Enhancing human autonomy today through the application of Epictetus’s dichotomy of control
ThS. Trần Thị Hà My
Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
Email: hamy130295@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Tính tự chủ là một yếu tố nền tảng của nhân cách, góp phần hình thành sự độc lập trong suy nghĩ và hành động mỗi cá nhân. Trên cơ sở phân tích một số quan niệm tiêu biểu của Immanuel Kant, Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) và Gerald Dworkin, bài viết xác định tính tự chủ thực chất là năng lực làm chủ phán đoán, lựa chọn và hành động của bản thân, đồng thời không bị chi phối một cách thụ động bởi những tác động từ bên ngoài. Từ nội hàm đó, tư tưởng của Epictetus về sự phân định giữa những gì có thể kiểm soát và những gì không thể kiểm soát trở thành cơ sở để làm rõ cách thức thực hiện tính tự chủ trong thực tiễn. Từ đó, bài viết chỉ ra một số biểu hiện làm suy giảm tính tự chủ trong đời sống hiện nay, như chưa dành đủ nỗ lực, dễ bị cảm xúc tiêu cực chi phối khi gặp thất bại và chịu ảnh hưởng từ đánh giá, kỳ vọng của người khác. Trên cơ sở đó, ba hướng rèn luyện tính tự chủ được đề xuất: nỗ lực hết sức trong những việc đã lựa chọn; làm chủ cảm xúc, nhận trách nhiệm trước thất bại; không để những tác động bên ngoài chi phối suy nghĩ, lựa chọn và hành động của bản thân.
Từ khóa: Tính tự chủ; Epictetus; nguyên tắc phân định; con người; tầm kiểm soát; không trong tầm kiểm soát.
Abstract: Autonomy is a key part of human personality that helps each individual think and act independently. Based on common views from Immanuel Kant, the American Psychological Association (APA) and Gerald Dworkin, this paper defines autonomy as the ability to control one’s own judgments, choices, actions, without being passively influenced by external factors. From this definition, Epictetus’s idea of separating what we can control from what we cannot control is used to explain how to practice autonomy in daily life. In addition, the paper points out several behaviors that weaken autonomy today, such as lack of effort, being easily affected by negative feelings when facing failure, caring too much about others’ opinions and expectations. Finally, the paper suggests three ways to improve autonomy: putting full effort into chosen tasks, managing emotions and taking responsibility for failure, not letting outside pressure control one’s thoughts, choices and actions.
Keywords: Autonomy; Epictetus; The Dichotomy of Control; Human beings; Within our control; Beyond our control
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh công nghệ số phát triển và toàn cầu hóa ngày càng tác động sâu rộng đến đời sống, con người có nhiều cơ hội hơn để tiếp cận tri thức, phát triển năng lực, lựa chọn hướng đi cho mình. Tuy nhiên, đi liền với đó là áp lực tâm lý vô hình ngày càng gia tăng. Trong học tập, công việc và các mối quan hệ xã hội, mỗi cá nhân không phải lúc nào cũng đạt được kết quả như mong muốn: thi trượt, thất bại trong công việc, cạnh tranh hay những kế hoạch không thành. Cùng với đó, mỗi người còn chịu tác động từ các đánh giá, kỳ vọng và chuẩn mực xung quanh. Điều này dễ khiến áp lực đồng trang gia tăng, gây tâm lý sốt ruột, chán nản và dần hoài nghi giá trị bản thân.
Trước thực trạng đó, việc xác lập và nâng cao tính tự chủ trở thành một yêu cầu cốt lõi đối với sự tồn tại và phát triển của con người hiện đại. Tự chủ là thước đo của một nhân cách độc lập, là điểm tựa tinh thần giúp mỗi cá nhân giữ vững phương hướng, không dễ bị chi phối hay cuốn theo những tác động từ bên ngoài.
Để xây dựng một bản lĩnh tự chủ vững vàng, con người trước hết cần nhận thức rõ giới hạn của bản thân, phân biệt điều gì nằm trong khả năng kiểm soát của mình. Đây chính là nội dung cốt lõi trong nguyên tắc phân định điều có thể và không thể kiểm soát mà triết gia thuộc trường phái Khắc kỷ – Epictetus (khoảng 50–135) đề xuất. Việc phân tích, kế thừa và vận dụng nguyên tắc này vào việc nâng cao tính tự chủ cho con người hiện nay có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.
