A decade of Mekong–Lancang Cooperation: assessing achievements and emerging challenges
TS. Đàm Huy Hoàng
Viện nghiên cứu châu Á – Thái Bình Dương
Email: hoangdh2008@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Chính thức thành lập vào năm 2016, sau một thập kỷ triển khai, cơ chế Hợp tác Mekong – Lan Thương (MLC) đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật trên phương diện xây dựng thể chế và hợp tác thực chất trong các lĩnh vực ưu tiên, qua đó, làm cho quan hệ giữa các nước Mekong – Lan Thương ngày càng thêm gắn bó. Hiện nay, Hợp tác Mekong – Lan Thương đang bước vào giai đoạn phát triển toàn diện, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với không ít thách thức, như: lợi ích và mức độ tích cực của các nước trong khu vực không đồng đều, cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, sự chồng lấn giữa các cơ chế tiểu khu vực… Bài viết phân tích đánh giá những tiến triển của cơ chế Hợp tác Mekong – Lan Thương kể từ khi thành lập cho đến nay. Từ đó, chỉ ra một số thách thức đối với việc nâng cao tính hiệu quả cũng như làm sâu sắc hơn nữa hợp tác Mekong – Lan Thương trong bối cảnh tình hình khu vực và thế giới có nhiều biển chuyển nhanh chóng và khó đoán định.
Từ khóa: Mekong – Lan Thương; MLC; tiểu vùng Mekong mở rộng; cơ chế hợp tác; cạnh tranh.
Abstract: Officially established in 2016, after a decade of implementation, the Mekong-Lancang Cooperation (MLC) mechanism has achieved many notable accomplishments in terms of institutional development and substantive cooperation in priority areas, thereby further strengthening ties among the Mekong-Lancang countries. Currently, the Mekong-Lancang Cooperation is entering a phase of comprehensive development, but it also faces numerous challenges, such as: uneven interests and levels of engagement among countries in the region, increasingly intense competition among major powers, and overlaps among subregional mechanisms… This article analyzes and evaluates the progress of the Mekong-Lancang Cooperation mechanism since its establishment to the present. Based on this analysis, it identifies several challenges to enhancing the effectiveness and further deepening Mekong-Lancang cooperation amid rapidly changing and unpredictable regional and global circumstances.
Keywords: Mekong-Lan Thương; MLC; Greater Mekong Subregion; cooperation mechanism; competition.
1. Mở đầu
Nhằm hiện thực hóa sáng kiến thành lập một cơ chế hợp tác dành cho các quốc gia thuộc tiểu vùng sông Mekong do Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường đề xuất tại Hội nghị Cấp cao ASEAN – Trung Quốc lần thứ 17, sáu quốc gia gồm Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan và Myanmar đã tổ chức Hội nghị Cấp cao Hợp tác Mekong – Lan Thương lần thứ nhất vào năm 2016, với chủ đề: “Cùng chung dòng sông, cùng chung tương lai”. Hội nghị đã thông qua Tuyên bố Tam Á, đánh dấu sự ra đời của Cơ chế hợp tác Mekong – Lan Thương (MLC), một khuôn khổ hợp tác đa phương mới nhằm thúc đẩy phát triển bền vững, tăng cường kết nối và làm sâu sắc hơn quan hệ hợp tác giữa các quốc gia tại lưu vực (VOV, 23/03/2016). Sau 10 năm triển khai, mặc dù đối diện với nhiều thách thức đến từ biến động của tình hình khu vực và quốc tế, dưới sự nỗ lực của các bên, MLC đã và vẫn đang thể hiện vị thế là một cơ chế hợp tác hiệu quả ở khu vực tiểu vùng Mekong. Điều này không chỉ được thể hiện ở mức độ ngày một hoàn thiện về thể chế mà còn biểu hiện qua những kết quả hợp tác thực chất đối với tiến trình thúc đẩy tăng trưởng bền vững và hội nhập sâu rộng của khu vực.
2. Hợp tác Mekong – Lan Thương: những thành tựu nổi bật
Sau một thập kỷ hình thành và phát triển, hợp tác MLC đã từng bước khẳng định vị thế là một trong những cơ chế hợp tác tiểu vùng năng động và giàu sức sống nhất tại khu vực.
