Building political resilience among students through the identification of misinformation in cyberspace
Đào Ngọc Ánh
Học viện Báo chí và Tuyên truyền
Email: ngocanhd20051214@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội, sinh viên ngày càng trở thành nhóm thường xuyên tiếp cận và tương tác với các nguồn thông tin đa chiều trên không gian mạng. Bên cạnh những thông tin chính thống, sự gia tăng của tin giả, thông tin sai lệch và các nội dung xuyên tạc đặt ra nhiều thách thức đối với nhận thức và bản lĩnh chính trị của sinh viên. Bài viết tập trung làm rõ cơ sở lý luận về bản lĩnh chính trị, thông tin sai lệch và khả năng nhận biết thông tin sai lệch của sinh viên. Trên cơ sở phân tích thực trạng năng lực nhận diện thông tin sai lệch của sinh viên Việt Nam hiện nay, hãy chỉ ra những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân. Kết quả cho thấy sinh viên có ưu thế về khả năng tiếp cận công nghệ và bước đầu hình thành kỹ năng kiểm chứng thông tin, nhưng vẫn tồn tại tình trạng kiểm chứng chưa thường xuyên và dễ chịu tác động bởi cảm xúc, tâm lý đám đông. Từ đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực nhận diện thông tin sai lệch, góp phần hình thành tư duy phản biện, hành vi có trách nhiệm và xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng cho sinh viên trong môi trường số.
Từ khóa: Bản lĩnh chính trị; sinh viên; thông tin sai lệch; mạng xã hội; tư duy phản biện.
Abstract: Against the backdrop of digital transformation and the rapid growth of social media, college students are increasingly becoming a group that regularly accesses and interacts with diverse sources of information online. Alongside official information, the rise of fake news, misinformation, and distorted content poses numerous challenges to students’ political awareness and resilience. This article clarifies the theoretical foundations of political acumen, misinformation, and students’ ability to identify misinformation. Based on an analysis of the current state of Vietnamese students’ ability to identify misinformation, the article identifies achievements, limitations, and underlying causes. The results show that while students have an advantage in accessing technology and are beginning to develop information verification skills, they still tend to verify information infrequently and are easily influenced by emotions and herd mentality. Consequently, this article proposes several solutions to strengthen students’ ability to identify misinformation, thereby supporting the development of critical thinking, responsible behavior, and strong political resilience in the digital environment.
Keywords: Political resilience; students; misinformation; social media; critical thinking.
1. Đặt vấn đề
Sự bùng nổ của mạng xã hội trong kỷ nguyên chuyển đổi số đã làm thay đổi sâu sắc phương thức tiếp cận thông tin của xã hội, đặc biệt là của thế hệ trẻ. Theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, môi trường số ngày càng khẳng định vai trò trụ cột, chi phối mạnh mẽ mọi mặt của đời sống. Trong bối cảnh đó, sinh viên – lực lượng trí thức trẻ nhạy bén với công nghệ – đã trở thành nhóm đối tượng sử dụng mạng xã hội thường xuyên và liên tục nhất. Không gian mạng cũng đồng thời là nơi các dòng chảy thông tin chính trị xuất hiện với tần suất dày đặc, đa chiều. Bên cạnh nguồn tin chính thống, môi trường này bộc lộ nhiều nguy cơ khi xuất hiện không ít tin giả, thông tin sai lệch và các luận điệu xuyên tạc tinh vi. Nhận diện rõ thách thức này, Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2028 về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng đã nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết nâng cao năng lực đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái trên không gian mạng. Do tính chất đặc thù của tâm lý lứa tuổi, sinh viên rất dễ bị tác động, lôi kéo hoặc dao động tư tưởng nếu thiếu kỹ năng kiểm chứng và nhận biết thông tin. Do đó, việc trang bị và nâng cao khả năng nhận biết thông tin sai lệch trên mạng xã hội không chỉ giúp sinh viên tự bảo vệ bản thân trước các tác động tiêu cực mà còn là yếu tố cốt lõi, mang tính quyết định trong việc xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng cho thế hệ trẻ trong giai đoạn hiện nay.
