Sectoral – spatial integration in public investment management in Vietnam: an analytical framework, capital absorption capacity and implications for fiscal institutions in 2026 – 2030
Nguyễn Gia Bách
Học viện Tài chính
Email: giabachnguyen99@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết xây dựng khung phân tích ma trận tích hợp ngành – không gian nhằm giải quyết “điểm nghẽn” thể chế lớn nhất trong quản lý đầu tư công tại Việt Nam: Sự đứt gãy giữa chính sách phân cấp tài khóa cho 34 tỉnh/thành phố và các định hướng ưu tiên ngành chiến lược quốc gia. Trên cơ sở tổng hợp dữ liệu tài khóa giai đoạn 2021 – 2025, bài viết chỉ ra rằng, mặc dù nguồn vốn ngân sách địa phương (ngân sách địa phương) thực hiện vượt kế hoạch tới 1.115.317 tỷ đồng, phần lớn nguồn lực này bị phân tán vào các hạ tầng đô thị – thương mại nội vùng thay vì kết nối với các hạ tầng công nghệ chiến lược, hạ tầng dữ liệu và đường sắt/logistics đa phương thức do ngân sách trung ương (ngân sách trung ương) làm nòng cốt. Sự lệch pha này khiến hệ số ICOR duy trì ở mức cao (6,4), tỷ trọng kinh tế số chỉ đạt 14,02% GDP (so với mục tiêu 20%) và tốc độ tăng năng suất lao động xã hội đạt 5,21%/năm (so với mục tiêu 6,5%). Bài viết đề xuất mô hình quản lý ngân sách theo chuỗi giá trị vùng – ngành, thiết lập cấu phần ngân sách vùng và áp dụng cơ chế thưởng tài khóa dựa trên tác động lan tỏa kết nối.
Từ khóa: Đầu tư công, tích hợp ngành – không gian, năng lực hấp thụ vốn, phân cấp tài khóa, hệ số Gini tài khóa, tác động lan tỏa.
Abstract: This article develops an integrated sector-spatial matrix analytical framework to address the greatest institutional “bottleneck” in public investment management in Vietnam: the disconnect between fiscal decentralization policies for the 34 provinces and cities and the national strategic sectoral priorities. Based on an analysis of fiscal data for the 2021–2025 period, the paper shows that, although local budget funds were executed 1,115,317 billion VND above plan, the majority of these resources were diverted to intra-regional urban and commercial infrastructure rather than being allocated to strategic technology infrastructure, data infrastructure, and multimodal rail/logistics systems—projects primarily funded by the central government budget (CGB). This misalignment has kept the ICOR ratio at a high level (6.4), with the digital economy’s share of GDP reaching only 14.02% (compared to the 20% target) and the annual growth rate of social labor productivity at 5.21% (compared to the 6.5% target). This article proposes a budget management model based on regional-sector value chains, the establishment of regional budget components, and the implementation of a fiscal incentive mechanism based on connectivity spillover effects.
Keywords: Public investment, sectoral-spatial integration, capital absorption capacity, fiscal decentralization, fiscal Gini coefficient, spillover effects.
1. Đặt vấn đề
Bước sang giai đoạn 2026 – 2030, Việt Nam bước vào kỷ nguyên phát triển mới với những mục tiêu tài khóa và kinh tế mang tính đột phá. Theo các định hướng chiến lược quốc gia, tốc độ tăng trưởng GDP mục tiêu được nâng từ mức 6,5 – 7,0%/năm (giai đoạn 2021 – 2025) lên từ 10,0%/năm trở lên. Đi kèm với tốc độ tăng trưởng cao là sự thay đổi căn bản về mô hình tăng trưởng: chuyển dịch từ mở rộng theo chiều rộng (dựa vào gia tăng tư bản và lao động phổ thông) sang phát triển theo chiều sâu (dựa vào năng suất các nhân tố tổng hợp – TFP, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia). Để hỗ trợ mục tiêu này, quy mô vốn đầu tư công nguồn ngân sách nhà nước trung hạn giai đoạn 2026 – 2030 dự kiến đạt khoảng 8,22 triệu tỷ đồng, gấp hơn 2,3 lần quy mô 3,55 triệu tỷ đồng của giai đoạn 2021 – 2025.