Về thể chế, có thể thấy, MLC đã kiến tạo được một mô hình ra quyết định và vận hành từ trên xuống, tương đối chặt chẽ và hoàn thiện. Theo đó, Hội nghị Cấp cao MLC được tổ chức định kỳ hai năm một lần, đóng vai trò hoạch định các định hướng chiến lược dài hạn cho toàn bộ tiến trình hợp tác. Cùng với đó, Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao được duy trì đều đặn hằng năm nhằm cụ thể hóa các định hướng chiến lược thành kế hoạch hành động và điều phối triển khai chính sách. Tính đến nay, cơ chế này đã tổ chức thành công 4 Hội nghị Cấp cao và 10 Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao cùng nhiều hội nghị chuyên ngành khác. Với mục đích đẩy sự mạnh phối hợp giữa các nước thành viên, tại Hội nghị cấp cao MLC lần thứ 2 diễn ra tại Phnompenh vào tháng 01/2018, các nhà Lãnh đạo đã nhất trí thành lập Ban Thư ký điều phối quốc gia tại mỗi nước thành viên để trực tiếp hỗ trợ, liên lạc và thực hiện các cam kết của khối (Press and Quick Reaction Unit, 11/01/2018).
Song song với việc hoàn thiện mô hình tổ chức, nội dung hợp tác của MLC cũng không ngừng được mở rộng. Trên cơ sở khuôn khổ hợp tác “3+5” gồm ba trụ cột: chính trị – an ninh; kinh tế và phát triển bền vững; văn hóa – xã hội và giao lưu nhân dân, dựa trên 5 định hướng ưu tiên, gồm: kết nối, năng lực sản xuất, kinh tế xuyên biên giới, tài nguyên nước, nông nghiệp và giảm nghèo được đưa ra tại Hội nghị cấp cao MLC lần thứ nhất (Ministry of Foreign Affairs, 23/3/2016), cấu trúc hợp tác mới “3+5+X” với sự mở rộng lĩnh vực hợp tác đã được thông qua trong Tuyên bố Phnompenh và Kế hoạch hành động 5 năm (2018 – 2022) tại Hội nghị cấp cao MLC lần thứ hai (Xinhua Skill road, 24/3/2020).
Tháng 12/2023, tại Hội nghị cấp cao MLC lần thứ 4 và Hội nghị Bộ trưởng ngoại giao MLC lần thứ 8 đã thông qua Tuyên bố Nay Pyi Taw nhất trí thông qua kế hoạch hành động 5 năm lần thứ hai (2023 – 2027) cũng như Sáng kiến Hành lang đổi mới sáng tạo Mekong – Lan Thương. Theo đó, khẳng định MLC hướng tới các hoạt động hợp tác chất lượng cao, không ngừng hiện đại hoá, tạo động lực mới cho hợp tác tiểu vùng, hỗ trợ các nước phục hồi và phát triển kinh tế bền vững (VnEconomy, 25/12/2023).
Bên cạnh việc mở rộng nội hàm hợp tác, MLC còn đặc biệt chú trọng đa dạng hóa nền tảng hợp tác và triển khai theo hướng đa tầng nấc, nhằm bảo đảm các định hướng chiến lược được cụ thể hóa một cách hiệu quả trong thực tiễn. Ở tầng kỹ thuật, các Nhóm công tác chung được thành lập trong từng lĩnh vực như nguồn nước, nông nghiệp, môi trường, y tế và đóng vai trò là diễn đàn chuyên môn giúp các bộ, ngành liên quan trao đổi, chia sẻ thông tin và tham vấn chính sách. Ở tầng nghiên cứu và hỗ trợ kỹ thuật, các Trung tâm hợp tác chuyên ngành được thiết lập nhằm quy tụ đội ngũ chuyên gia, thúc đẩy nghiên cứu chung, chia sẻ dữ liệu và trực tiếp triển khai các dự án hỗ trợ kỹ thuật cho các quốc gia thành viên. Ở tầng xã hội, nhiều cơ chế giao lưu nhân dân cũng dần hình thành với sự tham gia chủ động của các cộng đồng doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cá nhân. Sự vận hành hiệu quả của các cơ chế đa tầng này không chỉ làm phong phú thêm nền tảng hợp tác chung của MLC mà còn góp phần quan trọng giúp người dân các quốc gia thành viên thấu hiểu và gắn kết với nhau hơn.