2. Cơ sở lý luận và quan điểm của Đảng về xây dựng bản lĩnh chính trị cho sinh viên
2.1. Bản lĩnh chính trị của sinh viên
Theo tiếp cận của khoa học chính trị và tâm lý học xã hội, bản lĩnh chính trị là một phẩm chất, năng lực tổng hợp, phản ánh mức độ trưởng thành về nhận thức, sự kiên định về lập trường tư tưởng và tính tự chủ trong hành vi chính trị trước những biến động của môi trường xã hội. Bản lĩnh chính trị không phải là thuộc tính bẩm sinh hay cố định mà được hình thành thông qua giáo dục lý luận Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quá trình rèn luyện, trải nghiệm và tự ý thức trong thực tiễn. Đối với sinh viên, bản lĩnh chính trị được biểu hiện qua nhận thức đúng đắn về đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; lập trường kiên định và chính kiến độc lập; khả năng phân biệt đúng – sai, nhận diện thông tin sai lệch và các quan điểm xuyên tạc; sự tự chủ trước những tác động tiêu cực, kích động, thao túng trên không gian mạng. Đồng thời, bản lĩnh chính trị còn thể hiện ở ý thức trách nhiệm và văn hóa ứng xử khi phát ngôn, bình luận, tương tác, chia sẻ thông tin, qua đó góp phần xây dựng môi trường mạng lành mạnh và an toàn. Như vậy, bản lĩnh chính trị vừa là “màng lọc tư tưởng” giúp sinh viên định hướng giá trị, giữ vững niềm tin, vừa được thể hiện thông qua khả năng chủ động nhận thức và hành động đúng đắn trước các vấn đề của đời sống xã hội.
2.2. Nhận thức về thông tin sai lệch và khả năng nhận biết thông tin sai lệch
Căn cứ theo Luật An ninh mạng năm 2018 và các khung lý thuyết truyền thông đại chúng, thông tin sai lệch trên không gian mạng là những thông tin không phản ánh đúng bản chất khách quan của thực tế, có thể được tạo ra hoặc lan truyền nhằm tác động đến nhận thức, thái độ và hành vi của người tiếp nhận. Với đặc điểm đa chiều và tốc độ lan truyền nhanh, thông tin sai lệch trên mạng xã hội tồn tại dưới nhiều hình thức.
Thứ nhất, thông tin sai lệch ngoài ý muốn xuất phát từ sự nhầm lẫn, thiếu hiểu biết hoặc tiếp nhận thông tin không đầy đủ; dù không có chủ đích xấu, nhưng vẫn có thể gây hiểu lầm và ảnh hưởng đến dư luận.
Thứ hai, thông tin xuyên tạc, bịa đặt có mục đích là những nội dung được cố ý tạo dựng, cắt ghép hoặc bóp méo nhằm câu view, trục lợi, hạ thấp uy tín hoặc thực hiện các mục đích chính trị, gây hoang mang và chia rẽ xã hội.
Thứ ba, thông tin thiếu kiểm chứng thường bắt nguồn từ tin đồn, suy đoán hoặc nguồn tin chưa được xác thực, dễ bị lan truyền khi người dùng chia sẻ mà chưa kiểm tra tính chính xác.
Khả năng nhận biết thông tin sai lệch không chỉ là kỹ năng sử dụng công nghệ mà còn là quá trình tư duy phản biện, giúp sinh viên chủ động đánh giá và tự bảo vệ mình trước các tác động của thông tin trên mạng xã hội. Quá trình này có thể được thực hiện qua 5 thao tác cơ bản. Sinh viên cần nhận biết nguồn phát, phân biệt nguồn chính thống với tài khoản cá nhân, trang ẩn danh hoặc hội nhóm không rõ nguồn gốc. Kiểm tra và đối chiếu thông tin với văn bản pháp luật, thông cáo chính thức, báo chí và các nguồn đáng tin cậy. Đánh giá độ tin cậy thông qua tính logic, bằng chứng, thời điểm đăng tải và mục đích của người cung cấp thông tin. Sinh viên cần phát hiện các dấu hiệu thông tin sai lệch ngay từ tiêu đề bài viết nhằm tạo sự chú ý, ngôn ngữ kích động, nội dung thiếu căn cứ hoặc hình ảnh, video có dấu hiệu đã được chỉnh sửa. Cuối cùng là quyết định hành vi lựa chọn tiếp nhận hoặc bác bỏ thông tin, không chia sẻ nội dung chưa được xác minh và chủ động báo cáo hoặc phản bác những thông tin sai trái.