Song song với quy mô vốn kỷ lục, bản đồ tài khóa và quản trị hành chính của Việt Nam trải qua cuộc cải sáp nhập và giảm từ 63 xuống còn 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời xác lập lại ranh giới địa kinh tế của 6 vùng chiến lược. Tuy nhiên, thực tiễn phân bổ vốn giai đoạn 2021 – 2025 bộc lộ một khoảng trống lớn trong lý thuyết và thực tế tài chính công: sự tách rời giữa việc phân tích cơ cấu ngành/chức năng và phân tích không gian/địa bàn.
Các nghiên cứu thường chỉ tập trung vào cơ cấu ngành (đánh giá tỷ trọng vốn dồn cho giao thông so với khoa học – công nghệ) hoặc cơ cấu địa bàn (đánh giá mức độ lệch chuẩn phân bổ giữa các tỉnh qua hệ số Gini tài khóa). Cách tiếp cận này không giải thích được những nghịch lý tài khóa lớn: tại sao một số địa phương có cường độ đầu tư công rất cao nhưng tốc độ tăng trưởng GRDP ngắn hạn lại không cao? Tại sao ngân sách trung ương dồn tới 53,72% nguồn vốn chi hạ tầng cho giao thông, nhưng chi phí logistics quốc gia vẫn duy trì ở mức cao (khoảng 16,8% GDP) và tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo chỉ tăng khiêm tốn 0,58 % trong 5 năm? Bài viết tiếp cận giải quyết khoảng trống nghiên cứu trên thông qua việc đề xuất khung phân tích ma trận tích hợp ngành – không gian. Mục tiêu là đánh giá sự tương tác giữa phân cấp tài khóa địa phương và việc thực thi các định hướng công nghệ chiến lược quốc gia, đo lường năng lực hấp thụ vốn, từ đó đề xuất các giải pháp thể chế tài khóa cho giai đoạn 2026 – 2030.
2. Cơ sở lý luận
2.1. Lý thuyết phân cấp tài khóa và năng lực hấp thụ tư bản
Trong lý thuyết tài chính công truyền thống (Musgrave, 1959; Oates, 1972, 1999; Tiebout, 1956), phân cấp tài khóa giúp tối ưu hóa hiệu quả phân bổ nhờ lợi thế thông tin của chính quyền địa phương về ưu tiên nhu cầu hàng hóa công tại chỗ. Tuy nhiên, Oates (1999) nhấn mạnh rằng, phân cấp tài khóa quá mức mà thiếu các cơ chế phối hợp dọc và phối hợp ngang sẽ dẫn đến hai thất bại tài khóa lớn: (1) Gia tăng bất bình đẳng tài khóa theo không gian do năng lực thu ngân sách nội địa khác biệt giữa các địa phương giàu và nghèo; (2) Sự thiếu hụt đầu tư cho các hàng hóa công cộng có hiệu ứng lan tỏa không gian như hạ tầng khoa học công nghệ lõi và giao thông kết nối liên vùng.
Bổ sung cho lý thuyết phân cấp tài khóa, khung phân tích quản lý đầu tư công (PIM Framework của Agénor, 2012 và Gupta et al., 2014) chỉ ra rằng, hiệu quả của đầu tư công phụ thuộc vào năng lực hấp thụ tư bản. Năng lực hấp thụ tư bản không chỉ đo bằng tỷ lệ giải ngân, mà được xác định bởi sự sẵn có của hạ tầng bổ trợ. Một dự án đường sắt tốc độ cao hay cảng biển do trung ương đầu tư sẽ bị suy giảm hiệu quả tích lũy tư bản nghiêm trọng nếu chính quyền địa phương không bố trí vốn đầu tư hệ thống đường gom, cảng cạn (ICD) và hạ tầng số kết nối đồng bộ.