Những thành tựu đạt được từ tiến trình thể chế hóa khuôn khổ và nền tảng hợp tác đã giúp MLC đạt được nhiều thành quả nổi bật ở các lĩnh vực ưu tiên.
Trong lĩnh vực kết nối, những nội dung được đề ra tại Tuyên bố Vientiane, thông qua tại Hội nghị Cấp cao lần thứ ba, đã từng bước được hiện thực hóa trên nhiều phương diện. Hàng loạt dự án đường sắt trong khu vực đã được khởi động, trong khi mạng lưới giao thông đường bộ và hàng không cũng ngày càng hoàn thiện. Hiện nay, tuyến đường sắt Trung Quốc – Lào cùng tuyến đường cao tốc Phnompenh – Sihanoukville đang vận hành ổn định, trong khi các dự án đường sắt cao tốc Trung Quốc – Thái Lan và Trung Quốc – Việt Nam đang được triển khai tích cực, từng bước hình thành mạng lưới hành lang đường sắt xuyên Á… (China Diplomacy, 26/3/2025).
Đáng chú ý, nội hàm kết nối của MLC những năm gần đây không còn chỉ giới hạn ở việc gia tăng mức độ “kết nối cứng” mà đã mở rộng sang thúc đẩy “kết nối mềm”, điều này được thể hiện qua sự phối hợp chặt chẽ hơn trong các lĩnh vực thương mại, tài chính, khoa học công nghệ và giáo dục. Dưới tác động của Vành đai phát triển kinh tế Mekong – Lan Thương, kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và năm quốc gia thuộc lưu vực sông Mekong đã vượt mốc 500 tỷ USD, tăng khoảng 150% so với một thập kỷ trước (Vietnam Plus, 24/3/2026).
Hợp tác kinh tế xuyên biên giới giữa các quốc gia thành viên MLC cũng không ngừng được mở rộng và làm sâu sắc. Nhiều khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới giữa Trung Quốc với Việt Nam, Lào và Myanamar đã nhanh chóng được nâng cấp nhằm khai thác hiệu quả hơn tiềm năng thương mại song phương. Nhằm khai thác sâu hơn tiềm năng thương mại giữa các quốc gia thành viên, một loạt cơ chế và nền tảng hợp tác kinh tế xuyên biên giới như các diễn đàn doanh nghiệp cũng lần lượt ra đời, tạo điều kiện thuận lợi cho cộng đồng doanh nghiệp kết nối và hợp tác. Ngoài ra, việc mở rộng và nâng cấp các khu thí điểm thương mại tự do kết nối giữa Quảng Tây và Vân Nam (Trung Quốc) với các quốc gia tiểu vùng Mekong cũng góp phần bổ sung thêm động lực đáng kể cho tiến trình hợp tác xuyên biên giới trong khu vực.
Hợp tác nâng cao năng lực sản xuất cũng trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế – xã hội của các quốc gia thành viên. Nền tảng pháp lý cho hợp tác năng lực sản xuất được đặt ra ngay tại kỳ Hội nghị Cấp cao đầu tiên với việc thông qua Tuyên bố chung về hợp tác năng lực sản xuất giữa các quốc gia MLC (VOV, 23/3/2016). Cũng tại Hội nghị này, theo sáng kiến của Trung Quốc, Quỹ đặc biệt về hợp tác Mekong – Lan Thương đã được thành lập với cam kết tài trợ 300 triệu USD cho các dự án quy mô vừa và nhỏ mang tính thực tiễn cao, cùng với khoản vay ưu đãi trị giá tương đương khoảng 1,54 tỷ USD và hàng chục nghìn suất học bổng, đào tạo dành cho các nước thành viên MLC trong những năm tiếp theo (VOV, 23/3/2016). Tính đến nay, Quỹ đặc biệt về hợp tác Mekong – Lan Thương đã phê duyệt tổng cộng 991 dự án trên phạm vi toàn bộ các quốc gia thành viên. Những con số trên phản ánh mức độ thành công của hợp tác nâng cao năng lực sản xuất, đồng thời đóng góp thiết thực vào sự phát triển kinh tế – xã hội chung của các quốc gia lưu vực sông Mekong.