2.3. Mối quan hệ giữa khả năng nhận biết thông tin sai lệch và nâng cao bản lĩnh chính trị cho sinh viên
Khả năng nhận biết thông tin sai lệch và bản lĩnh chính trị của sinh viên có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại chặt chẽ. Trong bối cảnh bùng nổ thông tin trên không gian mạng, khả năng nhận biết thông tin sai lệch giữ vai trò là công cụ thực tiễn, tiền đề kỹ năng và thước đo để đo lường sự trưởng thành về bản lĩnh chính trị của thế hệ trẻ. Mối quan hệ này được thể hiện qua các khía cạnh cơ bản.
Một là, khả năng nhận biết thông tin sai lệch là tiền đề để củng cố nhận thức và niềm tin chính trị. Nhận thức đúng đắn là gốc rễ của bản lĩnh chính trị. Giữa “bão thông tin” trên mạng xã hội, nếu thiếu khả năng kiểm chứng và phân tích, sinh viên dễ rơi vào trạng thái hoang mang, hoài nghi hoặc bị thao túng bởi các thông tin xuyên tạc, bóp méo sự thật. Khi sinh viên chủ động vận dụng tư duy phản biện để vạch trần các thủ thuật bịa đặt của tin giả, các em không chỉ tự bảo vệ nhận thức của bản thân mà còn gia tăng niềm tin khoa học vào chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước.
Hai là, nâng cao trình độ phân tích, thẩm định thông tin giúp định hình chính kiến độc lập và tư duy phản biện. Bản lĩnh chính trị không đồng nghĩa với việc tiếp nhận thông tin một cách thụ động hay xuôi chiều. Quy trình nhận biết thông tin sai lệch – từ việc kiểm tra nguồn phát, đối chiếu dữ liệu đến đánh giá tính logic – đòi hỏi sinh viên phải liên tục rèn luyện tư duy phản biện. Chính quá trình chủ động mổ xẻ, đánh giá thông tin giúp sinh viên hình thành chính kiến độc lập, vững vàng, không bị cuốn theo tâm lý đám đông hay các trào lưu kích động trên mạng xã hội.
Ba là, khả năng nhận biết thông tin sai lệch là “hệ miễn dịch” chuyển hóa nhận thức thành hành vi chính trị chuẩn mực. Bản lĩnh chính trị chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành hành động cụ thể. Sinh viên có trình độ nhận diện tin giả tốt sẽ tự giác thiết lập các hành vi ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng, như: tuyệt đối không chia sẻ, lan truyền các thông tin thiếu kiểm chứng; chủ động báo xấu các nội dung độc hại và sẵn sàng tham gia phản bác, đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch. Đây chính là biểu hiện sinh động nhất của việc thực hành bản lĩnh chính trị trong kỷ nguyên số.
Ở chiều ngược lại, bản lĩnh chính trị giữ vai trò định hướng giá trị và mục tiêu cho khả năng nhận biết. Nếu khả năng nhận biết thông tin sai lệch cung cấp công cụ và phương pháp xử lý dữ liệu thì bản lĩnh chính trị đóng vai trò là “kim chỉ nam” về mặt tư tưởng. Bản lĩnh chính trị vững vàng giúp sinh viên giữ vững động cơ trong sạch, sử dụng kỹ năng nhận diện thông tin để phục vụ cho các mục tiêu tích cực nhằm bảo vệ sự thật, bảo vệ lợi ích chung của quốc gia – dân tộc và xây dựng môi trường mạng lành mạnh thay vì lợi dụng kỹ năng công nghệ để thực hiện các hành vi trục lợi hay vi phạm pháp luật.
3. Thực trạng năng lực nhận diện thông tin sai lệch trên mạng xã hội của sinh viên
3.1. Thực trạng tiếp cận thông tin trên mạng xã hội của sinh viên
Mạng xã hội đã trở thành môi trường sinh hoạt, học tập và cập nhật tin tức không thể thiếu đối với sinh viên Việt Nam. Thực trạng tiếp cận thông tin của đối tượng này thể hiện qua các đặc điểm nổi bật sau đây.