2.2. Xây dựng khung phân tích ma trận tích hợp ngành – không gian
Khung phân tích ma trận tích hợp ngành – không gian thể hiện dòng vốn đầu tư công dưới dạng ma trận hai chiều:
Chiều dọc (Vector chức năng ngành – S): Phân loại vốn đầu tư công thành 6 nhóm chức năng chính (hạ tầng kinh tế, hạ tầng xã hội và nhân lực, quốc phòng/an ninh, Môi trường, khoa học và công nghệ, nhiệm vụ khác).
Chiều ngang (Vector Không gian – R): Phân bổ nguồn vốn theo 6 vùng kinh tế và 34 tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương, phân định rõ giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương.
Sự tích hợp giữa hai chiều được đo lường thông qua chỉ số tương thích tích hợp (IAI). Chỉ số này phản ánh mức độ hài hòa giữa tỷ trọng vốn ngân sách địa phương tự cân đối đầu tư cho các hạng mục hạ tầng bổ trợ và quy mô vốn ngân sách trung ương rót vào các dự án chiến lược quốc gia trên cùng một địa bàn.
3. Thực trạng phân bổ đầu tư công theo năng lực tích hợp ngành – không gian giai đoạn 2021 – 2025
3.1. Tổng quan quy mô và mức độ tập trung nguồn vốn qua chỉ số Gini tài khóa
Trong giai đoạn 2021 – 2025, tổng vốn đầu tư công nguồn ngân sách nhà nước ước tính đạt 3.549.528 tỷ đồng. Phân cấp quản lý cho thấy, xu hướng phân quyền tài khóa mạnh mẽ khi các địa phương trực tiếp quản lý và thực hiện phần lớn nguồn lực này (chiếm 81,6%).
Bảng 1. Cơ cấu nguồn vốn đầu tư công ngân sách nhà nước và mức độ tập trung tài khóa (Gini) giai đoạn 2021 – 2025
| Nguồn vốn | Quy mô (Tỷ đồng) | Tỷ trọng (%) | Hệ số Gini tài khóa (G) |
| Vốn ngân sách địa phương | 2.348.317 | 66,2% | 0,510 |
| Vốn ngân sách trung ương bổ sung có mục tiêu cho địa phương | 546.165 | 15,4% | 0,281 |
| Vốn ngân sách trung ương do các bộ, ngành đầu tư trên địa bàn | 655.046 | 18,5% | Chưa tính |
| Tổng ngân sách nhà nước | 3.549.528 | 100,0% | 0,450 (GRDP: 0,518) |
Kết quả tính toán Hệ số Gini mang lại nhận thức quan trọng về mặt quản lý tài chính công: vốn ngân sách trung ương bổ sung có mục tiêu đóng vai trò công cụ san bằng tài khóa (G = 0,281), phân bổ tương đối đồng đều để hỗ trợ các tỉnh khó khăn. Tuy nhiên, do vốn ngân sách địa phương chiếm tỷ trọng áp đảo (66,2%) và có độ lệch chuẩn rất lớn (G = 0,510, tiệm cận độ lệch của GRDP là 0,518), bức tranh tổng thể phân bổ vốn đầu tư công toàn quốc mang mức độ tập trung cao (G = 0,450). Sự bất bình đẳng về nguồn lực hạ tầng giữa các địa phương do đó không xuất phát từ chính sách của trung ương, mà xuất phát từ năng lực tạo nguồn thu ngân sách nội địa chênh lệch giữa các tỉnh.
3.2. Mất cân đối giữa nguồn vốn ngân sách địa phương tự cân đối và các mục tiêu công nghệ chiến lược quốc gia
Sự gia tăng quyền tự chủ tài khóa địa phương đi kèm với một hệ lụy lớn. Sự lệch pha giữa ưu tiên chi của chính quyền tỉnh và các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị (Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 07/10/2026 về giáo dục và đào tạo).