Hợp tác tài nguyên nước cũng đã đạt được nhiều tiến triển rõ rệt. Năm 2018, các nhà lãnh đạo MLC đã thông qua Kế hoạch hành động 5 năm về hợp tác tài nguyên nước giai đoạn 2018 – 2022 và thành lập Trung tâm hợp tác tài nguyên nước Mekong – Lan Thương (MLWRCC), nhằm thúc đẩy chia sẻ thông tin, dữ liệu, nâng cao năng lực quản lý lũ lụt, hạn hán và thực hiện các nghiên cứu chung về nguồn nước. Tháng 12/2019, Hội nghị Bộ trưởng Hợp tác tài nguyên nước MLC lần đầu tiên được tổ chức, đánh dấu cơ chế họp cấp bộ trưởng đầu tiên trong các lĩnh vực ưu tiên của MLC, đồng thời, ra tuyên bố chung khẳng định quyết tâm thúc đẩy hợp tác sâu rộng hơn về quản lý tổng hợp tài nguyên nước, ứng phó biến đổi khí hậu, phát triển thủy điện bền vững và bảo đảm an ninh năng lượng… (VOV, 10/01/2018).
Trên cơ sở những kết quả đạt được, tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao MLC lần thứ 8 năm 2023, các nhà lãnh đạo tiếp tục thông qua Kế hoạch hành động hợp tác tài nguyên nước 2023 – 2027, các bên tái khẳng định cam kết cải thiện khung hợp tác, thúc đẩy phát triển và sử dụng nước bền vững, tăng cường chia sẻ thông tin và xây dựng năng lực (China-embassy, 20/3/2024). Cũng tại Hội nghị, Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường đã kêu gọi tất cả các bên thúc đẩy hợp tác xanh, tôn trọng đầy đủ các quyền và lợi ích hợp pháp của tất cả các quốc gia trong việc phát triển và sử dụng hợp lý tài nguyên nước, và cùng nhau giải quyết các mối quan ngại của nhau. Tính đến năm 2023, Trung Quốc đã hỗ trợ khoảng 270 triệu NDT để triển khai gần 50 dự án liên quan đến nước tại sáu quốc gia thành viên, tập trung vào các lĩnh vực quản lý tài nguyên nước, cung cấp nước sạch, phát triển hạ tầng, phòng chống lũ lụt, hạn hán và bảo đảm an toàn đập (Li Ge, 10/9/2023).
Hợp tác nông nghiệp và giảm nghèo là một trong những trụ cột mang tính thực chất và gần gũi với người dân nhất trong khuôn khổ hợp tác MLC, khi phần lớn các quốc gia thành viên vẫn là những nền kinh tế đang phát triển, với nông nghiệp giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu kinh tế và tạo việc làm cho phần đông dân cư. Một trong những nền tảng hợp tác quan trọng nhất là sự hình thành của Trung tâm Hợp tác Nông nghiệp Mekong – Lan Thương (MLACC) và Nhóm Công tác chung về Nông nghiệp (JWGA), đây là hai cơ quan đóng vai trò điều phối quan trọng, tạo không gian trao đổi chính sách và kỹ thuật nông nghiệp giữa các quốc gia thành viên thường xuyên và hiệu quả hơn. Tại Hội nghị Ngoại trưởng MLC lần thứ 5 được tổ chức năm 2020, Kế hoạch hành động ba năm về hợp tác nông nghiệp Mekong – Lan Thương 2020 – 2022 được thông qua, xác định các ưu tiên về đối thoại chính sách, phát triển ngành, thương mại và đầu tư nông nghiệp trong khu vực tư nhân (English.moa, 27/02/2020). Trong khuôn khổ này, Dự án vụ mùa bội thu Mekong – Lan Thương đã được triển khai nhằm nâng cao thu nhập cho nông dân thông qua các mô hình sản xuất thí điểm tại khu vực hạ lưu và ghi nhận là sáng kiến nổi bật, tạo tiền đề xây dựng kế hoạch hành động cho giai đoạn 2023 – 2027.
