu các sự kiện của trung tâm lưu trữ quốc gia để lan tỏa giá trị văn hóa, lịch sử, kinh tế từ tài liệu lưu trữ.
Việc sử dụng Fanpage để quảng bá, giới thiệu tài liệu lưu trữ cho thấy, sự thích ứng với bối cảnh chuyển đổi số trong công tác công bố, giới thiệu tài liệu tại các trung tâm. Với các thông tin, clip, phóng sự được đăng tải để công bố, giới thiệu tài liệu lưu trữ đã có tác dụng thu hút đông đảo độc giả quan tâm, theo dõi và tương tác với cơ quan quản lý tài liệu lưu trữ, trong đó là đối tượng học sinh, sinh viên.
(3) Công bố trên Youtube.
Một nền tảng mạng xã hội phổ biến khác mà được giới trẻ rất quan tâm là Youtube. Cùng với việc sử dụng tài khoản facebook để giới thiệu tài liệu, các trung tâm đã thực hiện việc đăng tải các clip công bố, giới thiệu tài liệu trên youtube.
Trung tâm Lưu trữ quốc gia I – @TrungtamluutruquocgiaI-LTQGI có bài đăng đầu tiên vào ngày 17/3/2017, với video bài viết “Tài liệu lưu trữ quốc gia – Con đường về nguồn cội” với số lượng 1.288 lượt xem. Các chủ đề tiêu biểu, như: “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”, “Hỡi đồng bào Thủ đô”, “Di sản văn hóa – Châu bản triều Nguyễn”…, trong đó có nhiều lượt tương tác nhất là bài “Lăng Khải Định – công trình kiến trúc lăng tẩm độc đáo trên đất Huế”, đăng ngày 10/5/2018 với 327.644 lượt xem, 1.100 lượt yêu thích. Hiện nay, Trung tâm đã thu hút 9.740 người đăng ký với 297 video, 1.662.855 lượt xem, đứng đầu trong các trung tâm về số lượng video, người đăng ký và lượt xem, thể hiện sự thành công trong việc phát huy giá trị tài liệu lưu trữ.
Trung tâm Lưu trữ quốc gia II – @LuutruvnChannel là Trung tâm đầu tiên sử dụng youtube làm kênh truyền thông cho tài liệu lưu trữ, với bài đăng đầu tiên ngày 13/10/2015 về “Bảo vệ và phát huy nguồn thư tịch cổ Chăm”, có 383 lượt xem. Nhiều nhất là chuỗi bài viết “Hiệp định Paris về Việt Nam qua tài liệu lưu trữ” với 8 tập, đăng tải từ ngày 16/4/2017 – 29/6/2017, đặc biệt tập 3 về “Vấn đề bàn tròn” có lượt xem là 226.725 lượt. Qua 4 chủ đề: kinh tế – tài chính – hành chính – tư pháp; văn hóa – giáo dục – y tế; giao thông – kiến trúc – quy hoạch và hồ sơ – sự kiện, gồm 39 video, với 620.673 lượt xem đã có tác dụng lan toả, giáo dục tới các thế hệ, đặc biệt là học sinh, sinh viên về truyền thống của dân tộc qua tài liệu lưu trữ.
Trung tâm Lưu trữ quốc gia III – (@trungtamluutruquocgiaiii7112 có bài đăng sớm nhất vào ngày 28/7/2017, đăng tải lại chương trình truyền hình trực tiếp nhân kỷ niệm ngày Thương binh, liệt sĩ 27/7 “Cầu truyền hình: Dáng đứng Việt Nam – 2017”, sau đó, video bài viết “Những hình ảnh ngành Lưu trữ Việt Nam” chia thành ba tập cũng thu hút lượng khán giả theo dõi. Video có lượt xem nhiều nhất được đăng ngày 27/4/2022: “Ký ức ngày trở về – Phần 1” đã giới thiệu chân thực và xúc động về ký ức của các cựu chiến binh đi B gửi lại tài liệu và cảm xúc khi nhận được những kỷ vật của mình được chia sẻ với các cháu thiếu nhi. Bài đăng gần đây nhất, ngày 10/7/2025 là video “Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ”. Cho đến nay, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đăng tải 21 video, với 2.262 lượt xem.
Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV – @mocbantrieunguyen tham gia youtube muộn hơn các trung tâm khác, ngày 15/6/2020 đăng video bài viết “Mộc bản Triều Nguyễn” với 971 lượt xem, giới thiệu lịch sử mộc bản và quá trình chế tác ra Mộc bản Triều Nguyễn và mộc bản khác tại Việt Nam dưới thời phong kiến. Bài đăng nhiều lượt xem nhất là “Đà Lạt – Những câu chuyện chưa kể (full)” đăng ngày 21/10/2020 với 31.188 lượt xem giới thiệu về lịch sử Đà Lạt xưa và cao Nguyên Langbiang từ những trang tư liệu quý thuộc phông tòa Khâm sứ Trung Kỳ do Trung tâm lưu trữ quốc gia IV đang bảo quản. Hiện nay,Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV có 62 video với 19 chủ đề có 36.690 lượt xem và 58 người đăng ký là con số không nhỏ về số lượng độc giả tham gia tương tác. Những chủ đề, như: “Mộc bản triều Nguyễn”, “Triều hậu Lê”, “Đà Lạt những chuyện chưa kể”, “Lời thì thầm từ quá khứ” đã có tác dụng lan tỏa, giáo dục tới các thế hệ, đặc biệt là học sinh, sinh viên.
(4) Trên Instagram.
Hiện nay, chỉ có Trung tâm Lưu trữ quốc gia I tổ chức các hình thức phát huy giá trị tài liệu lưu trữ trên Instagram, X (Twitter), đã thu hút số lượng độc giả, đặc biệt là các thế hệ trẻ.
Tài khoản Twitter của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I tham gia tháng 4/2016 với 671 bài viết có 113 người theo dõi, mặc dù không có nhiều người theo dõi nhưng cũng đã đánh giá sự thay đổi hình thức phát huy giá trị hiện đại phù hợp với giới trẻ. Tuy nhiên, bài đăng chủ yếu bằng tiếng Việt, thậm chí nhiều bài đăng tus sẵn lặp lại như “Tôi đã thích video…” nên sức hấp dẫn đối với giới trẻ chưa cao, vì đối tượng sử dụng thường bằng tiếng Anh và cách thức truyền thông cần ngắn gọn, tin mới và mang tính xu hướng.
Tài khoản Instagram của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (archivesno1.vn) tham gia từ tháng 8/2023 với 80 bài viết có 313 người theo dõi. Các bài viết đều chia sẻ từ fanpage của Trung tâm, cụ thể: ngày 19/01/2024 trên fanpage đăng bài viết “Triển lãm tài liệu lưu trữ “Đấu xảo – Nơi tinh hoa hội tụ”, ngày 20/01 – 23/01/2024 trên Instagram chia sẻ lại bài viết này nhưng tóm tắt thông tin ngắn gọn hơn. Hoặc ngày 07/9/2024, bài viết “Mưa bão “năm Thìn” liệu có lặp lại sau 60 năm?” đến ngày 09/9/2024 lại chia sẻ bài viết này trên Instagram. Từ ngày 03/01/2025 đến nay, Instagram của Trung tâm không cập nhật hay đăng thông tin.