Bảng 2. Cơ cấu đầu tư công theo nhóm chức năng ngành giai đoạn 2021 – 2025
| Nhóm chức năng ngành | Ngân sách trung ương (%) | Ngân sách địa phương (%) | Toàn ngân sách nhà nước (%) |
| Hạ tầng kinh tế (giao thông, thủy lợi, công nghệ thông tin…) | 73,99 | 65,90 | 68,64 |
| Hạ tầng xã hội và nguồn nhân lực (giáo dục, y tế…) | 8,62 | 20,41 | 16,42 |
| Quốc phòng, an ninh và quản lý nhà nước | 13,32 | 6,41 | 8,75 |
| Bảo vệ môi trường | 1,95 | 2,13 | 2,07 |
| Khoa học và công nghệ | 1,34 | 1,13 | 1,20 |
| Nhiệm vụ, chương trình khác | 0,79 | 4,02 | 2,93 |
Bảng 2 bộc lộ điểm nghẽn tài khóa khi lĩnh vực khoa học và công nghệ chỉ nhận được 1,20% tổng vốn ngân sách nhà nước (1,34% vốn ngân sách trung ương và 1,13% vốn ngân sách địa phương). Mức phân bổ này thấp hơn rất nhiều so với yêu cầu tối thiểu 3% ngân sách nhà nước được quy định tại Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Trong nhóm hạ tầng kinh tế của ngân sách trung ương, Công nghệ thông tin và hạ tầng số chỉ nhận được 0,91% vốn. Khi nguồn vốn địa phương chủ động, các địa phương hầu như không trích lập ngân sách cho các phòng thí nghiệm, trung tâm R&D hay hạ tầng dữ liệu vùng, mà tập trung tới 65,90% cho hạ tầng kinh tế thương mại – đô thị nội tỉnh.
Hệ quả trực tiếp của sự thiếu hụt tài khóa này là Việt Nam không hoàn thành hai chỉ tiêu cốt lõi phản ánh chất lượng tăng trưởng trong Kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội 5 năm 2021 – 2025: (1) Tỷ trọng kinh tế số trong GDP chỉ đạt 14,02% (so với mục tiêu 20%); và (2) Tốc độ tăng năng suất lao động xã hội chỉ đạt 5,21%/năm (so with mục tiêu trên 6,5%/năm). Tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong GDP cũng chỉ tăng nhẹ 0,58 điểm phần trăm trong 5 năm (từ 23,95% năm 2021 lên 24,53% năm 2025, xấp xỉ đạt mục tiêu 25%).
3.3. Hiện tượng bùng nổ vốn ngân sách địa phương giao vượt kế hoạch và sự đứt gãy lan tỏa không gian
Một phát hiện thực nghiệm trong quản lý tài chính công giai đoạn 2021 – 2025 là quy mô vốn ngân sách địa phương giao thực hiện chi tiết vượt xa so với kế hoạch được Quốc hội và Thủ tướng Chính phủ giao ban đầu. Tổng vốn ngân sách địa phương thực hiện đạt 2.348.317 tỷ đồng, gấp 1,90 lần kế hoạch trung hạn 1.233.000 tỷ đồng. Phần vốn vượt kế hoạch lên tới 1.115.317 tỷ đồng, gấp hơn 2 lần toàn bộ nguồn vốn ngân sách trung ương bổ sung có mục tiêu cho tất cả các địa phương.