Giảm nghèo và bảo đảm an ninh lương thực là mục tiêu xuyên suốt trong hợp tác nông nghiệp trong MLC. Ngay từ Hội nghị Cấp cao lần thứ nhất năm 2016, Trung Quốc đã đề xuất một văn kiện không chính thức về hợp tác giảm nghèo, qua đó tạo nền tảng cho việc triển khai nhiều dự án thí điểm cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao sinh kế, mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ công và tăng cường năng lực tự phát triển (English.moa, 27/02/2020).
Từ năm 2021, dưới sự tài trợ Quỹ hợp tác đặc biệt, Dự án Mùa xuân ngọt ngào Mekong – Lan Thương đã được triển khai nhằm tập trung giải quyết tình trạng thiếu nước sạch, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng và cải thiện sinh kế cho hàng vạn người dân. Tính đến năm 2026, dự án đã xây dựng hơn một trăm hệ thống cấp nước quy mô nhỏ, giúp hàng chục nghìn cư dân nông thôn tiếp cận nguồn nước sạch (MLC, 30/3/2026). Ngoài ra, các chương trình nhân đạo khác, như Hành trình ánh sáng Mekong – Lan Thương hay Làng Mặt Trời dọc sông Mekong đã giúp hàng trăm nghìn bệnh nhân đục thủy tinh thể phục hồi thị lực cũng như thắp sáng hàng triệu hộ gia đình. Các chương trình mang tính nhân đạo trên là những dự án nằm trong gần 1.000 dự án “nhỏ nhưng thông minh” hướng đến người dân và trở thành động lực thầm lặng cho hợp tác nông nghiệp và giảm nghèo giữa các quốc gia MLC.
Nhìn chung, những thành quả đạt được trong các lĩnh vực ưu tiên đã mang lại lợi ích thiết thực, đóng góp tích cực vào tiến trình phát triển kinh tế – xã hội bền vững của các quốc gia trong lưu vực sông Mekong và Lan Thương.
3. Một số thách thức đối với việc thúc đẩy Hợp tác Mekong – Lan Thương
Trong 10 năm qua, MLC đã đạt được nhiều tiến triển quan trọng. Tuy nhiên, việc mở rộng và làm sâu sắc hơn MLC vẫn phải đối mặt với không ít thách thức, bao gồm:
Thứ nhất, sự khác nhau về động lực và lợi ích làm suy giảm động lực nội sinh đối với hợp tác MLC. Nhìn chung, phản ứng của các quốc gia tiểu vùng đối với MLC đều khá tích cực khi các bên đều hi vọng tận dụng sức mạnh tổng hợp để thúc đẩy phát triển bền vững và thịnh vượng chung cho toàn khu vực. Tuy nhiên, những khác biệt về vị trí địa lý, chiến lược phát triển và chính sách đối ngoại đã làm nảy sinh những bất đồng và cạnh tranh giữa các quốc gia MLC. Với vị trí thượng nguồn sông Mekong, Lào chủ yếu tập trung phát triển thủy điện để trở thành “cục pin” của khu vực Đông Nam Á. Các quốc gia ở vùng trung và hạ lưu sông Mekong như Thái Lan thì tập trung vào cả phát triển thủy lợi và thủy điện, Việt Nam ưu tiên bảo đảm an ninh nguồn nước và dòng chảy phù sa ở đồng bằng sông Cửu Long trong khi Campuchia tập trung duy trì nguồn lợi thủy sản hồ Tonle Sap…
Những lựa chọn ưu tiên của mỗi quốc gia đã làm nảy sinh những bất đồng xung quanh việc xây dựng nhà máy thủy điện của các nước ở trung và thượng nguồn với các quốc gia hạ nguồn. Bên cạnh đó, mặc dù các quốc gia thuộc lưu vực sông Mekong đều là các nước đang phát triển có cơ cấu kinh tế, nguồn tài nguyên và lợi thế so sánh mang tính tương đồng và cạnh tranh nhất định, nhưng sự khác biệt ngày càng rõ rệt về năng lực và trình độ công nghệ, điều kiện cơ sở hạ tầng… sẽ đặt ra nhiều thách thức đối với việc làm sâu sắc hơn nữa hợp tác Mekong – Lan Thương trong giai đoạn sắp tới.