(1) Về nền tảng sử dụng, sinh viên tiếp cận không gian số thông qua hệ sinh thái đa dạng, trong đó Facebook, TikTok, YouTube, Zalo và Threads là các nền tảng có mật độ truy cập cao nhất. Sự dịch chuyển từ các dạng thức văn bản truyền thống sang video ngắn, hình ảnh trực quan và bài viết có tính tương tác cao khiến không gian mạng trở thành kênh cung cấp thông tin thống trị đối với giới trẻ.
(2) Về tần suất và thời lượng sử dụng, đại đa số sinh viên duy trì thói quen truy cập mạng xã hội hàng ngày với thời lượng trung bình từ 3-5 tiếng. Mạng xã hội không chỉ đóng vai trò giải trí mà còn chuyển hóa thành không gian giao tiếp xã hội và là nguồn tiếp nhận tri thức chính của sinh viên.
(3) Về mức độ tiếp xúc với thông tin chính trị – xã hội, sinh viên không đứng ngoài các sự kiện thời sự của đất nước. Thông qua các luồng thông tin trên bảng tin, thuật toán đề xuất và các diễn đàn thảo luận, sinh viên liên tục tiếp xúc với các chủ đề về đường lối, chính sách, các sự kiện kinh tế – xã hội cũng như các vấn đề tranh luận gay gắt trong cộng đồng.
(4) Về nguồn thông tin thường sử dụng, sinh viên có sự đan xen giữa các trang tin chính thống, báo chí điện tử, cổng thông tin của các cơ quan nhà nước với các trang tin tổng hợp, tài khoản của những người có ảnh hưởng, fanpage giải trí và các hội nhóm tự phát. Sự đa dạng này một mặt giúp sinh viên nhanh chóng nắm bắt xu hướng, mặt khác đặt ra thách thức lớn trong việc chắt lọc và thẩm định độ tin cậy của dòng chảy thông tin.
3.2. Thực trạng năng lực nhận diện thông tin sai lệch của sinh viên
Năng lực nhận diện thông tin sai lệch của sinh viên có thể được xem xét qua các phương diện gồm: nhận biết nguồn phát, kiểm tra và đối chiếu thông tin, đánh giá độ tin cậy, phát hiện dấu hiệu sai lệch và quyết định hành vi sau khi tiếp nhận thông tin.
Nhận biết nguồn phát là thao tác được sinh viên thực hiện với mức độ chủ động tương đối cao. Hầu hết sinh viên đều có ý thức phân biệt giữa tài khoản chính chủ có tích xanh và các báo điện tử uy tín với các tài khoản ẩn danh, fanpage rác hay các hội nhóm không rõ nguồn gốc. Tuy nhiên, mức độ nhận diện này đôi khi chỉ dừng lại ở mặt hình thức; sinh viên dễ bị đánh lừa bởi các giao diện nhái lại các cơ quan báo chí chính thống hoặc các tài khoản giả mạo người nổi tiếng được đầu tư bài bản.
Kiểm tra và đối chiếu là thao tác ghi nhận sự phân hóa rõ rệt. Khi tiếp nhận các thông tin có tính chất nhạy cảm hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi cá nhân, một bộ phận lớn sinh viên đã có thói quen chủ động tra cứu trên Google, tìm kiếm các bài viết từ báo chí chính thống hoặc văn bản pháp luật để xác minh. Dù vậy, đối với các thông tin mang tính chất giải trí, tin đồn xã hội hoặc tin tức giật gân, thói quen đối chiếu chéo này thường bị bỏ qua do tâm lý chủ quan hoặc vội vã.
Đánh giá độ tin cậy thể hiện qua khả năng phân tích logic và tính hợp lý của thông tin. Nhờ được đào tạo ở bậc đại học và tiếp xúc với tri thức hiện đại, sinh viên có năng lực mổ xẻ lập luận, xem xét thời điểm đăng tải và phân tích động cơ của người phát ngôn. Sinh viên ngày càng cảnh giác hơn trước các thông tin mang tính thao túng cảm xúc, chia rẽ hoặc kích động tâm lý đám đông.
