Organizing Law Implementation by Commune-Level People’s Committees: Evidence from Đắk Lắk Province
ThS. Trần Hữu Nam
Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại tỉnh Đắk Lắk
Email: huunam.napa@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Ủy ban nhân dân cấp xã là chủ thể trực tiếp tổ chức thực hiện phần lớn quy định pháp luật gắn với đời sống người dân. Trên cơ sở Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, các quy định có liên quan và số liệu thực tiễn của tỉnh Đắk Lắk sau một năm vận hành mô hình mới, bài viết đánh giá việc tổ chức thực hiện pháp luật của Ủy ban nhân dân cấp xã theo các nhóm nhiệm vụ pháp lý, có đối chiếu trường hợp phường Phú Yên, phường Tân Lập, phường Buôn Ma Thuột và xã Ea Knốp. Bài viết chỉ ra các vấn đề đặt ra về năng lực xây dựng chính sách, tiến độ rà soát văn bản, nhân lực pháp lý, độ vênh giữa chỉ số quy trình với mức độ hài lòng của người dân và sự thiếu hụt dữ liệu theo dõi; từ đó đề xuất các giải pháp gắn với cơ quan chủ trì, thời hạn và căn cứ pháp lý cụ thể.
Từ khóa: Tổ chức thực hiện pháp luật; Ủy ban nhân dân cấp xã; chính quyền địa phương hai cấp; tỉnh Đắk Lắk.
Abstract: In the two-tier local government model, commune-level People’s Committees directly organize the implementation of most legal provisions affecting citizens’ daily lives. Drawing on the Law on Organization of Local Government 2025, related regulations and data from Đắk Lắk Province after one year of operating the new model, this article assesses how commune-level People’s Committees organize law implementation across their groups of legal tasks, with case comparisons of Phú Yên, Tân Lập and Buôn Ma Thuột wards and Ea Knốp commune. The scope is limited to the People’s Committee; the People’s Council and the individual powers of the Committee Chairperson are not examined. The article identifies issues concerning policy-making capacity, the pace of legal document review, the legal workforce, the gap between process indicators and citizen satisfaction, and the lack of monitoring data, and proposes solutions specifying lead agencies, timelines and legal bases.
Keywords: law implementation; commune-level People’s Committee; two-tier local government; Đắk Lắk Province.
1. Đặt vấn đề
Hiệu lực của một văn bản pháp luật phụ thuộc vào năng lực của chủ thể tổ chức đưa văn bản đó vào đời sống. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đối với phần lớn quan hệ pháp luật phát sinh trực tiếp với người dân, chủ thể đó là chính quyền cấp xã, mà trước hết là Ủy ban nhân dân cùng bộ máy giúp việc – nơi ban hành quyết định và áp dụng pháp luật để giải quyết từng vụ việc. Khi cấp huyện không còn là tầng nấc trung gian vừa hướng dẫn, vừa giám sát, cấp xã phải tự đảm nhận toàn bộ chu trình tổ chức thực hiện pháp luật trên địa bàn. Yêu cầu này cao hơn nhiều so với việc chỉ được giao thêm thẩm quyền trên văn bản.
Sau khi hợp nhất với tỉnh Phú Yên và sắp xếp lại còn 102 đơn vị hành chính cấp xã, tỉnh Đắk Lắk là địa bàn phù hợp để khảo sát bởi quy mô dân số, diện tích lớn và sự đa dạng về địa hình, thành phần dân tộc. Thay vì tiếp cận theo các khâu chung, bài viết đánh giá thực trạng theo bốn nội dung tiêu biểu tương ứng với các nhóm nhiệm vụ pháp lý của Ủy ban nhân dân cấp xã: (i) xây dựng, ban hành văn bản; (ii) bộ máy và nguồn lực; (iii) quản lý hành chính, trong đó có giải quyết thủ tục hành chính; (iv) phổ biến, giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở theo luật chuyên ngành. Mỗi nội dung được đối chiếu với số liệu toàn tỉnh và của một số xã, phường cụ thể, từ đó rút ra các vấn đề đặt ra và giải pháp.
2. Cơ sở lý luận và pháp lý về tổ chức thực hiện pháp luật của Ủy ban nhân dân cấp xã
2.1. Khái niệm
Theo lý luận chung về nhà nước và pháp luật, thực hiện pháp luật là hoạt động làm cho các quy định pháp luật đi vào đời sống, trở thành hành vi thực tế của các chủ thể. Hoạt động này có bốn hình thức: tuân thủ pháp luật (không làm điều pháp luật cấm), thi hành pháp luật (làm điều pháp luật bắt buộc), sử dụng pháp luật (thực hiện quyền pháp luật cho phép) và áp dụng pháp luật. Cá nhân, tổ chức có thể thực hiện ba hình thức đầu; riêng áp dụng pháp luật – tức ban hành quyết định cá biệt để giải quyết một vụ việc cụ thể – chỉ do cơ quan, người có thẩm quyền thực hiện. Mỗi hồ sơ được giải quyết là một hành vi áp dụng pháp luật cụ thể.