Thứ hai, tình trạng chồng chéo và quá tải của các cơ chế hợp tác. Hiện nay, khu vực Tiểu vùng Mekong đang vận hành song song hơn 10 cơ chế hợp tác tiểu khu vực khác nhau, như: Ủy hội sông Mekong, Hợp tác tiểu vùng Mekong mở rộng, Chiến lược hợp tác kinh tế Ayeyawady – Chao Phraya – Mekong… cùng nhiều khuôn khổ hợp tác song phương và đa phương do các cường quốc bên ngoài khởi xướng. Sự tồn tại đồng thời nhiều cơ chế với sự chồng lấn về thành viên và lĩnh vực hoạt động đã dẫn đến tình trạng phân mảnh trong hợp tác và sự trùng lặp trong các dự án khiến nguồn lực bị phân tán và kém hiệu quả sử dụng. Ngoài ra, sự cạnh tranh ảnh hưởng và lợi ích đan xen cũng đang làm suy yếu sức mạnh tổng hợp của khu vực nói chung cũng như đối với việc phát huy vai trò của MLC nói riêng.
Thứ ba, sự gia tăng can dự của Mỹ tại tiểu vùng Mekong. Những năm gần đây, khu vực tiểu vùng Mekong đã được Mỹ sử dụng như một đòn bẩy mới để gia tăng ảnh hưởng khu vực. Bên cạnh việc tiếp tục phát huy ưu thế truyền thống trong các lĩnh vực an ninh và quản trị, Hoa Kỳ chủ trương tăng cường đầu tư vào các lĩnh vực kinh tế như cơ sở hạ tầng và năng lượng. Tháng 9/2020, Mỹ và các quốc gia tiểu vùng đã thống nhất nâng cấp Sáng kiến Hạ lưu sông Mekong (LMI) được khởi xướng vào năm 2009 lên Quan hệ đối tác Mekong – Mỹ (MUSP), với mục tiêu mở rộng mở rộng lĩnh vực hợp tác, nhằm xây dựng một liên minh đối tác rộng lớn trong khuôn khổ Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương (U.S. Department of State, 18/3/2021). Với tư cách là một diễn đàn hợp tác chiến lược, MUSP được xem như là đối thủ cạnh tranh với khuôn khổ MLC do Trung Quốc dẫn dắt. Có thể thấy, việc Mỹ tăng cường hợp tác với các nước tiểu vùng Mekong không chỉ đem lại lợi ích cho các nước trong khu vực mà còn mở ra nhiều lựa chọn hơn để tăng cường phát triển kinh tế. Tuy nhiên, để có thể duy trì sự cân bằng ổn định giữa các cường quốc, đặc biệt giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ là một thách thức không chỉ đối với hợp tác tiểu vùng Mekong mà còn đối với việc duy trì một môi trường hòa bình, ổn định và phát triển của toàn khu vực nói chung.
4. Một số hàm ý đối với Việt Nam
Sau một thập kỷ hình thành và phát triển, hợp tác Mekong – Lan Thương đã chuyển đổi thành công từ một sáng kiến mới sang một cơ chế hợp tác tiểu vùng có mức độ thể chế hóa tương đối cao cùng những thành tựu hợp tác rõ rệt. Những kết quả đạt được trong các lĩnh vực ưu tiên cho thấy cơ chế này đã góp phần tăng cường liên kết tiểu vùng và tạo thêm động lực cho phát triển khu vực. Tuy nhiên, sự khác biệt về lợi ích, trình độ phát triển và ưu tiên chiến lược giữa các quốc gia thành viên vẫn là những nhân tố làm giảm tính đồng thuận và hạn chế mức độ gắn kết nội sinh giữa các quốc gia thành viên.