Phát hiện dấu hiệu sai lệch là kỹ năng mà sinh viên thể hiện sự nhạy bén rõ rệt. Sinh viên nhanh chóng nhận diện được các tiêu đề giật gân câu view, các bài viết sử dụng ngôn ngữ kích động, thiếu căn cứ thực tiễn hoặc các hình ảnh, video có dấu hiệu bị cắt ghép, chỉnh sửa. Việc tiếp xúc thường xuyên với công nghệ giúp sinh viên dễ dàng nhận ra các bất thường về mặt kỹ thuật, truyền thông hơn so với các thế hệ trước.
Quyết định hành vi là thao tác thể hiện trách nhiệm xã hội của sinh viên. Đa số sinh viên đã chọn giải pháp im lặng, dừng lan truyền hoặc chủ động bác bỏ khi phát hiện tin giả. Hành vi báo xấu các nội dung độc hại hay tham gia bình luận phản bác thông tin sai lệch ngày càng xuất hiện phổ biến, thể hiện bản lĩnh chính trị và tinh thần chủ động bảo vệ không gian mạng sạch.
3.3. Đánh giá chung
Sinh viên ngày càng nhận thức rõ hơn về sự phổ biến của thông tin sai lệch trên mạng xã hội và có xu hướng thận trọng trước những nội dung chưa được kiểm chứng. Điều này xuất phát một phần từ việc sinh viên thường xuyên tiếp xúc với các sự kiện chính trị – xã hội và có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn thông tin khác nhau. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành khả năng tự chủ trong việc tiếp nhận thông tin và góp phần củng cố bản lĩnh chính trị trong môi trường số. Sinh viên có khả năng chú ý đến những biểu hiện như tiêu đề giật gân, nội dung thiếu căn cứ, hình ảnh hoặc video có dấu hiệu chỉnh sửa, tài khoản mạo danh hoặc cách sử dụng ngôn ngữ mang tính kích động. Kết quả này có thể được lý giải bởi việc sinh viên là nhóm thường xuyên sử dụng mạng xã hội, qua đó tích lũy kinh nghiệm trong quá trình tiếp xúc và xử lý các loại nội dung khác nhau. Tuy nhiên, khả năng nhận biết này chủ yếu hiệu quả đối với những dạng thông tin sai lệch có dấu hiệu tương đối rõ ràng.
Khi tiếp nhận những thông tin nhạy cảm hoặc có ảnh hưởng trực tiếp đến bản thân, sinh viên có xu hướng tìm kiếm thêm thông tin từ báo chí chính thống, cổng thông tin của cơ quan nhà nước và các nguồn có độ tin cậy cao. Điều này cho thấy, sinh viên đã bước đầu chuyển từ việc tiếp nhận thông tin thụ động sang chủ động xác minh, qua đó tạo cơ sở cho việc hình thành tư duy phản biện và chính kiến độc lập. Một bộ phận sinh viên đã có xu hướng hạn chế chia sẻ những nội dung chưa được xác minh, đồng thời lựa chọn báo cáo hoặc phản hồi đối với những thông tin có dấu hiệu sai lệch. Đây là biểu hiện tích cực cho thấy năng lực nhận diện thông tin đang từng bước chuyển hóa thành hành vi có trách nhiệm, thay vì chỉ dừng lại ở khả năng nhận biết.
Bên cạnh những kết quả đạt được, năng lực nhận diện thông tin sai lệch của sinh viên vẫn còn một số hạn chế nhất định. Việc kiểm tra và đối chiếu thông tin chưa trở thành thói quen thường xuyên. Sinh viên có xu hướng kiểm chứng kỹ hơn đối với những thông tin liên quan trực tiếp đến quyền lợi cá nhân hoặc các vấn đề chính trị – xã hội, nhưng đôi khi vẫn tiếp nhận nhanh những nội dung giải trí, đời sống hoặc thông tin có tính thời sự cao. Thói quen đọc nhanh, chú ý đến tiêu đề và tâm lý muốn cập nhật thông tin kịp thời là những yếu tố khiến quá trình kiểm chứng chưa được thực hiện đầy đủ trong mọi trường hợp.