Tổ chức thực hiện pháp luật là một khái niệm khác, chỉ hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm bảo đảm các chủ thể thực hiện đúng pháp luật, gồm xây dựng kế hoạch, hướng dẫn, bảo đảm điều kiện thi hành, áp dụng pháp luật, kiểm tra và tổng kết. Nghị định số 80/2025/NĐ-CP ngày 01/4/2025 của Chính phủ quy định về tổ chức thi hành văn bản quy phạm pháp luật, gồm: kế hoạch triển khai thi hành, hướng dẫn áp dụng, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ, thu thập thông tin và kiểm tra (Chính phủ, 2025c). Như vậy, tổ chức thực hiện pháp luật có nội hàm rộng hơn phạm vi điều chỉnh của Nghị định này.
Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, chính quyền địa phương cấp xã gồm Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân (Quốc hội, 2025c, Điều 2). Ủy ban nhân dân do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu ra, là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân và là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, tổ chức thi hành Hiến pháp, pháp luật và nghị quyết của Hội đồng nhân dân; chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương, Hội đồng nhân dân cùng cấp và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên (Quốc hội, 2025c, khoản 1 Điều 6). Ủy ban nhân dân hoạt động theo chế độ tập thể, quyết định theo đa số, đồng thời đề cao thẩm quyền và trách nhiệm của Chủ tịch Ủy ban nhân dân (Quốc hội, 2025c, Điều 4).
Trong chính quyền cấp xã có bốn chủ thể dễ bị đồng nhất với nhau, song có tính chất và thẩm quyền khác nhau. Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, quyết định chính sách, biện pháp và thực hiện giám sát (Điều 5, Điều 21). Ủy ban nhân dân là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân và cơ quan hành chính nhà nước, quyết định theo chế độ tập thể, có nhiệm vụ tổ chức thi hành pháp luật và nghị quyết trên địa bàn (Điều 6, Điều 22, Điều 40). Chủ tịch Ủy ban nhân dân là người đứng đầu, có thẩm quyền cá nhân như lãnh đạo, điều hành, kiểm tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo (Điều 23). Cơ quan chuyên môn và công chức là bộ máy giúp việc, tham mưu và thực hiện nhiệm vụ được phân công, ủy quyền (Điều 14, Điều 39).
Từ các căn cứ trên, bài viết quan niệm: tổ chức thực hiện pháp luật của Ủy ban nhân dân cấp xã là hoạt động của Ủy ban nhân dân, với tư cách cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân và cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, thực hiện thẩm quyền do Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 và các luật chuyên ngành giao, thông qua quyết định tập thể và bộ máy giúp việc, nhằm bảo đảm Hiến pháp, pháp luật, văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên và nghị quyết của Hội đồng nhân dân được thi hành thống nhất, hiệu quả trên địa bàn.
2.2. Các nhóm nhiệm vụ pháp lý của Ủy ban nhân dân cấp xã
Điều 22 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban nhân dân xã (Quốc hội, 2025c). Ủy ban nhân dân phường thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn quy định tại Điều 22 và bổ sung về phát triển đô thị tại Điều 25; đặc khu áp dụng tương ứng theo Điều 27. Bài viết đề xuất năm nhóm nhiệm vụ pháp lý của Ủy ban nhân dân cấp xã theo chu trình tổ chức thực hiện pháp luật.
Một là, xây dựng, ban hành văn bản (khoản 1, 8, 9): xây dựng và trình Hội đồng nhân dân dự thảo nghị quyết; ban hành quy chế làm việc; ban hành quyết định và văn bản hành chính; bãi bỏ, sửa đổi văn bản không còn phù hợp. Tuy nhiên, nghị quyết do Hội đồng nhân dân ban hành; Ủy ban nhân dân chỉ xây dựng, trình dự thảo và tổ chức thực hiện.
Hai là, tổ chức thi hành và bảo đảm điều kiện thi hành (khoản 2 và phần tổ chức thực hiện nghị quyết của Hội đồng nhân dân tại khoản 1): tổ chức thi hành Hiến pháp, pháp luật, văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên và nghị quyết của Hội đồng nhân dân; bảo đảm cơ sở vật chất, nhân lực và các nguồn lực khác để thi hành. Đây là nhiệm vụ cốt lõi.
Ba là, quản lý hành chính nhà nước trên địa bàn (khoản 3, 7): bảo đảm nền hành chính thống nhất, thông suốt, hiệu lực, hiệu quả, công khai, minh bạch, phục vụ Nhân dân; quyết định theo thẩm quyền các quy hoạch chi tiết; liên kết, hợp tác giữa các đơn vị hành chính cấp xã. Luật không liệt kê riêng thủ tục hành chính; bài viết xem giải quyết thủ tục hành chính là biểu hiện cụ thể của nhiệm vụ quản lý hành chính này.
