Promoting the cultural values of traditional craft villages in experiential tourism development: A case study of Thanh Ha Terracotta Park, Da Nang City
TS. Nguyễn Văn Dũng
TS. Nguyễn Xuân Thu
Học viện Hành chính và Quản trị công
(Quanlynhanuoc.vn) – Phát huy giá trị văn hóa làng nghề đang trở thành hướng tiếp cận quan trọng nhằm phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với bảo tồn di sản và phát triển bền vững. Thông qua nghiên cứu trường hợp Công viên Đất nung Thanh Hà, bài viết phân tích cách thức chuyển hóa các giá trị văn hóa của làng gốm truyền thống thành sản phẩm du lịch trải nghiệm, đánh giá thực trạng khai thác và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả phát huy giá trị văn hóa làng nghề trong phát triển điểm đến.
Từ khóa: Công viên đất nung Thanh Hà; làng gốm Thanh Hà; giá trị văn hóa làng nghề; du lịch trải nghiệm.
Abstract: Promoting the cultural values of traditional craft villages has become an important approach to developing experiential tourism products associated with heritage conservation and sustainable development. Through a case study of Thanh Ha Terracotta Park, this paper analyzes how the cultural values of the traditional Thanh Ha pottery village are transformed into experiential tourism products, evaluates the current state of their utilization, and proposes solutions to enhance the effective promotion of craft village cultural values in destination development.
Keywords: Thanh Ha Terracotta Park; Thanh Ha Pottery Village; craft village cultural values; experiential tourism.
1. Đặt vấn đề
Trong xu hướng phát triển du lịch hiện nay, trải nghiệm văn hóa ngày càng trở thành yếu tố tạo nên sức hấp dẫn và lợi thế cạnh tranh của điểm đến. Các làng nghề truyền thống với hệ thống giá trị lịch sử, tri thức nghề, không gian văn hóa và sự gắn kết cộng đồng, không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc địa phương mà còn mở ra cơ hội xây dựng các sản phẩm du lịch mang tính khác biệt. Công viên Đất nung Thanh Hà là mô hình tiêu biểu cho sự kết hợp giữa bảo tồn nghề gốm truyền thống với tổ chức các hoạt động trải nghiệm dành cho du khách. Phân tích thực trạng phát huy giá trị văn hóa làng nghề trong phát triển du lịch trải nghiệm, đồng thời, đề xuất các giải pháp phù hợp sẽ góp phần nâng cao hiệu quả khai thác nguồn lực văn hóa theo hướng bền vững và tạo ra giá trị gia tăng cho điểm đến.
- 2. Giá trị văn hóa làng nghề – nền tảng phát triển du lịch trải nghiệm và điểm đến văn hóa
Làng nghề truyền thống không chỉ là nơi tạo ra các sản phẩm phục vụ đời sống và sản xuất mà còn là không gian lưu giữ các giá trị văn hóa được hình thành, tích lũy và truyền nối qua nhiều thế hệ. Giá trị văn hóa làng nghề được cấu thành bởi hệ thống các giá trị vật thể và phi vật thể, bao gồm: sản phẩm nghề truyền thống, kỹ thuật chế tác, tri thức dân gian, tập quán nghề nghiệp, không gian văn hóa, phong tục, lễ hội và vai trò của cộng đồng nghệ nhân. Các giá trị này phản ánh bản sắc văn hóa địa phương, đồng thời, tạo nên nét đặc trưng và sức hấp dẫn riêng của mỗi làng nghề trong quá trình phát triển kinh tế – xã hội.
Trong bối cảnh phát triển du lịch văn hóa, các giá trị của làng nghề không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn di sản mà còn trở thành nguồn tài nguyên văn hóa quan trọng để xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng. Thông qua việc chuyển hóa các giá trị lịch sử, tri thức nghề không gian văn hóa thành các hoạt động tham quan, trải nghiệm và tương tác, làng nghề có thể gia tăng giá trị kinh tế, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và nâng cao sinh kế cho cộng đồng địa phương. Vì vậy, phát huy giá trị văn hóa làng nghề không chỉ là quá trình gìn giữ các giá trị truyền thống mà còn là quá trình khai thác hợp lý các nguồn lực văn hóa nhằm tạo ra giá trị mới phục vụ phát triển bền vững
Trên cơ sở đó, du lịch trải nghiệm được xem là phương thức khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa làng nghề. Khác với các hình thức tham quan truyền thống, du lịch trải nghiệm hướng đến việc tạo điều kiện để du khách trực tiếp tham gia vào các hoạt động văn hóa, nghề nghiệp và đời sống của cộng đồng địa phương. Sự tương tác giữa du khách với không gian văn hóa và các hoạt động bản địa không chỉ tạo nên những trải nghiệm mang tính cá nhân mà còn giúp các giá trị văn hóa của làng nghề được truyền tải một cách sinh động, chân thực và có chiều sâu.