Bảng 3. Phân bố vốn ngân sách địa phương giao vượt kế hoạch trung hạn theo 6 vùng kinh tế
| Vùng Kinh tế | Kế hoạch được giao (Tỷ đồng) | Thực hiện giao chi tiết (Tỷ đồng) | Phần vượt kế hoạch (Tỷ đồng) | Số lần vượt |
| Đồng bằng sông Hồng | 387.100 | 867.235 | 480.135 (43,0%) | 2,24 lần |
| Đông Nam Bộ | 302.707 | 591.926 | 289.219 (25,9%) | 1,96 lần |
| Trung du và miền núi phía Bắc | 118.828 | 232.458 | 113.630 (10,2%) | 1,96 lần |
| Duyên hải Nam Trung Bộ & Tây Nguyên | 167.418 | 259.170 | 91.752 (8,2%) | 1,55 lần |
| Đồng bằng sông Cửu Long | 160.042 | 251.534 | 91.492 (8,2%) | 1,57 lần |
| Bắc Trung Bộ | 96.905 | 145.995 | 49.090 (4,4%) | 1,51 lần |
| Tổng toàn quốc | 1.233.000 | 2.348.317 | 1.115.317 (100%) | 1,90 lần |
Số liệu Bảng 3 phản ánh sự lệch chuẩn không gian nghiêm trọng của nguồn vốn giao vượt kế hoạch: hai vùng phát triển (đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ) chiếm tới 68,9% tổng nguồn vốn vượt kế hoạch của cả nước (đồng bằng sông Hồng đạt 19,63 triệu đồng/người phần vượt, gấp 4,5 lần mức 4,36 triệu đồng/người của Bắc Trung Bộ). Ở cấp tỉnh, Hưng Yên giao vượt kế hoạch 6,49 lần, Ninh Bình vượt 5,14 lần; trong khi Sơn La, Nghệ An, Thừa Thiên Huế thực hiện đúng bằng kế hoạch ban đầu.
Nguyên nhân đến từ nguồn thu tiền sử dụng đất và tăng thu ngân sách nội địa nằm ngoài dự báo kế hoạch MTEF. Tuy nhiên, do thiếu cơ chế điều tiết tích hợp ngành – không gian, hơn 1,11 triệu tỷ đồng vốn giao tăng này hầu như không được chính quyền địa phương đầu tư cho hệ thống đường gom kết nối cao tốc quốc gia, cảng cạn ICD hay hạ tầng số bổ trợ. Nguồn vốn dồn lớn vào các dự án giao thông nội đô và hạ tầng khu dân cư, tạo ra tình trạng “đứt gãy lan tỏa không gian”: ngân sách trung ương dồn hơn 327.746 tỷ đồng cho 104 dự án đường bộ cao tốc và 10 dự án trọng điểm quốc gia, nhưng hiệu quả kết nối mạng lưới bị nghẽn ở chặng cuối, khiến chi phí logistics của doanh nghiệp sản xuất không giảm tương ứng.
4. Thảo luận và đánh giá năng lực hấp thụ vốn giai đoạn 2026-2030
4.1. Phân tích nghịch lý cường độ vốn và tốc độ tăng trưởng GRDP địa phương
Để đánh giá năng lực hấp thụ tư bản, nghiên cứu lập ma trận phân nhóm 34 tỉnh/thành phố theo cường độ đầu tư công (Tổng vốn đầu tư công ngân sách nhà nước/GRDP giai đoạn 2021-2025, trung vị = 5,63%) và tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân đầu người (trung vị = 6,35%/năm).
Bảng 4. Ma trận phân nhóm 34 tỉnh/thành phố theo cường độ vốn và tốc độ tăng trưởng GRDP
| Chỉ tiêu cường độ vốn | Tốc độ tăng trưởng GRDP cao (> 6,35%/năm) | Tốc độ tăng trưởng GRDP thấp (< 6,35%/năm) |
| Cường độ vốn cao (> 5,63% GRDP) | 7 địa phương (Ví dụ: Quảng Ninh, Hưng Yên) | 10 địa phương (Ví dụ: Lai Châu, Điện Biên, Cao Bằng) |
| Cường độ vốn thấp (< 5,63% GRDP) | 10 địa phương (Ví dụ: Bắc Giang, Hải Phòng, Bình Dương) | 7 địa phương (Ví dụ: TP. Hồ Chí Minh, Bà Rịa – Vũng Tàu) |
Kết quả ma trận Bảng 4 cho thấy, cường độ vốn đầu tư công không có mối tương quan thuận chiều rõ rệt với tốc độ tăng trưởng GRDP địa phương trong cùng chu kỳ kế hoạch. Có tới 10 tỉnh có cường độ đầu tư công rất cao nhưng tăng trưởng GRDP lại thuộc nhóm thấp nhất (tỉnh có cường độ vốn đạt 14,0% GRDP chỉ tăng trưởng 4,59%/năm). Ngược lại, 10 tỉnh có cường độ vốn thấp nhưng đạt tốc độ tăng trưởng rất cao (tỉnh đạt tăng trưởng kỷ lục 9,81%/năm chỉ có cường độ vốn đầu tư công là 5,0%).