2.2. Tổ chức các triển lãm
Năm 2025 là năm đánh dấu nhiều hoạt động phát huy giá trị tài liệu lưu trữ của các trung tâm nhân kỷ niệm 80 năm Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Từ ngày 28/8/2025 – 15/9/2025, tại Trung tâm Triển lãm quốc gia, Đông Anh, Hà Nội, Cục Văn thư Lưu trữ Nhà nước đã chỉ đạo các trung tâm phối hợp tham gia trưng bày với chủ đề “Kiến tạo để đất nước vươn mình” trong Triển lãm thành tựu đất nước “80 năm Hành trình Độc lập – Tự do – Hạnh phúc”. Với nội dung phong phú, từ truyền thống đến hiện đại, ứng dụng công nghệ trình diễn 3D, VR, AI, mapping… đã nhận được sự quan tâm của đông đảo công chúng.
Các trung tâm lưu trữ quốc gia cũng đã tổ chức nhiều triển lãm trực tuyến nhằm giáo dục truyền thống và lan tỏa giá trị tài liệu lưu trữ tới công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Có thể kể đến một số triển lãm trực tuyến thu hút công chúng, như: “Không có gì quý hơn độc lập tự do” (Trung tâm Lưu trữ quốc gia I tổ chức năm 2025); “Giáo dục triều Nguyễn – Vang vọng còn lại” (Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV phối hợp tổ chức năm 2021); “Quốc huy, Quốc kỳ, Quốc ca – Biểu tượng dân tộc Việt Nam” (Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, tổ chức năm 2022).
Trung tâm Lưu trữ quốc gia II đã rất chú trọng việc truyền thông, giới thiệu về các triển lãm trực tuyến trên Website của trung tâm. Bạn đọc có thể dễ dàng lựa chọn tên từ mô hình chạy vòng tròn tự động giới thiệu 16 triển lãm trực tuyến. Nhân dịp kỷ niệm 45 ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 – 30/4/2020), Trung tâm Lưu trữ quốc gia II đã tổ chức triển lãm trực tuyến “Thống nhất non sông”. Triển lãm trưng bày trên 200 đơn vị tài liệu, với 3 chủ điểm gắn liền những mốc lịch sử quan trọng của đất nước giai đoạn 1973 – 1976: Hiệp định Paris về Việt Nam; Diễn trình lịch sử công cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước trong đại thắng mùa Xuân năm 1975… để giới thiệu lịch sử, văn hóa Việt Nam. Trong giai đoạn dịch bệnh Covid-19, Trung tâm đã thu hút được các bạn trẻ xem, theo dõi, tương tác.
Các triển lãm trực tuyến được công bố vào thời điểm kỷ niệm những ngày lễ trọng đại của dân tộc với sự kết hợp nhiều loại hình tài liệu lưu trữ đã có sức lan tỏa mạnh mẽ, thu hút sự quan tâm của nhiều học sinh, sinh viên trong toàn quốc và kiều bào ở nước ngoài. Người xem có thể chạm vào các tài liệu và hiện vật để theo dõi nội dung của triển lãm, có sức lan tỏa mạnh mẽ truyền thống dân tộc tới thế hệ trẻ trong cả nước, không bị giới hạn bởi thời gian, vị trí địa lý.
2.3. Phát hành và công bố các xuất bản phẩm lưu trữ
Biên soạn, xuất bản sách chuyên đề về tài liệu lưu trữ cũng là hình thức phát huy giá trị tài liệu của các trung tâm. Đây là hình thức quảng bá tới độc giả các nguồn tài liệu lưu trữ do các trung tâm đang bảo quản, cung cấp lượng thông tin lớn, giúp bạn đọc có cái nhìn khách quan về các vấn đề ở nhiều khía cạnh khác nhau và dễ dàng chọn lọc, khai thác thông tin phù hợp theo chủ đề. Có rất nhiều ấn phẩm mang ý nghĩa giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên, tiêu biểu như:
Kỷ niệm 50 năm diễn ra Hội nghị và 45 năm ký kết Hiệp định Pa-ri về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, III và IV phối hợp biên soạn cuốn sách “Hội nghị Paris – Cánh cửa đến hòa bình”. Đây là những bài diễn văn, thông báo, thông tri, những hình ảnh liên quan đến hoàn cảnh lịch sử, diễn biến và kết quả của Hội nghị Pa-ri và tác động của Hội nghị đến quá trình đấu tranh giành độc lập, thống nhất Tổ quốc.