2. Khái niệm tính tự chủ của con người
Tự chủ là một phẩm chất có vai trò quan trọng trong đời sống con người. Từ việc đưa ra quyết định thường nhật như lựa chọn ngành học, nghề nghiệp đến cách thức ứng xử trước những khó khăn, biến cố hay tác động từ môi trường xung quanh, con người luôn cần đến tính tự chủ để định hướng và điều chỉnh suy nghĩ, hành vi của mình.
Về mặt từ nguyên, thuật ngữ “tự chủ” (autonomy) có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp cổ, trong đó autos có nghĩa là “tự mình”, còn nomos có nghĩa là “luật lệ” hoặc “quy tắc”. Thuật ngữ này hàm chứa ý nghĩa “tự mình đặt ra luật lệ”, qua đó nhấn mạnh khả năng tự xác lập những quy tắc định hướng hành vi chủ thể. Từ nền tảng ý nghĩa đó, khái niệm tự chủ được các nhà tư tưởng và các ngành khoa học tiếp cận, lý giải theo những cách khác nhau.
Trong lịch sử triết học đạo đức, Immanuel Kant xem tự chủ là nguyên tắc nền tảng của ý chí đạo đức và là cơ sở của phẩm giá con người. Trong tác phẩm Đặt nền móng cho siêu hình học đạo đức, ông khẳng định: “Autonomy of the will is the property* of the will by which it is a law to itself (independently of any property of the objects of volition)” “Sự tự chủ của ý chí là thuộc tính mà nhờ đó ý chí tự quy định luật cho chính mình (độc lập với bất kỳ thuộc tính nào của các đối tượng thuộc ý muốn)” (Kant, 1785/1998, p. 47).
Theo Kant, tự chủ, trước hết là khả năng một chủ thể có lý tính tự đặt ra quy luật đạo đức cho chính mình và hành động theo quy luật ấy. Ví dụ, một học sinh tự giác dậy sớm đọc sách mỗi ngày, dù không có thầy cô hay cha mẹ giám sát, vì cho rằng học tập là bổn phận của bản thân. Đối lập với tự chủ là “dị trị”, tức là con người không tự quyết định hành động mà để những yếu tố khác, như ham muốn, lợi ích, cảm xúc hoặc sự ép buộc từ bên ngoài, chi phối. Ví dụ, một học sinh học bài vì sợ cha mẹ mắng hoặc sợ bị điểm kém.
Trong quan niệm của Kant, tự chủ thể hiện mức độ tự giác cao của con người. Chủ thể vừa xác lập nguyên tắc cho ý chí, vừa tuân theo nguyên tắc ấy, nên hành động không cần đến sự cưỡng chế từ bên ngoài mà vẫn được định hướng bởi nghĩa vụ đạo đức.
Dưới góc độ tâm lý học hiện đại, Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) tiếp cận tính tự chủ từ sự phát triển nhân cách và hành vi xã hội. Trong Từ điển Tâm lý học APA, tổ chức này định nghĩa: “in self-determination theory more specifically, the experience of acting from choice, rather than feeling pressured to act” (trải nghiệm hành động xuất phát từ sự lựa chọn của bản thân, thay vì cảm thấy bị áp lực phải hành động) (American Psychological Association, 2018).
Theo định nghĩa của APA, tự chủ được hiểu trước hết là năng lực tự định hướng hành vi. Một cá nhân có năng lực này là người giữ được sự độc lập trong suy nghĩ và hành động, biết mình muốn gì và cần làm gì dựa trên nhận thức sáng suốt, thay vì dễ dàng bị thao túng bởi trào lưu đám đông hay những phán xét từ môi trường xung quanh. Tuy nhiên, cách tiếp cận của APA vẫn chủ yếu tập trung vào khả năng duy trì sự độc lập trước những tác động từ bên ngoài, mà chưa đi sâu vào việc con người kiểm soát những cảm xúc từ bên trong, như sự âu lo hay áp lực thành tích do chính mình tạo ra.