Nghịch lý này được giải thích bởi ba nguyên nhân quản trị tài khóa: (1) Độ trễ thời gian trong tích lũy tư bản: hạ tầng kinh tế quy mô lớn cần từ 3 – 5 năm để hoàn thành và đi vào vận hành phát huy tác dụng; (2) Sự chi phối của vốn tư nhân và vốn FDI: ở các trung tâm công nghiệp (Bắc Giang, Bình Dương, Hải Phòng), vốn FDI và tư nhân giữ vai trò quyết định tăng trưởng ngắn hạn, đầu tư công chỉ đóng vai trò vốn mồi; (3) Năng lực hấp thụ tư bản yếu tại các tỉnh khó khăn: vốn ngân sách trung ương rót mạnh vào các tỉnh miền núi (đạt 7,5% GRDP tại Trung du & Miền núi phía Bắc) nhưng do thiếu hạ tầng phần mềm, nguồn nhân lực kỹ thuật và chuỗi cung ứng bổ trợ nên hệ số nhân đầu tư đạt rất thấp.
4.2. Áp lực ngân sách và xu hướng nhu cầu vốn kế hoạch 2026 – 2030
Bước sang giai đoạn 2026 – 2030, nhu cầu đăng ký vốn ngân sách trung ương của các Bộ, ngành, địa phương tăng đột biến, đạt 5,58 triệu tỷ đồng (gấp 4,44 lần kế hoạch giai đoạn trước). Tuy nhiên, khả năng cân đối tối đa của ngân sách trung ương chỉ đạt khoảng 3,80 triệu tỷ đồng (đáp ứng 68% nhu cầu).
Bảng 5. So sánh Cơ cấu Chi ngân sách trung ương theo ngành: Thực hiện 2021–2025 và nhu cầu đăng ký 2026–2030
| Ngành, lĩnh vực chi ngân sách trung ương | Kế hoạch 2021 – 2025 (%) | Nhu cầu 2026 – 2030 (%) | Chênh lệch (Điểm %) |
| Giao thông vận tải (đường sắt tốc độ cao, cao tốc…) | 53,72 | 60,40 | +6,68 |
| Khoa học, công nghệ và Công nghệ thông tin | 2,25 | 4,55 | +2,30 (tăng 9 lần tuyệt đối) |
| An ninh và Quốc phòng lưỡng dụng | 11,36 | 13,17 | +1,81 |
| Giáo dục, đào tạo và Y tế | 6,64 | 4,36 | -2,28 (phân cấp cho ngân sách địa phương) |
| Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy lợi | 11,37 | 7,75 | -3,62 |
| Các lĩnh vực hạ tầng đô thị, môi trường, khác | 14,66 | 9,77 | -4,89 |
Số liệu Bảng 5 khẳng định sự chuyển dịch chiến lược trong đăng ký vốn: tỷ trọng dồn cho khoa học, công nghệ và công nghệ thông tin tăng mạnh từ 2,25% lên 4,55% ngân sách trung ương (gấp 9 lần về giá trị tuyệt đối); giao thông tiếp tục tăng từ 53,72% lên 60,40% để đáp ứng các siêu dự án như đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam (nhu cầu riêng các dự án quan trọng quốc gia đạt 1,10 triệu tỷ đồng). Ngược lại, ngân sách trung ương giảm tỷ trọng hỗ trợ cho y tế, giáo dục phổ thông, nông nghiệp và hạ tầng đô thị để chuyển giao toàn bộ nhiệm vụ này cho nguồn vốn ngân sách địa phương (4,42 triệu tỷ đồng, chiếm 53,8% tổng vốn trung hạn) và khu vực xã hội hóa.