Đối với các điểm đến làng nghề, trải nghiệm của du khách không chỉ được hình thành từ việc chiêm ngưỡng sản phẩm thủ công mà còn từ toàn bộ quá trình khám phá lịch sử hình thành làng nghề, quan sát quy trình sản xuất, trực tiếp thực hành nghề dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân và tiếp cận các câu chuyện văn hóa gắn với cộng đồng địa phương. Chính những hoạt động này góp phần chuyển hóa các giá trị văn hóa thành giá trị trải nghiệm, tạo nên sức hấp dẫn và bản sắc riêng cho điểm đến.
Nhìn chung, sự phát triển của điểm đến văn hóa không chỉ phụ thuộc vào nguồn tài nguyên văn hóa sẵn có mà còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức các hoạt động trải nghiệm, phương thức diễn giải và kể chuyện văn hóa, mức độ tham gia của cộng đồng địa phương cũng như hiệu quả quản trị điểm đến. Nói cách khác, giá trị văn hóa làng nghề chính là nền tảng, du lịch trải nghiệm là phương thức khai thác, còn điểm đến văn hóa là kết quả của quá trình chuyển hóa các giá trị văn hóa thành những trải nghiệm có ý nghĩa đối với du khách và cộng đồng. Đây cũng là cơ sở để bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn di sản, phát triển du lịch và phát triển bền vững.
3. Khung phân tích nghiên cứu
Từ các quan điểm lý luận nêu trên, nghiên cứu xây dựng khung phân tích dựa trên mối quan hệ giữa ba nhóm yếu tố cơ bản.
Thứ nhất, nguồn lực văn hóa làng nghề, bao gồm các giá trị lịch sử, tri thức nghề truyền thống, nghệ nhân, không gian văn hóa, sản phẩm thủ công và bản sắc cộng đồng.
Thứ hai, quá trình chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sản phẩm du lịch trải nghiệm được thực hiện thông qua tổ chức không gian trưng bày, hoạt động thực hành nghề, kể chuyện văn hóa, ứng dụng công nghệ số và sự tham gia của cộng đồng địa phương.
Thứ ba, kết quả phát triển điểm đến, thể hiện ở việc nâng cao chất lượng trải nghiệm của du khách, gia tăng giá trị điểm đến, bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, tạo sinh kế cho cộng đồng và thúc đẩy phát triển du lịch theo hướng bền vững.
Trên cơ sở đó, bài viết sử dụng khung phân tích (Hình 1) để đánh giá thực trạng phát huy giá trị văn hóa làng nghề tại Công viên Đất nung Thanh Hà, đồng thời, làm căn cứ đề xuất các giải pháp hoàn thiện mô hình phát triển điểm đến trong thời gian tới.
4. Thực trạng phát huy giá trị văn hóa làng nghề tại Công viên Đất nung Thanh Hà
- 4.1. Giá trị văn hóa của làng nghề Thanh Hà và tiềm năng phát triển du lịch trải nghiệm
Làng gốm Thanh Hà là một trong những làng nghề truyền thống tiêu biểu của khu vực miền Trung, được hình thành vào khoảng thế kỷ XVI – XVII gắn với quá trình di cư của cư dân từ Thanh Hóa, Nghệ An vào vùng hạ lưu sông Thu Bồn. Cùng với sự hưng thịnh của thương cảng Hội An trong các thế kỷ XVII – XVIII, làng gốm Thanh Hà phát triển trở thành một trung tâm sản xuất gốm, gạch, ngói và các vật dụng sinh hoạt quan trọng, phục vụ nhu cầu của cư dân địa phương cũng như hoạt động thương mại trong khu vực. Nghề gốm Thanh Hà nổi bật với việc sử dụng nguồn đất sét địa phương, kỹ thuật tạo hình hoàn toàn thủ công trên bàn xoay và phương pháp nung truyền thống, tạo nên những sản phẩm có màu đỏ đặc trưng và phản ánh giá trị văn hóa, tri thức nghề được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là di sản nghề thủ công có giá trị lịch sử mà còn là nguồn lực văn hóa quan trọng để phát triển du lịch trải nghiệm gắn với bảo tồn và phát huy bản sắc địa phương (Nguyen & Sirisuk, 2024).