Đối với Việt Nam, cơ chế Mekong – Lan Thương là một không gian quan trọng để vừa bảo vệ lợi ích chiến lược ở hạ lưu, vừa giúp nước ta nâng cao vai trò kiến tạo trong cấu trúc hợp tác tiểu vùng. Do đó, để tăng cường hợp tác cũng như nâng cao vị thế trong MLC, Việt Nam cần:
Một là, Việt Nam cần tiếp tục phát huy vai trò chủ động, cân bằng và đề xuất sáng kiến trong một số lĩnh vực có lợi thế như quản trị nguồn nước, nông nghiệp bền vững, kết nối hạ tầng mềm, chuyển đổi số và đào tạo nguồn nhân lực.
Hai là, Việt Nam cần tham gia thúc đẩy tính bổ trợ giữa MLC với ASEAN và các cơ chế hợp tác khu vực khác, góp phần tối ưu hóa nguồn lực, tránh lãng phí bởi sự chồng lấn về thể chế và nâng cao hiệu quả quản lý và phối hợp khu vực.
Ba là, Việt Nam cần kết hợp đồng bộ giữa ngoại giao song phương, đa phương và địa phương trong việc xây dựng các dự án hợp tác có quy mô vừa và nhỏ nhưng có thể mang lại hiệu quả thiết thực, như: những chương trình như giao lưu nhân dân, cung cấp học bổng, hỗ trợ đào tạo kỹ thuật… khả năng tạo ra sự đồng thuận xã hội rộng hơn. Các kết quả cụ thể đạt được sẽ giúp Việt Nam duy trì và làm sâu sắc hơn về hình ảnh một quốc gia thành viên có trách nhiệm, có năng lực kết nối và có đóng góp thực chất cho lợi ích chung của tiểu vùng.
Thứ tư, cần đẩy mạnh đầu tư và nâng cao năng lực nghiên cứu, công tác tham mưu chính sách để Việt Nam có thể nắm giữ vai trò chủ động cũng như không bị động ứng phó trước các yêu cầu hợp tác trong bối cảnh mới, qua đó, xây dựng cơ sở, luận cứ khoa học phục vụ cho việc đề xuất sáng kiến mà Việt Nam có thể đóng vai trò dẫn dắt thay vì chỉ tham gia với tư cách quốc gia tiếp nhận.
5. Kết luận
Sau một thập kỷ hình thành và phát triển, Cơ chế hợp tác Mekong – Lan Thương đã chứng minh vai trò là một khuôn khổ hợp tác tiểu vùng năng động, thực chất và ngày càng hoàn thiện cả về thể chế lẫn nội dung hợp tác. Những kết quả đạt được cho thấy MLC không chỉ góp phần thúc đẩy liên kết nội vùng Mekong mà còn hỗ trợ các nước thành viên tăng cường khả năng phục hồi, phát triển bền vững và hội nhập sâu hơn vào khu vực rộng lớn hơn. Đặc biệt, trong bối cảnh tình hình khu vực và thế giới biến động nhanh chóng, cơ chế này tiếp tục thể hiện giá trị như một diễn đàn đối thoại và phối hợp chính sách quan trọng, tạo thuận lợi cho việc xử lý các vấn đề mang tính xuyên biên giới, đặc biệt trong lĩnh vực tài nguyên nguồn nước, an ninh lương thực, hạ tầng và phát triển xanh.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu nổi bật, MLC vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức đáng kể, điều này đòi hỏi các bên cần tiếp tục tăng cường phối hợp, nâng cao tính bổ trợ giữa các cơ chế, đồng thời, hoàn thiện hơn nữa các thiết chế điều phối, cơ sở dữ liệu và khung pháp lý để bảo đảm hiệu quả thực chất của hợp tác.
Tài liệu tham khảo:
* Bài viết là một phần kết quả nghiên cứu của Nhiệm vụ cơ sở năm 2026: “Viện trợ kinh tế của Trung Quốc đối với Tiểu vùng Mekong mở rộng giai đoạn 2015 đến nay” do TS. Đàm Huy Hoàng làm chủ nhiệm.