Khả năng đánh giá thông tin vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi cảm xúc và mức độ quen thuộc của nguồn tin. Những tài khoản thường xuyên theo dõi, người có ảnh hưởng hoặc các cộng đồng có cùng quan điểm có thể tạo cảm giác đáng tin cậy đối với sinh viên. Bên cạnh đó, các thông tin phù hợp với quan điểm cá nhân dễ được tiếp nhận hơn, trong khi những nội dung trái chiều có thể chưa được xem xét một cách khách quan. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao tư duy phản biện và khả năng đánh giá thông tin dựa trên căn cứ xác thực.
Việc nhận diện các dạng thông tin sai lệch ngày càng tinh vi vẫn là một thách thức. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và các công cụ chỉnh sửa hình ảnh, âm thanh, video khiến một số nội dung giả mạo khó nhận biết chỉ bằng quan sát thông thường. Vì vậy, bên cạnh khả năng nhận biết các dấu hiệu phổ biến, sinh viên cần từng bước nâng cao kỹ năng kiểm chứng nguồn, đối chiếu thông tin và đánh giá bối cảnh.
4. Giải pháp nâng cao năng lực nhận diện thông tin sai lệch và xây dựng bản lĩnh chính trị cho sinh viên
Thứ nhất, đổi mới giáo dục và xây dựng môi trường rèn luyện trong nhà trường.
Nhà trường cần tăng cường lồng ghép nội dung về kỹ năng tìm kiếm, kiểm chứng và đánh giá thông tin vào các học phần phù hợp, hoạt động giáo dục chính trị – tư tưởng, sinh hoạt công dân và hoạt động ngoại khóa. Thay vì chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết, cần tăng cường các tình huống thực tế như phân tích một bài đăng, kiểm tra nguồn tin, đối chiếu hình ảnh, video hoặc nhận diện nội dung được tạo dựng bằng AI. Cách tiếp cận này giúp sinh viên chuyển từ “biết về thông tin sai lệch” sang “có khả năng xử lý thông tin sai lệch”.
Nhà trường và các tổ chức Đoàn – Hội có thể tổ chức các cuộc thi, tọa đàm, diễn đàn hoặc hoạt động mô phỏng tình huống trên mạng xã hội, qua đó tạo cơ hội để sinh viên thực hành kiểm chứng và đánh giá thông tin. Việc xây dựng các nhóm, câu lạc bộ truyền thông sinh viên cũng có thể góp phần lan tỏa thông tin chính xác và hình thành môi trường rèn luyện bản lĩnh chính trị gắn với thực tiễn số.
Sinh viên cần chủ động hình thành nguyên tắc không chia sẻ ngay những thông tin chưa được xác minh, đặc biệt đối với các nội dung gây tranh cãi hoặc có khả năng tác động đến nhận thức cộng đồng. Khi tiếp nhận thông tin, cần kiểm tra nguồn phát, đối chiếu với các nguồn đáng tin cậy và xem xét bối cảnh trước khi đưa ra nhận định hoặc chia sẻ. Việc biến kiểm chứng thông tin thành thói quen thường xuyên sẽ góp phần khắc phục khoảng cách giữa nhận thức và hành vi.
Sinh viên cần hình thành thói quen tiếp cận thông tin từ nhiều nguồn, không tuyệt đối hóa ý kiến của người nổi tiếng, KOLs hay các cộng đồng có cùng quan điểm. Đồng thời, cần nhận thức được ảnh hưởng của cảm xúc, tâm lý đám đông và thuật toán đề xuất nội dung đối với quá trình tiếp nhận thông tin. Khả năng đặt câu hỏi, tìm kiếm bằng chứng và sẵn sàng điều chỉnh nhận định khi xuất hiện thông tin mới sẽ góp phần hình thành chính kiến độc lập và khả năng tự chủ trong nhận thức.
Thứ hai, phát huy vai trò của công nghệ và các nguồn thông tin chính thống.
Sinh viên cần được hướng dẫn sử dụng hiệu quả các công cụ tìm kiếm, kiểm tra nguồn, tìm kiếm hình ảnh ngược và các công cụ hỗ trợ xác minh nội dung số. Trong bối cảnh AI ngày càng phát triển, việc trang bị kỹ năng nhận diện và kiểm chứng hình ảnh, âm thanh, video có dấu hiệu giả mạo cũng cần được chú trọng. Công nghệ nên được xem là công cụ hỗ trợ tư duy và kiểm chứng, không phải là phương tiện thay thế hoàn toàn khả năng đánh giá của con người.