5. Hàm ý thể chế và giải pháp tái thiết kế tài chính công giai đoạn 2026-2030
Thứ nhất, thiết lập cấu phần ngân sách đầu tư vùng.
Thay vì phân bổ nguồn vốn ngân sách trung ương bổ sung có mục tiêu thuần túy theo từng tỉnh trong số 34 tỉnh/thành phố, Chính phủ cần thiết lập “cấu phần ngân sách đầu tư vùng” đặt dưới sự quản lý trực tiếp của Hội đồng vùng. Nguồn ngân sách này không chia nhỏ cho các tỉnh mà được sử dụng riêng để tài trợ cho các dự án tích hợp ngành – không gian: tuyến đường gom và nút giao kết nối địa phương vào đường sắt tốc độ cao và đường bộ cao tốc; hệ thống cảng cạn ICD, trung tâm logistics đa phương thức liên tỉnh và trung tâm Dữ liệu vùng và Hạ tầng điện toán đám mây dùng chung.
Thứ hai, thể chế hóa cơ chế “thưởng tài khóa dựa trên tác động lan tỏa kết nối”.
Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 70/2025/UBTVQH15 ngày 07/02/2025 quy định tiêu chí phân bổ vốn giai đoạn 2026 – 2030. Tuy nhiên, quá trình triển khai cần bổ sung chỉ số “tác động lan tỏa kết nối” vào công thức tính điểm thưởng. Địa phương nào sử dụng vốn ngân sách địa phương hoàn thành xuất sắc hạ tầng bổ trợ cho các dự án trọng điểm quốc gia trên địa bàn hoặc trích ngân sách đầu tư cho các cơ sở nghiên cứu khoa học và công nghệ dùng chung sẽ được thưởng tài khóa thông qua việc tăng tỷ lệ giữ lại nguồn thu vượt kế hoạch và ưu tiên phân bổ nguồn vốn tăng thu ngân sách trung ương của năm tiếp theo.
Thứ ba, kiểm soát và định hướng nguồn vốn ngân sách địa phương giao vượt kế hoạch.
Để khắc phục tình trạng hơn 1,11 triệu tỷ đồng vốn ngân sách địa phương giao vượt kế hoạch bị phân tán vào các công trình chỉnh trang đô thị hiệu quả thấp, cần thể chế hóa quy định pháp lý trong Luật Đầu tư công sửa đổi: ít nhất 20 – 25% phần vốn ngân sách địa phương tăng thu, tiết kiệm chi và vượt kế hoạch hằng năm bắt buộc phải được trích lập vào “Quỹ phát triển khoa học, công nghệ và nhân lực công nghệ cao” của tỉnh để đầu tư cho các phòng thí nghiệm trọng điểm, hạ tầng chuyển đổi số và hợp tác đào tạo nhân lực kỹ thuật với các trường đại học.
Thứ tư, chuyển đổi sang mô hình quản lý ngân sách dựa trên kết quả đầu ra.
Thay thế cách thức phân bổ vốn dựa thuần túy vào các tiêu chí đầu vào tĩnh (dân số, diện tích, hộ nghèo), quản lý tài chính công giai đoạn 2026 – 2030 cần đo lường hiệu quả vốn công bằng hệ thống chỉ tiêu đầu ra thực thể: (1) Số km đường giao thông bổ trợ đưa vào khai thác đồng bộ với trục quốc gia; (2) Tỷ lệ nước thải và rác thải đô thị/khi công nghiệp được xử lý đạt chuẩn; (3) Mức độ gia tăng tỷ trọng kinh tế số và số lượng bằng sáng chế/công nghệ được thương mại hóa trên địa bàn; và (4) Tỷ lệ giải ngân và tiến độ hoàn thành danh mục dự án cam kết. Kết quả đánh giá này là căn cứ bắt buộc để xét duyệt kế hoạch tài chính – ngân sách trung hạn cho chu kỳ tiếp theo.