Làm rõ cơ chế nội tâm này, nhà triết học người Mỹ, Gerald B. Dworkin nhấn mạnh khả năng cá nhân nhìn lại, xem xét và đánh giá những mong muốn của chính mình trước khi quyết định hành động. Trong công trình The Theory and Practice of Autonomy, ông định nghĩa:
“Tính tự chủ là năng lực bậc hai của con người trong việc suy ngẫm một cách phê phán về những mong muốn, sở thích bậc một của chính mình, và khả năng tự chấp nhận hoặc thay đổi chúng dựa trên những chuẩn mực và lý lẽ của bản thân” (Dworkin, 1988, p. 20).
Theo Dworkin, tự chủ không đồng nghĩa với việc thỏa mãn mọi ham muốn bộc phát. Con người tự nhiên luôn nảy sinh những cảm xúc nhất thời như thích được khen ngợi, sợ thất bại, nôn nóng muốn thành công nhanh hay muốn bỏ cuộc khi gặp khó khăn – đó chỉ là những ham muốn bậc một. Tính tự chủ đòi hỏi một năng lực cao hơn, đó là năng lực phản tỉnh bậc hai. Đây là việc dừng lại để dùng lý tính xem xét, đánh giá những ham muốn của mình có thực sự đúng đắn và phù hợp với các giá trị lâu dài hay không. Từ đó, cá nhân có thể tự điều chỉnh, kiềm chế hoặc thay đổi cách ứng xử trước những ham muốn ấy. Cách tiếp cận của Dworkin giúp làm rõ một khía cạnh quan trọng: Tự chủ không có nghĩa là muốn gì làm nấy, mà còn là khả năng xem xét và điều chỉnh những cảm xúc, ham muốn của chính mình.
Từ những cách tiếp cận trên, tự chủ được hiểu là việc mỗi cá nhân có thể tự kiểm soát suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của mình mà không lệ thuộc hoặc bị chi phối bởi những tác động từ bên ngoài.
Với cách định nghĩa này, vấn đề đặt ra là làm thế nào để tính tự chủ được nâng cao trong đời sống thực tế. Nhìn lại dòng chảy lịch sử tư tưởng, nguyên tắc phân định điều có thể và không thể kiểm soát của Epictetus là một trong những cơ sở quan trọng cho việc nâng cao tính tự chủ của con người. Theo ông, khi nhận diện đúng giới hạn này, con người có thể tập trung nỗ lực vào những gì mình thực sự có khả năng quyết định, thay vì để các yếu tố bên ngoài chi phối suy nghĩ và hành động.
3. Nguyên tắc phân định điều có thể và không thể kiểm soát của Epictetus
Phương pháp của Epictetus bắt đầu từ việc xác lập ranh giới: đâu là những điều cá nhân có thể hoàn toàn làm chủ, đâu là những yếu tố khách quan vượt ngoài tầm kiểm soát của con người. Mở đầu tác phẩm Enchiridion, Epictetus viết: “Some things are in our control and others not”. Có những điều thuộc quyền kiểm soát của chúng ta và có những điều không thuộc quyền kiểm soát của chúng ta (Epictetus, n.d.-b). Trước sự đa dạng và phức tạp của đời sống, Epictetus chia thành hai nhóm: những gì con người có thể điều khiển và những gì nằm ngoài khả năng can thiệp của mình. Việc nhận diện đúng ranh giới ấy là điểm xuất phát để mỗi cá nhân xem xét nên tập trung nỗ lực vào đâu, ứng xử thế nào trước những gì xảy ra trong cuộc sống.
Nằm trong tầm kiểm soát của con người trước hết là đời sống nội tâm và hành động của chính mình. Epictetus viết: Những điều thuộc quyền kiểm soát của chúng ta là quan điểm, sự theo đuổi, mong muốn, sự né tránh và nói chung là những hành động của chính chúng ta (Epictetus, n.d.-b). Theo ông, trong tầm kiểm soát là những quan điểm, mong muốn, sự theo đuổi, lựa chọn và hành động của mỗi người. Không một ai có thể trực tiếp can thiệp vào tâm trí để buộc một người phải nghĩ gì, tin vào điều gì nếu người đó không cho phép. Đây đều là những phương diện thuộc chủ quyền cá nhân và có thể được điều chỉnh bằng ý chí.