Không gian văn hóa của làng nghề cũng là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch trải nghiệm. Sự kết hợp giữa cảnh quan ven sông Thu Bồn, không gian sản xuất truyền thống, đời sống cộng đồng và hoạt động của các nghệ nhân đã tạo nên môi trường trải nghiệm mang tính chân thực, giúp du khách không chỉ quan sát mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo sản phẩm gốm. Chính sự gắn kết giữa yếu tố vật thể, phi vật thể và con người đã tạo nên lợi thế cạnh tranh của làng gốm Thanh Hà trong phát triển các sản phẩm du lịch dựa trên giá trị văn hóa.
Như vậy, giá trị lịch sử, tri thức nghề, không gian văn hóa và vai trò của cộng đồng nghệ nhân là những nguồn lực cốt lõi để hình thành các sản phẩm du lịch trải nghiệm tại Thanh Hà. Việc khai thác hiệu quả các giá trị này không chỉ góp phần bảo tồn di sản mà còn tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương theo hướng bền vững.
4.2. Tình hình phát huy giá trị văn hóa tại Công viên Đất nung Thanh Hà
Trên cơ sở các giá trị lịch sử và nghề truyền thống của làng gốm Thanh Hà, Công viên Đất nung Thanh Hà được hình thành như một không gian bảo tồn, diễn giải và phát huy giá trị văn hóa làng nghề theo định hướng du lịch trải nghiệm. Công trình được xây dựng trong giai đoạn 2011 – 2015 với quy mô khoảng 6.000 m², lấy cảm hứng từ hình ảnh bàn xoay gốm và hệ thống lò nung truyền thống (lò úp và lò ngửa), qua đó tái hiện mối quan hệ giữa nghề gốm, đời sống cộng đồng và lịch sử phát triển của làng nghề (Thanh Ha Terracotta Park, 2025). Không gian công viên được tổ chức theo hướng kết hợp giữa khu trưng bày, khu triển lãm, khu trải nghiệm thực hành và không gian diễn giải di sản, giúp du khách tiếp cận các giá trị văn hóa của làng nghề thông qua cả quan sát, tương tác và trải nghiệm trực tiếp. Cách thức tổ chức này phù hợp với quan điểm của nhà nghiên cứu Tilden, theo đó hoạt động diễn giải di sản không chỉ nhằm truyền đạt thông tin mà còn giúp công chúng khám phá ý nghĩa và giá trị của di sản thông qua trải nghiệm trực tiếp (Tilden, 1957), góp phần chuyển hóa tri thức nghề, giá trị cộng đồng và không gian văn hóa thành nguồn lực phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm, nâng cao giá trị trải nghiệm và tăng cường khả năng nhận diện bản sắc của điểm đến.
Hoạt động phát huy giá trị văn hóa tại Công viên Đất nung Thanh Hà được tổ chức theo hướng kết hợp giữa trải nghiệm nghề gốm và diễn giải di sản, tạo điều kiện để du khách tham gia trực tiếp vào quá trình tạo hình sản phẩm, thực hành trên bàn xoay, quan sát quy trình chế tác dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, đồng thời tìm hiểu lịch sử hình thành, quá trình phát triển của làng nghề thông qua hệ thống trưng bày hiện vật, mô hình, hình ảnh và không gian kể chuyện. Cách tổ chức này không chỉ tăng cường sự tương tác giữa du khách với di sản mà còn góp phần nâng cao khả năng tiếp nhận, ghi nhớ và cảm nhận các giá trị văn hóa của làng nghề thông qua trải nghiệm thực tế, phù hợp với định hướng phát triển du lịch văn hóa lấy trải nghiệm của du khách làm trung tâm (Richards, 2021).
Yếu tố kể chuyện văn hóa được lồng ghép thông qua các câu chuyện về lịch sử hình thành làng nghề, quá trình phát triển nghề truyền thống và đời sống cộng đồng địa phương, góp phần tạo chiều sâu cho trải nghiệm của du khách. Thông qua việc kết hợp giữa hoạt động tham quan, tiếp nhận thông tin và tương tác trực tiếp với không gian văn hóa, du khách không chỉ hiểu rõ hơn về giá trị của làng nghề mà còn có cơ hội cảm nhận các giá trị văn hóa một cách sinh động. Điều này cho thấy, mô hình điểm đến tại Công viên Đất nung Thanh Hà không chỉ vận hành dựa trên các hoạt động dịch vụ du lịch đơn thuần mà còn hướng đến việc truyền tải các giá trị văn hóa làng nghề theo định hướng trải nghiệm và giáo dục. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với xu hướng phát triển du lịch trải nghiệm hiện nay.