Ngoài ra, các trung tâm đã phát hành và công bố nhiều ấn phẩm lưu trữ tiêu biểu, như: “Quản trị đất nước thời Nguyễn qua Chiếu, Dụ của các Hoàng đế – Từ Gia Long đến Bảo Đại (1802 – 1945)” (Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I xuất bản tháng 01/2026); “50 dấu ấn quy hoạch đô thị Sài Gòn – Chợ Lớn – TP. Hồ Chí Minh từ 1795 đến nay” (Trung tâm Lưu trữ quốc gia II xuất bản năm 2025); ấn phẩm lưu trữ “Chuyến du hành vũ trụ lịch sử” (Trung tâm Lưu trữ quốc gia III xuất bản năm 2020); “Những dấu chân thầm lặng” (Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV xuất bản năm 2016)… Nhiều tài liệu gốc, như: Châu bản triều Nguyễn, Mộc bản triều Nguyễn đã được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu thế giới đã giúp công chúng, đặc biệt là học sinh, sinh viên khơi gợi những suy ngẫm sâu sắc về tư duy quản trị quốc gia, về mối quan hệ giữa quyền lực và trách nhiệm, giữa luật pháp và nhân văn và có thể tiếp cận với các nguồn sử liệu gốc một cách khách quan và khoa học.
2.4. Làm phim tư liệu, phóng sự tuyên truyền giới thiệu về tài liệu lưu trữ và công tác lưu trữ
Các trung tâm lưu trữ quốc gia đã xây dựng nhiều phim tư liệu, phóng sự tuyên truyền nhằm giới thiệu về tài liệu lưu trữ, về hoạt động của trung tâm và các sự kiện quan trọng của ngành Lưu trữ. Các trung tâm lưu trữ quốc gia đã phối hợp cung cấp nhiều tài liệu lưu trữ cho Đài Truyền hình Việt Nam, Viện phim Việt Nam… sản xuất nhiều bộ phim về lịch sử Việt Nam, về cuộc đời, sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, về Đảng, Quốc hội, Nhà nước và các danh nhân tiêu biểu.
Trung tâm Lưu trữ quốc gia I có số lượng video đăng tải trên website, fanpage nhiều nhất và cập nhật thường xuyên nhất. Tính đến ngày 10/5/2026, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I đã xây dựng 368 bộ phim khai thác từ tài liệu lưu trữ, tiêu biểu như video: “Châu bản triều Nguyễn – ký ức một triều đại”, “Ăn Tết, Lễ Tết và Chơi Tết” hay “Nghề làm hương ở Bắc kỳ xưa”, “Hoàng tử, con quan có áp lực học hành, thi cử?”
Với 58 bộ phim được xây dựng từ tài liệu lưu trữ, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II đã giới thiệu theo chủ đề, như: “Chiến dịch Hồ Chí Minh”, “Chiến dịch Huế – Đà Nẵng”, đặc biệt là chùm phim giới thiệu nhiều ca khúc cách mạng và trữ tình, như: Bài hát Thiên thai của nhạc sĩ Văn Cao, Hai chuyến tàu đêm của nhạc sĩ Trúc Phương, Chuyển bến của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn… không chỉ phục vụ sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước mà còn cung cấp nhiều minh chứng về thời khắc lịch sử quan trọng đã được nhiều học sinh, sinh viên đón nhận.
Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đã xây dựng và công bố 32 bộ phim chủ yếu là phối hợp với các cơ quan, như: Báo Nhân dân, Đài Truyền hình Việt Nam để xây dựng phim tài liệu gắn với những sự kiện trọng đại của đất nước. Bộ phim “Việt Nam Thời đại Hồ Chí Minh: Biên niên sử truyền hình” là bộ phim dài tập được Báo Nhân dân thực hiện có sử dụng thông tin từ tài liệu lưu trữ bảo quản tại Trung tâm chào mừng Xuân Canh Tý 2020, mừng Đảng Cộng sản Việt Nam tròn 90 tuổi. 20 tập phim tài liệu và ký sự “Hai đất nước – một trái tim” kỷ niệm 70 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam – Liên bang Nga (Liên Xô trước đây).
Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV gây ấn tượng với công chúng theo dõi nói chung và học sinh, sinh viên nói riêng khi xây dựng 262 bộ phim kể lại các câu chuyện lịch sử qua tài liệu di sản Mộc bản triều Nguyễn. Những bộ phim của Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV với nội dung dễ tiếp cận và phát triển theo dạng “Tell a story” (Kể chuyện lịch sử) đã có tác dụng lan tỏa, giáo dục và tạo sức hấp dẫn các thế hệ, đặc biệt là học sinh, sinh viên về lịch sử dân tộc thông qua tài liệu lưu trữ. Các bộ phim phản ánh thế mạnh của Trung tâm trong việc ứng dụng công nghệ số để phát huy giá trị tài liệu lưu trữ, góp phần chuyển tải nội dung lịch sử thông qua tài liệu gốc, nâng cao hiệu quả giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên.
2.5. Phối hợp tổ chức đoàn tham quan tại các trung tâm lưu trữ quốc gia
Để tăng khả năng tiếp cận của thế hệ trẻ đối với nguồn tài liệu lưu trữ nhằm giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên, các trung tâm lưu trữ quốc gia đã triển khai đa dạng về hình thức và kết hợp hình thức truyền thống với những hình thức hiện đại trên môi trường số. Một trong các hình thức đó là phối hợp với các trường phổ thông, đại học, cao đẳng trên địa bàn tổ chức đoàn tham quan đến với các trung tâm lưu trữ quốc gia.
Từ ngày 03/3/2026 – 8/3/2026, dưới sự chỉ đạo của Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV phối hợp tổ chức sự kiện “Thưởng lãm châu phê – Lưu dấu Mộc bản” tại không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu tại 12 Đào Tấn, Giảng Võ, Hà Nội. Không chỉ nhận được sự quan tâm của đông đảo công chúng trong nước và quốc tế mà sự kiện đã đón rất nhiều đoàn học sinh, sinh viên trên địa bàn thành phố Hà Nội. Các đoàn được giới thiệu tổng quan về sự kiện, xem phim tư liệu “Hoàng cung đón Tết” và “Nghệ thuật san khắc Mộc bản”, tham quan không gian trưng bày và trực tiếp trải nghiệm hoạt động “Lưu dấu Mộc bản”. Nhiều học sinh lần đầu được tiếp cận kỹ thuật in dập mộc bản trên giấy dó, đây là mục tiêu đưa di sản tư liệu đến gần hơn với công chúng thông qua trải nghiệm thực hành và không gian tương tác đa phương tiện.
Với mong muốn thúc đẩy việc đưa di sản đến với học đường, ngày 24/8/2024, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I tổ chức tour tham quan và trải nghiệm “Ký ức một triều đại” dành cho học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông và các trường đại học, cao đẳng. Sự kiện không chỉ phục vụ học tập ngoại khóa môn Lịch sử mà còn thông qua khối tài liệu lưu trữ Châu bản triều Nguyễn nhằm giáo dục truyền thống dân tộc cho thế hệ trẻ.