Các cơ quan, tổ chức và cơ sở giáo dục cần tạo điều kiện để sinh viên dễ dàng tiếp cận thông tin chính xác, kịp thời về các vấn đề chính trị – xã hội. Việc cung cấp thông tin rõ ràng, dễ tiếp cận và phù hợp với cách thức tiếp nhận thông tin của giới trẻ sẽ góp phần hạn chế khoảng trống thông tin, qua đó giảm khả năng sinh viên phải phụ thuộc vào các nguồn không chính thống.
Thứ ba, tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội.
Việc xây dựng bản lĩnh chính trị cho sinh viên không chỉ diễn ra trong nhà trường mà còn cần sự phối hợp giữa gia đình, cơ sở giáo dục, tổ chức Đoàn – Hội, cơ quan truyền thông và xã hội. Các chủ thể cần thống nhất trong việc định hướng sinh viên sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm, tôn trọng pháp luật và chuẩn mực đạo đức khi tiếp nhận, bình luận và chia sẻ thông tin. Cần khuyến khích, biểu dương những sinh viên có cách ứng xử văn minh, chủ động kiểm chứng và chia sẻ thông tin chính xác, đồng thời xây dựng các nội dung truyền thông gần gũi với sinh viên về kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch. Qua đó, hình thành môi trường trong đó việc kiểm chứng trước khi chia sẻ, tôn trọng sự thật và có trách nhiệm với thông tin mình lan truyền trở thành những chuẩn mực ứng xử phổ biến.
5. Kết luận
Nghiên cứu về năng lực nhận biết thông tin sai lệch trên mạng xã hội và vai trò của nó trong việc xây dựng bản lĩnh chính trị cho sinh viên Việt Nam hiện nay mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Trong kỷ nguyên số, không gian mạng không chỉ là môi trường giao lưu, học tập mà còn đã trở thành mặt trận tư tưởng – văn hóa phức tạp. Thông tin sai lệch với các mức độ từ vô hại, thiếu kiểm chứng đến xuyên tạc, bịa đặt tinh vi đang đặt ra những thách thức trực tiếp đối với nhận thức, tư tưởng và hành vi của thế hệ trẻ. Kết quả phân tích thực trạng cho thấy sinh viên Việt Nam hiện nay sở hữu nhiều ưu thế vượt trội về sự nhạy bén công nghệ, khả năng tiếp cận thông tin đa chiều và tư duy phản biện bước đầu được hình thành. Đại đa số sinh viên đã chủ động nhận diện sự tồn tại của tin giả, biết cách kiểm chứng nguồn tin và từng bước định hình các hành vi ứng xử chuẩn mực trên không gian mạng. Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhận thức và hành động thực tế, thói quen kiểm chứng chưa thường xuyên cùng tâm lý dễ bị thao túng bởi các nguồn tin quen thuộc hay công nghệ tin giả cao cấp vẫn là những “khoảng trống” cần tiếp tục lấp đầy.
Bản lĩnh chính trị của sinh viên không tự nhiên hình thành mà là kết quả của quá trình rèn luyện, sàng lọc và thử thách liên tục trước các luồng thông tin trái chiều. Khả năng nhận biết thông tin sai lệch chính là “màng lọc”, là “hệ miễn dịch” giúp sinh viên tự bảo vệ tư tưởng, củng cố niềm tin khoa học vào chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước. Để phát huy tối đa ưu điểm và khắc phục triệt để các hạn chế còn tồn tại, việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ Nhà trường, Đoàn – Hội, công nghệ quản lý cho đến sự tự rèn luyện của bản thân sinh viên là đòi hỏi khách quan, cấp thiết. Đào tạo nên một thế hệ sinh viên “vừa hồng, vừa chuyên”, có tri thức số và bản lĩnh chính trị vững vàng chính là nền tảng cốt lõi để bảo vệ vững chắc chủ quyền tư tưởng quốc gia trên không gian mạng.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2018). Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Quốc hội (2018). Luật An ninh mạng năm 2018.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập I, II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2021). Giáo trình Lý luận chính trị. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