Nhìn chung, mô hình Công viên Đất nung Thanh Hà đã phát huy giá trị văn hóa làng nghề gắn với phát triển du lịch trải nghiệm, góp phần bảo tồn và giới thiệu tương đối đầy đủ các giá trị lịch sử, tri thức nghề và bản sắc văn hóa của làng gốm Thanh Hà thông qua hệ thống trưng bày, không gian trải nghiệm và hoạt động tương tác với nghệ nhân. Đồng thời, việc tổ chức các hoạt động thực hành nghề đã tạo điều kiện để du khách tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tạo sản phẩm, qua đó nâng cao chất lượng trải nghiệm và gia tăng giá trị của điểm đến. Mô hình cũng góp phần quảng bá hình ảnh làng nghề, tạo thêm cơ hội việc làm và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong hoạt động du lịch.
- 5. Một số giải pháp
Một là, thiết kế không gian trải nghiệm theo mô hình “Trưng bày – Trải nghiệm – Sáng tạo”. Công viên Đất nung Thanh Hà cần tái cấu trúc không gian theo hướng tích hợp giữa khu vực trưng bày, khu vực trải nghiệm thực hành và không gian sáng tạo nhằm gia tăng mức độ tham gia của du khách. Thay vì tách biệt giữa hoạt động tham quan và trải nghiệm, mỗi không gian nên được thiết kế theo chuỗi liên hoàn, giúp du khách quan sát quy trình chế tác, trực tiếp thực hành dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân và sáng tạo các sản phẩm mang dấu ấn cá nhân. Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa các chương trình trải nghiệm theo từng nhóm khách như học sinh, gia đình, khách quốc tế hoặc khách yêu thích nghệ thuật nhằm nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường. Giải pháp này góp phần nâng cao giá trị trải nghiệm, tăng thời gian lưu trú và tạo lợi thế cạnh tranh cho điểm đến.
Hai là, đổi mới hoạt động trải nghiệm theo hướng đồng sáng tạo giá trị. Cùng với việc bảo tồn nghề truyền thống, Công viên Đất nung Thanh Hà cần tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của du khách. Thay vì tập trung chủ yếu vào hoạt động thực hành làm gốm, cần xây dựng hệ thống sản phẩm trải nghiệm theo nhiều cấp độ, như: trải nghiệm ngắn dành cho khách lẻ, chương trình chuyên đề dành cho học sinh, sinh viên, trải nghiệm sáng tạo dành cho gia đình hoặc các chương trình chuyên sâu dành cho những người yêu thích nghệ thuật gốm.
Cần khuyến khích du khách tham gia đồng sáng tạo sản phẩm cùng nghệ nhân, qua đó nâng cao giá trị cảm xúc, tạo dấu ấn cá nhân và gia tăng khả năng quay trở lại điểm đến. Việc kết hợp giữa hoạt động trưng bày, trải nghiệm và sáng tạo sẽ góp phần chuyển từ mô hình “tham quan” sang mô hình “trải nghiệm – sáng tạo”, phù hợp với xu hướng phát triển du lịch hiện nay.
Ba là, tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương. Sự tham gia của cộng đồng địa phương cần được xem là yếu tố trung tâm trong phát triển điểm đến bền vững. Người dân có thể tham gia vào hoạt động trải nghiệm nghề, hướng dẫn du lịch, phát triển sản phẩm lưu niệm hoặc tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng. Việc mở rộng vai trò của cộng đồng không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn góp phần bảo tồn giá trị văn hóa bản địa và duy trì tính chân thực của điểm đến (Tosun, 2000). Để tăng cường mối liên kết giữa các chủ thể tham gia và nâng cao hiệu quả tổ chức hoạt động trải nghiệm tại điểm đến, nghiên cứu đề xuất mô hình kết nối dựa trên sự tương tác giữa nghệ nhân, cộng đồng địa phương và du khách nhằm tạo ra quá trình đồng sáng tạo giá trị trải nghiệm.