Từ ngày 01/8 – 03/8/2025, tại Tòa nhà Tổ chức sử dụng tài liệu khu vực phía Nam, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II đã tổ chức chương trình “Nghề nghệ”, sự kết hợp giữa các tài liệu lưu trữ quý hiếm vào sự kiện tôn vinh các nghề thủ công truyền thống Việt Nam thông qua không gian trải nghiệm, trưng bày và các workshop sáng tạo giúp tái hiện sinh động lịch sử và bối cảnh phát triển của các nghề thủ công. Không gian lưu trữ và trưng bày độc đáo của Trung tâm Lưu trữ quốc gia II lưu giữ ký ức dân tộc qua hàng triệu tài liệu quý đã trở thành điểm hẹn thường xuyên cho các hoạt động triển lãm, workshop và giao lưu văn hóa cho học sinh, sinh viên.
Trung tâm Lưu trữ quốc gia III thường xuyên đón tiếp các đoàn tham quan là học sinh, sinh viên với các trường phổ thông, đại học, cao đẳng đến tham quan trải nghiệm tại Trung tâm. Có rất nhiều đoàn sinh viên đã đến Trung tâm Lưu trữ quốc gia III tham quan học tập, như: sinh viên Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Hành chính và Quản trị công và nhiều đoàn học sinh, sinh viên các trường khác. Trong các chương trình, đoàn sẽ được nghe giới thiệu tổng quan về chức năng, nhiệm vụ và hoạt động chuyên môn của Trung tâm, tham quan khu trưng bày bảo vật quốc gia Phác thảo mẫu quốc huy Việt Nam và kho bảo quản tài liệu hành chính, kho tài liệu lưu trữ điện tử – nghe nhìn hoặc các triển lãm, trưng bày đang diễn ra tại thời điểm đó. Đây là hoạt động không chỉ giúp sinh viên nghiên cứu, học tập mà còn góp phần lan tỏa giá trị của khối tài liệu lưu trữ quốc gia.
Không chỉ tổ chức tại các trung tâm, nhiều hoạt động nhằm đưa Di sản vào trường học đã được Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV triển khai. Ngày 23/11/2020, tại trường Trung học phổ thông Bùi Thị Xuân (Đà Lạt), Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV tổ chức sự kiện văn hóa giáo dục “Di sản với học đường” với sự tham gia của hơn 2.000 người tham dự gồm thầy cô giáo và học sinh các trường phổ thông tại Đà Lạt. Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV cũng trao tặng ngành Giáo dục Lâm Đồng 100 USB, chứa 30 phim tài liệu về lịch sử Việt Nam qua tài liệu mộc bản triều Nguyễn, góp phần làm phong phú thêm cơ sở học liệu trong các nhà trường và những tiết học sinh động cho giáo viên và học sinh yêu thích lịch sử, văn hóa Việt Nam. Đây là một trong những hoạt động thiết thực nhằm phát huy giá trị và tôn vinh di sản tư liệu thế giới Mộc bản Triều Nguyễn và lan tỏa tới học sinh, sinh viên các trường học trên địa bàn thành phố Đà Lạt.
Có thể thấy, các trung tâm lưu trữ quốc gia tương đối chủ động và sáng tạo trong việc lựa chọn hình thức phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhằm giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên. Các hình thức phát huy giá trị tài liệu lưu trữ chủ yếu là công bố, giới thiệu tài liệu lưu trữ trên trang thông tin điện tử và mạng xã hội; tổ chức các triển lãm tài liệu lưu trữ; công bố các xuất bản phẩm lưu trữ, xây dựng phim theo chủ đề hoặc phối hợp tổ chức các tour tham quan… Ngoài ra, các trung tâm còn tổ chức một số hoạt động phát huy giá trị tài liệu lưu trữ, như: tổ chức các cuộc thi cho học sinh, sinh viên tìm hiểu về ngành Lưu trữ và tài liệu lưu trữ; tổ chức tọa đàm giới thiệu tài liệu lưu trữ và các ấn phẩm lưu trữ… Thông qua các hoạt động phát huy giá trị tài liệu lưu trữ đã góp phần giáo dục học sinh, sinh viên về lịch sử đất nước, truyền thống yêu nước, truyền thống đạo hiếu, uống nước nhớ nguồn, truyền thống nhân văn, nhân ái.