Ngược lại, những điều nằm ngoài tầm kiểm soát là những gì không phụ thuộc vào ý chí và hành động của mỗi cá nhân. Epictetus viết: Những điều không thuộc quyền kiểm soát của chúng ta là thân thể, tài sản, danh tiếng, quyền chức và nói chung là những gì không phải do chính hành động của chúng ta tạo nên (Epictetus, n.d.-b). Theo ông, những yếu tố gắn liền với đời sống mỗi người không phải lúc nào cũng thuộc quyền kiểm soát của chính họ. Thân thể, tài sản, chức vụ hay danh tiếng đều là những có thể nắm giữ trong một khoảng thời gian nhất định, nhưng cũng có thể thay đổi hoặc mất đi bởi một vài nguyên nhân nằm ngoài ý muốn. Chẳng hạn, tuổi già là một quá trình tự nhiên mà con người không thể ngăn cản. Một người đang có tài sản ổn định vẫn có thể rơi vào cảnh phá sản chỉ sau biến động mạnh của thị trường tài chính. Trưởng nhóm đang giữ chức vụ cũng có thể mất vị trí khi cấp có thẩm quyền thay đổi nhân sự. Theo Epictetus, đó là những thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của bản thân, dù có cố gắng đến đâu, mỗi người cũng không thể dùng ý chí của mình để buộc những yếu tố ấy phải diễn ra đúng theo mong muốn.
Hai nhóm yếu tố trên không tồn tại tách rời hay đối lập một cách cơ học, mà phải được đặt trong mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ để định hướng cho nhận thức và hành động của con người. Epictetus chỉ ra nguyên tắc ứng xử căn bản: chúng ta cần tập trung làm tốt nhất những gì thuộc về mình và thờ ơ với những thứ không thuộc quyền kiểm soát. Trong tác phẩm Discourses (Những lời giáo huấn), ông nhấn mạnh: Bổn phận của chúng ta là làm những gì tốt nhất có thể với những điều thuộc quyền của mình, còn những điều còn lại hãy chấp nhận chúng theo cách chúng vốn diễn ra thay vì cố ép phải theo ý mình (Epictetus, n.d.-a).
Với những gì nằm trong tầm kiểm soát, Epictetus nhấn mạnh sự tập trung cao độ, bởi đây là phần duy nhất mà ý chí con người có thể làm chủ. Trong khi đó, thời gian và năng lượng của mỗi cá nhân lại là hữu hạn. Vì vậy, mỗi người cần toàn tâm toàn ý phát huy sức mạnh của trí tuệ, làm chủ mong muốn, từ đó, dấn thân phấn đấu cho những mục tiêu mà chính mình đã xác định. Ngược lại, đối với những yếu tố nằm ngoài quyền kiểm soát của bản thân, Epictetus cho rằng, con người không nên đặt quá nhiều kỳ vọng, lo sợ hay để tâm vào chúng. Bởi vì lo lắng hay cưỡng cầu cũng không làm cục diện thay đổi mà chỉ bào mòn nguồn năng của mình. Vì vậy, thái độ tốt nhất là hãy cứ “thờ ơ” với những điều “ngoài tầm với”, không để các yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát chi phối quá nhiều đến tâm sức của mình.
Như vậy, theo Epictetus, thước đo giá trị của hành động không nằm ở kết quả sau cùng mà nằm trọn vẹn trong quá trình con người làm chủ chính mình. Chẳng hạn, trong một cuộc thi đấu thể thao, việc giành chiến thắng chung cuộc là điều vận động viên không thể hoàn toàn kiểm soát, bởi kết quả còn phụ thuộc vào năng lực của đối thủ, quyết định của trọng tài hay yếu tố thời tiết… Ngược lại, điều nằm trong tầm kiểm soát của người thi đấu là quá trình tập luyện nghiêm túc, chiến thuật, ý chí quyết tâm và sự tập trung cao độ. Khi đã nỗ lực hết sức trong phạm vi khả năng của mình, dù kết quả cuối cùng là thất bại, người vận động viên vẫn có thể giữ được sự ổn định về tâm lý và không phải hối tiếc về những gì mình đã làm.