Bốn là, xây dựng hệ thống kể chuyện văn hóa và phát triển thương hiệu điểm đến. Một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến văn hóa là khả năng truyền tải những câu chuyện gắn với lịch sử, con người và nghề truyền thống. Vì vậy, Công viên Đất nung Thanh Hà cần xây dựng hệ thống kể chuyện văn hóa thống nhất, lấy chủ đề “Đất – Lửa – Con người” làm trục xuyên suốt trong toàn bộ hoạt động trải nghiệm.
Hoạt động kể chuyện cần được triển khai đồng bộ thông qua hệ thống thuyết minh, không gian trưng bày, hiện vật, trình diễn của nghệ nhân, các chương trình giáo dục trải nghiệm và nền tảng truyền thông số. Mỗi khu vực trải nghiệm nên gắn với một câu chuyện riêng về lịch sử làng nghề, kỹ thuật chế tác, cuộc đời nghệ nhân hoặc giá trị văn hóa của sản phẩm gốm. Điều này không chỉ giúp gia tăng chiều sâu trải nghiệm mà còn góp phần xây dựng hình ảnh và thương hiệu riêng của Công viên Đất nung Thanh Hà trong hệ thống các điểm đến văn hóa.
Năm là, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản trị và tổ chức hoạt động trải nghiệm. Chuyển đổi số cần được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng quản trị điểm đến và mở rộng khả năng tiếp cận của du khách. Công viên cần xây dựng hệ sinh thái trải nghiệm số thông qua việc tích hợp mã QR, bản đồ số, thuyết minh đa ngôn ngữ, công nghệ thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR), video tương tác và AR tại các khu vực trải nghiệm. Mỗi không gian có thể gắn với nội dung số về lịch sử làng nghề, quy trình sản xuất hoặc câu chuyện của nghệ nhân nhằm hỗ trợ du khách tiếp cận thông tin đa chiều. Việc ứng dụng công nghệ số không chỉ hỗ trợ quảng bá mà còn giúp du khách tiếp cận thông tin trước, trong và sau chuyến tham quan, góp phần nâng cao chất lượng trải nghiệm, tăng cường khả năng tương tác và mở rộng thị trường khách quốc tế. Đồng thời, dữ liệu thu thập từ các nền tảng số cũng là cơ sở để đơn vị quản lý đánh giá nhu cầu, hành vi và mức độ hài lòng của du khách, từ đó có giải pháp điều chỉnh hoạt động quản trị phù hợp.
Sáu là, tăng cường liên kết vùng và phát triển chuỗi giá trị du lịch văn hóa. Để nâng cao năng lực cạnh tranh của điểm đến, Công viên Đất nung Thanh Hà cần được đặt trong mối liên kết với các điểm du lịch văn hóa và sinh thái của khu vực, như: phố cổ Hội An – làng rau Trà Quế – rừng dừa Cẩm Thanh – các làng nghề truyền thống khác. Việc hình thành các tuyến, điểm và chương trình trải nghiệm liên hoàn không chỉ giúp đa dạng hóa sản phẩm du lịch mà còn kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng mức chi tiêu và nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên du lịch của địa phương.
Để các liên kết này phát huy hiệu quả, cần tăng cường phối hợp giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp lữ hành, cơ sở lưu trú, nghệ nhân và cộng đồng trong xây dựng, quảng bá và khai thác các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng. Việc hình thành chuỗi liên kết từ bảo tồn di sản, phát triển sản phẩm, xúc tiến quảng bá đến tổ chức khai thác sẽ góp phần phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa làng nghề, tạo nền tảng cho phát triển du lịch theo hướng bền vững.
Tài liệu tham khảo:
Nguyen, V. T., & Sirisuk, M. (2024), Thanh Ha pottery at Hoi An, Vietnam: The social life of things and community of a World Cultural Heritage City. Multidisciplinary Science Journal, 6(6), e2024074. https://doi.org/10.31893/multiscience.2024074
Richards, G. (2021), Rethinking Cultural Tourism. Cheltenham, UK: Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781789905441
Thanh Ha Terracotta Park. (2025), Bảo tàng làng gốm Thanh Hà. https://thanhhaterracotta.com/ds-bao-tang/
Tilden, F. (1957), Interpreting Our Heritage. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
Tosun, C. (2000), Limits to community participation in the tourism development process in developing countries, Tourism Management, 21(6), 613–633. https://doi.org/10.1016/S0261-5177(00)00009-1