Tuy nhiên, cho đến nay, việc phát huy giá trị tài liệu lưu trữ tại phần lớn là các hoạt động chung cho mọi đối tượng chứ chưa có những hoạt động giáo dục truyền thống dành riêng cho đối tượng cụ thể là học sinh, sinh viên. Mặt khác, các hình thức phát huy giá trị tài liệu lưu trữ còn đơn giản, chưa phong phú, chưa hiện đại và chưa thực sự bám sát nhu cầu của học sinh, sinh viên. Hoạt động công bố, giới thiệu tài liệu lưu trữ số trên Youtube, Instagram, X (Twitter)… chưa được đẩy mạnh, chú trọng. Bên cạnh đó, các khó khăn về cơ sở pháp lý, việc thiếu nguồn nhân lực có trình độ công nghệ thông tin, cơ sở vật chất thiết bị, hạ tầng mạng, đặc biệt là nguồn kinh phí đã ảnh hưởng không nhỏ tới hoạt động phát huy giá trị tài liệu lưu trữ tại các trung tâm lưu trữ quốc gia.
Tài liệu lưu trữ là những bằng chứng quý giá, chứa đựng thông tin quá khứ, phản ánh sinh động các sự kiện lịch sử và quá trình lao động sáng tạo của nhân dân qua các thời kỳ. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số, hoạt động phát huy giá trị tài liệu lưu trữ không chỉ dừng ở việc phục vụ tại phòng đọc truyền thống mà đã trở thành hoạt động tuyên truyền, quảng bá rộng rãi thông tin và ý nghĩa của tài liệu trên môi trường số. Để lan tỏa những giá trị truyền thống tốt đẹp tới học sinh, sinh viên đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số, các trung tâm Lưu trữ quốc gia cần tập trung vào các vấn đề sau:
Một là, cần nghiên cứu đổi mới về đối tượng tiếp cận, thiết kế các hình thức phát huy giá trị chuyên biệt, bám sát nhu cầu và đặc điểm tâm sinh lý của từng cấp học. Khi thực hiện các hoạt động phát huy cần đa dạng hóa chủ đề phù hợp với từng lứa tuổi như bậc tiểu học nên tập trung vào tranh ảnh, truyện kể, trò chơi lịch sử; bậc đại học cần hướng đến nghiên cứu chuyên sâu và phân tích sử liệu gốc.
Hai là, đẩy mạnh ứng dụng nhiều công nghệ mới, như: thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo (AI) và Blockchain và giải mật tài liệu lưu trữ nhằm số hóa phát triển sơ sở dữ liệu phong phú để bảo đảm tính nguyên gốc, để tái hiện không gian lịch sử sinh động hơn và tăng tính tương tác, hấp dẫn học sinh, sinh viên sử dụng trong trong học tập.
Ba là, cần sử dụng nhiều hình thức phát huy giá trị tài liệu lưu trữ hiện đại, đa dạng hóa nền tảng truyền thông, như: ngoài Facebook, YouTube, cần chú trọng các nền tảng “viral” mà giới trẻ yêu thích, như: TikTok, Instagram, Threads, X (Twitter). Đây là những nền tảng được giới trẻ yêu thích với cách truyền đạt ngắn gọn, tin mới và mang tính xu hướng.
Bốn là, tăng cường đội ngũ nhân sự có trình độ, đặc biệt là trình độ công nghệ thông tin, kiến thức về chuyên môn nghiệp vụ lưu trữ và khả năng ứng dụng công nghệ mới, sáng tạo trong các hoạt động phát huy giá trị để hướng đến, thu hút đối tượng học sinh, sinh viên quan tâm tới tài liệu lưu trữ.