Trên cơ sở đó, nguyên tắc phân định của Epictetus về điều bản thân có thể và không thể kiểm soát cần được vận dụng vào việc rèn luyện tính tự chủ của con người trong đời sống hiện nay. Đối với Epictetus, việc nhận rõ giới hạn kiểm soát giúp chủ thể duy trì sự tự do và bình an nội tâm trước những biến động của số phận. Trong đời sống thực tế, nguyên tắc này là cơ sở để mỗi cá nhân rèn luyện từ quan điểm đến hành động. Trước những mục tiêu và lựa chọn của mình, mỗi người cần tập trung vào những gì thuộc quyền kiểm soát: trau dồi tri thức, rèn luyện năng lực, xây dựng ước mơ, hoài bão, đồng thời nỗ lực hết sức để đạt được nó. Bên cạnh đó, các chủ thể cũng cần nhận thức rằng, thành quả cuối cùng chịu tác động của nhiều yếu tố khách quan mà không ai có thể lường được. Nhận thức rõ giới hạn ấy giúp mỗi người không quá lệ thuộc vào kết quả, không để áp lực từ bên ngoài chi phối suy nghĩ và hành động, từ đó duy trì sự chủ động trong quá trình phát triển bản thân.
4. Một số giải pháp
Thứ nhất, tập trung và nỗ lực hết sức trong những việc mình lựa chọn.
Trong học tập, công việc và quá trình theo đuổi mục tiêu cá nhân, không ít người quan tâm đến việc mình sẽ đạt được gì hơn là mình đã thực sự làm gì để đạt được điều đó. Họ mong muốn có kết quả mỹ mãn, muốn được ghi nhận, muốn nhanh chóng đạt được mục tiêu, nhưng lại chưa dành đủ sự tập trung, kỷ luật, thời gian và nỗ lực cho công việc trước mắt. Việc học có thể chỉ dừng ở mức hoàn thành, công việc được thực hiện theo cách đối phó, còn những mục tiêu dài hạn dễ bị bỏ dở khi chưa thấy kết quả như mong muốn.
Từ góc nhìn của Epictetus, điều con người có thể làm chủ không phải là kết quả cuối cùng, mà trước hết là cách mình suy nghĩ và hành động. Vì vậy, khi đã lựa chọn một việc, mỗi người cần tập trung vào chính công việc đó và thực hiện nghiêm túc trong khả năng của mình. Học tập với thái độ cầu thị, làm việc với tinh thần trách nhiệm; một khi đã xác định lựa chọn của mình thì nghiêm túc theo đuổi đến cùng. Ngay cả khi những cố gắng ấy chưa được ghi nhận, điều đó cũng không có nghĩa là nỗ lực của bản thân trở nên vô nghĩa, Bởi, đó là thước đo chân thực cho phẩm giá con người; nó phản ánh mức độ kiên định của ý chí, khả năng vượt qua những giới hạn bản thân và tinh thần sẵn sàng dấn thân, khẳng định giá trị của mình.
Thứ hai, làm chủ cách ứng xử trước những thất bại và biến cố bất lợi.
Trong thực tế cuộc sống, mọi nỗ lực không phải lúc nào cũng mang lại kết quả như ý muốn. Đứng trước một lần thi trượt, một cuộc phỏng vấn thất bại hay những kế hoạch cá nhân không đạt được mục tiêu, con người rất dễ rơi vào trạng thái suy sụp, chán nản và mất phương hướng. Khi đối diện với những điều đó, phản ứng tự nhiên của nhiều người là tìm lý do để đổ lỗi: trách hoàn cảnh khó khăn, trách sự đánh giá bất công của người khác hay than vãn về sự thiếu may mắn. Việc trốn tránh trách nhiệm hoặc để sự thất vọng chi phối cách nhìn nhận và hành động khiến con người khó nhìn nhận đúng những thiếu sót của bản thân, từ đó cản trở quá trình hoàn thiện chính mình.
Theo Epictetus, những trở ngại, thất bại hay biến động từ môi trường xung quanh là những điều nằm ngoài tầm kiểm soát của con người và việc chúng xảy đến là điều khó tránh khỏi trong đời sống. Ngược lại, điều thuộc quyền tự quyết của mỗi cá nhân chính là cách nhìn nhận và ứng xử trước những nghịch cảnh đó.