China-embassy (20/3/2024). Lancang-Mekong water resources cooperation a testament to regional solidarity. https://mm.china-embassy.gov.cn/eng/sgxw/202403/t20240320_11263017.htm.
China Diplomacy (26/3/2025). 澜湄合作：十年耕耘铸就“金色平台” (Hợp tác Mekong – Lan Thương: Một thập kỷ nỗ lực tạo nên “nền tảng vàng”), https://cn.chinadiplomacy.org.cn/2025-03/26/content_117816240.shtml.
English.moa (27/02/2020). Three-year Plan of Action on Lancang-Mekong Agricultural Cooperation (2020 – 2022) Adopted. https://english.moa.gov.cn/news_522/202005/t20200520_299854.html.
Li Ge (10/9/2023). Lancang – Mekong Water Resources Cooperation. https://iwra.org/proceedings/congress/resource/IWRAWWC2023_Beijing_Presentation_on_LMC_Water_Cooperation_20230823.pdf.
MLC (30/3/2026). Bond beyond shared river: Small projects deliver big changes across Mekong countries. http://www.lmcchina.org/eng/lmhzdt/202603/t20260330_11883240.html.
Ministry of Foreign Affairs (23/3/2016). People’s Republic of China Sanya Declaration of the First Lancang-Mekong Cooperation (MLC) Leaders’ Meeting, https://www.fmprc.gov.cn/eng/gjhdq_665435/2675_665437/2747_663498/2748_663500/202406/t20240607_11411132.html.
Press and Quick Reaction Unit (11/01/2018). Phnompenh Declaration of the Second Mekong-Lancang Cooperation (MLC) Leaders’ Meeting “Our River of Peace and Sustainable Development”. https://pressocm.gov.kh/en/archives/21699.
U.S. Department of State (18/3/2021). Remarks at the Mekong-U.S. Partnership Track 1.5 Policy Dialogue Opening Plenary. https://www.state.gov/ remarks-at-the-mekong-u-s-partnership-track-1-5-policy-dialogue-opening-plenary.
VnEconomy (25/12/2023). Hợp tác Mekong – Lan Thương là hình mẫu cùng phát triển và cùng thắng. https://vneconomy.vn/hop-tac-mekong-lan-thuong-la-hinh-mau-cung-phat-trien-va-cung-thang.htm.
Vietnam Plus (24/03/2026). Hợp tác Mekong – Lan Thương: Dấu ấn 10 năm và kỳ vọng “thập kỷ vàng” mới, https://www.vietnamplus.vn/hop-tac-mekong-lan-thuong-dau-an-10-nam-va-ky-vong-thap-ky-vang-moi-post1100671.vnp.
VOV (23/03/2016). Hội nghị Mekong – Lan Thương thông qua Tuyên bố chung Tam Á. https://vov.vn/chinh-tri/hoi-nghi-mekong-lan-thuong-thong-qua-tuyen-bo-chung-tam-a-492642.vov.
VOV (10/01/2018). Kết thúc Hội nghị cấp cao Hợp tác Mekong – Lan Thương lần thứ hai. https://vov.vn/chinh-tri/ket-thuc-hoi-nghi-cap-cao-hop-tac-mekong-lan-thuong-lan-thu-hai-717563.vov.
Weixin.qq.com(18/11/2019). 澜湄万花筒 | 澜湄合作优先领域（五）农业和减贫 (Kính vạn hoa Lancang-Mekong: Các lĩnh vực ưu tiên hợp tác Lancang-Mekong: Nông nghiệp và giảm nghèo). https://mp.weixin.qq.com/s/5fE1CehBpnGMut1WU2i8xQ.
Xinhua Skill road (24/3/2020). 中国提供澜湄合作专项基金助力缅甸发展惠民项目 (Trung Quốc cung cấp Quỹ đặc biệt hợp tác Mekong – Lan Thương để giúp Myanmar phát triển các dự án mang lại lợi ích cho người dân nước này), https://www.imsilkroad.com/news/p/406879.html.