Năm là, đầu tư kinh phí, trang bị kho lưu trữ theo quy định có máy móc, thiết bị hiện đại, hạ tầng mạng và thực hiện số hóa toàn bộ tài liệu lưu trữ nhằm bảo đảm và phục vụ cho các hoạt động phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ.
Ngoài ra, các trung tâm lưu trữ quốc gia nên tận dụng lợi thế, phối hợp nhiều hơn với các cơ quan truyền thông, báo chí để quảng bá, lan tỏa rộng rãi những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta từ tài liệu lưu trữ. Đồng thời, cần thiết lập các mối quan hệ phối hợp giữa các trung tâm với ngành Giáo dục và Đào tạo, các tổ chức Đoàn thanh niên và Hội sinh viên để tích hợp nội dung lưu trữ vào các chương trình ngoại khóa, giảng dạy lịch sử địa phương nhằm phát huy giá trị đến gần hơn với học sinh, sinh viên.
4. Kết luận
Tài liệu lưu trữ là kho tàng ký ức vô giá của dân tộc nhất là trong việc giáo dục truyền thống cho các thế hệ. Việc phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhằm giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn của ngành lưu trữ mà còn là trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng nhân cách cho thế hệ tương lai. Để tài liệu lưu trữ thực sự hấp dẫn thế hệ trẻ, các trung tâm lưu trữ quốc gia cần không ngừng đổi mới hình thức và nội dung, lấy học sinh, sinh viên làm trung tâm, ứng dụng những thành tựu công nghệ hiện đại để biến những kho lưu trữ tĩnh lặng thành nguồn cảm hứng sống động. Khi học sinh, sinh viên thấu hiểu lịch sử từ những nguồn sử liệu gốc chân thực, lòng yêu nước và ý thức tự tôn dân tộc sẽ được bồi đắp một cách tự nhiên và bền vững nhất, góp phần tạo nên sức mạnh nội sinh to lớn cho dân tộc Việt Nam.
Chú thích:
1. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 3. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 259.
2. Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh (2024). H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 41.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
Tài liệu tham khảo:
1. Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (2008). Phát huy giá trị tài liệu lưu trữ phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế.
2. Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (2022). Khai thác, sử dụng trực tuyến tài liệu lưu trữ tại các lưu trữ lịch sử. Kỷ yếu Hội thảo khoa học.
3. Trần Hoàng (2020). Phát huy giá trị tài liệu lưu trữ ở Việt Nam. H. NXB Thông tin và truyền thông.
4. Nguyễn Ngọc Linh (2024). Các hình thức phát huy giá trị tài liệu lưu trữ trong giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên Việt Nam – Hội thảo khoa học quốc tế “Second International Conference on the Issues of Social Science and Humanities” – ISBN 978-604-43-1656-7. H. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
5. Vũ Thị Phụng (2019). Tài liệu lưu trữ với đời sống người dân đương đại. Tạp chí Dấu ấn thời gian, số 1+2/2029, tr. 12 – 16.
6. Vũ Thị Phụng, Nguyễn Ngọc Linh (2025). Phát huy giá trị tài liệu lưu trữ trong giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên qua các công trình nghiên cứu. Hội thảo Khoa học quốc tế “The third International Conference on the Issues of Social sciences and Humanities – Volume 2” – Sách xuất bản ISBN 978-604-43-4873-5. H. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
7. Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (2010). Khai thác và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn. H. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
8. Định hướng phát triển ngành Lưu trữ trong kỷ nguyên số. https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/01/09/dinh-huong-phat-trien-nganh-luu-tru-trong-ky-nguyen-so/?zarsrc=410&utm_source=zalo&utm_medium=zalo&utm_campaign=zalo
9. Bài viết tổng hợp các số liệu trên trang website của các trung tâm lưu trữ quốc gia: https://luutru.gov.vn/home.htm; https://archives.org.vn/home.htm; https://www.nac2.gov.vn; https://mocban.vn…