Từ nguyên tắc này, việc nâng cao tính tự chủ đòi hỏi mỗi người biết kiểm soát cách mình phản ứng trước nghịch cảnh. Trước một thất bại hay kết quả không như mong muốn, thay vì vội vàng đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc buông xuôi, mỗi người cần bình tĩnh nhìn nhận sự việc, xác định phần trách nhiệm thuộc về bản thân và thẳng thắn xem xét những thiếu sót trong năng lực, phương pháp hay cách thức hành động. Thất bại không nên trở thành lý do để từ bỏ mục tiêu đã lựa chọn. Khi biết chịu trách nhiệm, rút kinh nghiệm từ những gì đã xảy ra và tiếp tục hành động, con người từng bước nâng cao khả năng tự chủ, chủ động điều chỉnh cách ứng xử và tiếp tục theo đuổi những mục tiêu có ý nghĩa đối với mình.
Thứ ba, không để những tác động từ bên ngoài chi phối suy nghĩ và hành động của bản thân.
Trong đời sống hiện nay, con người thường xuyên chịu tác động từ nhiều phía: kỳ vọng của gia đình, đánh giá của bạn bè, dư luận xã hội hay những hình ảnh về thành công được lan truyền trên mạng. Việc thường xuyên so sánh bản thân với người khác có thể khiến mỗi cá nhân dễ lung lay với mục tiêu ban đầu và chạy theo những chuẩn mực bên ngoài, dần xa rời những mục tiêu và giá trị mà bản thân thực sự lựa chọn.
Theo Epictetus, những đánh giá và nhận xét từ bên ngoài không thuộc quyền kiểm soát của mỗi cá nhân. Vì vậy, mỗi người cần biết tiếp nhận những tác động đó một cách có chọn lọc. Trước một lời nhận xét, cần xem xét nội dung nào có cơ sở để tiếp thu; trước thành công của người khác, không nên vội cho rằng bản thân kém cỏi chỉ vì chưa đạt được như họ. Thay vì cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người, mỗi cá nhân cần tập trung vào những mục tiêu đã lựa chọn, đồng thời nhận thức rõ khả năng và giới hạn của bản thân.
Điều đó không có nghĩa là khép mình trước ý kiến bên ngoài hay từ chối mọi tác động của môi trường. Ngược lại, con người vẫn cần lắng nghe, tiếp thu và điều chỉnh bản thân khi nhận được những góp ý xác đáng. Tuy nhiên, sự thay đổi ấy cần dựa trên sự xem xét và lựa chọn của chính mình, thay vì xuất phát từ áp lực phải đáp ứng kỳ vọng của người khác. Đây là cách cá nhân vừa có khả năng tiếp nhận những tác động phù hợp từ bên ngoài, vừa duy trì quyền tự quyết đối với suy nghĩ, lựa chọn và hành động của bản thân.
5. Kết luận
Tự chủ không có nghĩa là con người có thể quyết định mọi điều xảy ra trong cuộc sống mà là biết tập trung vào những gì thuộc quyền chủ động và lựa chọn cách ứng xử phù hợp trước những điều không thể quyết định. Từ nguyên tắc của Epictetus về những gì nằm trong và ngoài tầm kiểm soát, có thể thấy, nhận thức đúng giới hạn của bản thân có ý nghĩa quan trọng đối với việc rèn luyện tính tự chủ. Trong đời sống thực tế, mỗi người cần tập trung và nỗ lực hết sức trong những việc đã lựa chọn, biết nhìn nhận và rút kinh nghiệm từ thất bại, đồng thời không để những đánh giá, kỳ vọng và áp lực từ bên ngoài chi phối quá mức suy nghĩ, lựa chọn và hành động. Giá trị của nguyên tắc Epictetus không nằm ở việc giúp con người kiểm soát mọi hoàn cảnh mà ở việc giúp mỗi người biết mình có thể làm gì, không thể quyết định điều gì và từ đó chủ động lựa chọn cách hành động phù hợp. Qua đó, con người có thể duy trì quyền tự chủ và từng bước hoàn thiện bản thân trong những hoàn cảnh khác nhau của đời sống.
Tài liệu tham khảo:
American Psychological Association. (2018). Autonomy. In APA dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/autonomy
Dworkin, G. (1988). The theory and practice of autonomy. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511625206
Epictetus. (n.d.). Discourses (G. Long, Trans.). StoicSource. https://www.stoicsource.com/epictetus/discourses/1.1/long/
Epictetus. (n.d.). The Enchiridion (E. Carter, Trans.). The Internet Classics Archive. http://classics.mit.edu/Epictetus/epicench.html
Kant, I. (1998). Groundwork of the metaphysics of morals (M. Gregor, Ed. & Trans.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511809590.