6. Kết luận
Nghiên cứu ứng dụng khung phân tích ma trận tích hợp ngành – không gian để giải quyết điểm nghẽn phân cấp tài khóa trong quản lý đầu tư công giai đoạn 2021-2025. Kết quả thực nghiệm chỉ ra dù ngân sách địa phương chiếm 66,2% tổng vốn đầu tư công (với hệ số Gini tài khóa đạt 0,510), phần lớn nguồn lực giao vượt kế hoạch (1,115 triệu tỷ đồng) bị dồn vào hạ tầng đô thị nội tỉnh thay vì kết nối với các hạ tầng chiến lược quốc gia. Sự đứt gãy lan tỏa không gian cùng việc chi cho khoa học, công nghệ chỉ đạt 1,20% ngân sách nhà nước là nguyên nhân chính khiến mục tiêu tỷ trọng kinh tế số (chỉ đạt 14,02% GDP) và tốc độ tăng năng suất lao động (chỉ đạt 5,21%/năm) không đạt kế hoạch.
Phân tích trên 34 tỉnh/thành phố cũng khẳng định cường độ đầu tư công không có tương quan thuận chiều rõ rệt với tăng trưởng GRDP do rào cản về năng lực hấp thụ vốn. Hướng tới giai đoạn 2026-2030 với nhu cầu vốn 8,22 triệu tỷ đồng, bài báo đề xuất bốn giải pháp thể chế đột phá: thiết lập cấu phần ngân sách đầu tư vùng, bổ sung cơ chế thưởng tài khóa dựa trên tác động lan tỏa kết nối, trích bắt buộc 20–25% vốn vượt kế hoạch địa phương cho quỹ R&D/chuyển đổi số, và áp dụng mô hình quản lý ngân sách dựa trên kết quả đầu ra.
Tài liệu tham khảo:
Agénor, P. R. (2012). Public Capital, Growth and Welfare: Analytical Foundations for Public Investment Strategies. MIT Press.
Aschauer, D. A. (1989). Is public expenditure productive? Journal of Monetary Economics, 23(2), 177-200.
Barro, R. J. (1990). Government spending in a simple model of endogenous growth. Journal of Political Economy, 98(5, Part 2), S103-S125.
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
Bộ Tài chính (2021-2025). Báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước và Kế hoạch Tài chính – Ngân sách các năm 2021–2025. Hà Nội.
Gupta, S., Kangur, A., Papageorgiou, C., & Wane, A. (2014). Efficiency-adjusted public capital and growth. World Development, 57, 164-178.
Musgrave, R. A. (1959). The Theory of Public Finance: A Study in Public Economy. McGraw-Hill.
Oates, W. E. (1972). Fiscal Federalism. Harcourt Brace Jovanovich.
Oates, W. E. (1999). An essay on fiscal federalism. Journal of Economic Literature, 37(3), 1120-1149.
Quốc hội (2021). Nghị quyết số 29/2021/QH15 ngày 28/7/2021 về Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021 – 2025.
Quốc hội (2024). Luật Đầu tư công năm 2024.
Quốc hội (2025). Nghị quyết số 70/2025/UBTVQH15 ngày 07/02/2025 quy định về các nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ vốn đầu tư công nguồn ngân sách nhà nước giai đoạn 2026 – 2030.
Quốc hội (2025). Nghị quyết số 252/2025/QH15 ngày 12/6/2025 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025 (34 tỉnh, thành phố).
Tiebout, C. M. (1956). A pure theory of local expenditures. Journal of Political Economy, 64(5), 416-424.
Tổng cục Thống kê (2021-2025). Niên giám Thống kê Việt Nam các năm 2021 – 2025. Nxb Thống kê.