Bốn là, tổ chức bộ máy, biên chế và ngân sách (khoản 4, 5, 6): quyết định phân bổ, giao dự toán chi đối với các khoản chưa phân bổ chi tiết, điều chỉnh dự toán ngân sách; quy định nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan chuyên môn, đơn vị sự nghiệp công lập; quản lý biên chế, lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở và người hoạt động không chuyên trách.
Năm là, thực hiện nhiệm vụ được phân cấp, ủy quyền và các nhiệm vụ khác theo quy định của pháp luật (khoản 10), theo cơ chế tại Điều 13 và Điều 14 của Luật.
2.3. Điểm mới về thẩm quyền của cấp xã trong mô hình hai cấp
Về chất, cấp xã không còn là cấp thừa hành của cấp huyện mà là một cấp chính quyền hoàn chỉnh (Quốc hội, 2025c; Nguyễn Bá Chiến, 2026). Về lượng, trong 1.377 nhiệm vụ được Trung ương phân cấp, phân quyền, có 949 nhiệm vụ (68,9%) giao cho chính quyền địa phương, trong đó 79 nhiệm vụ giao trực tiếp cho cấp xã; trong 1.164 nhiệm vụ được phân định thẩm quyền, có 859 nhiệm vụ (73,8%) chuyển cho cấp xã (Tỉnh ủy Đắk Lắk, 2026).
Riêng ở thẩm quyền lập quy, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 (Luật số 64/2025/QH15), có hiệu lực từ ngày 01/4/2025, ban đầu không quy định thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật của cấp xã (Quốc hội, 2025a). Chưa đầy ba tháng sau, Luật số 87/2025/QH15 ngày 25/6/2025 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025) sửa đổi toàn bộ Điều 22 của Luật số 64/2025/QH15, khôi phục thẩm quyền này: Hội đồng nhân dân cấp xã ban hành nghị quyết, Ủy ban nhân dân cấp xã ban hành quyết định quy phạm pháp luật để cụ thể hóa chính sách phát triển kinh tế – xã hội của địa phương (Quốc hội, 2025b).
3. Thực trạng tổ chức thực hiện pháp luật của Ủy ban nhân dân cấp xã tại tỉnh Đắk Lắk
3.1. Xây dựng, ban hành và rà soát văn bản
Tính đến giữa năm 2026, cấp xã trên địa bàn tỉnh đã ban hành 29 văn bản quy phạm pháp luật, gồm 10 nghị quyết của Hội đồng nhân dân (do Ủy ban nhân dân xây dựng, trình dự thảo) và 19 quyết định của Ủy ban nhân dân, chủ yếu quy định chức năng, nhiệm vụ của các phòng chuyên môn trực thuộc (Tỉnh ủy Đắk Lắk, 2026). Nội dung văn bản mới dừng ở tổ chức nội bộ, còn ít văn bản cụ thể hóa chính sách phát triển kinh tế – xã hội – mục đích của việc khôi phục thẩm quyền lập quy. Ở khâu rà soát, tỉnh xác định 365 văn bản (83 nghị quyết, 281 quyết định, 1 chỉ thị) cần xử lý; đã hoàn thành 159 văn bản, còn 206 văn bản, trong đó 104 văn bản đang xây dựng và 102 văn bản chưa triển khai, với mục tiêu hoàn thành trước ngày 01/3/2027 (Tỉnh ủy Đắk Lắk, 2026). Ngoài văn bản của tỉnh, cấp xã còn gặp vướng mắc do nhiều luật, nghị định chuyên ngành ban hành trước đây vẫn quy định thẩm quyền theo mô hình ba cấp mà chưa được sửa đổi.
3.2. Tổ chức bộ máy, nhân lực và nguồn lực bảo đảm thi hành
Toàn tỉnh có 408 cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã. Tỉnh đã điều động 71 lượt cán bộ từ cấp tỉnh về cơ sở, tiếp nhận 86 cán bộ từ ngoài tỉnh, ký hợp đồng lao động với 110 người, bố trí 7.556/9.975 biên chế cán bộ, công chức cấp xã. Tuy vậy, tình trạng thiếu hụt nhân lực chuyên môn khá rõ: lĩnh vực tài chính, ngân sách thiếu 184 người; đầu tư, đấu thầu thiếu 158 người; quy hoạch, quản lý đất đai thiếu 188 người; công nghệ thông tin thiếu 197 người; các lĩnh vực khác thiếu 1.188 người (Tỉnh ủy Đắk Lắk, 2026).
3.3. Quản lý hành chính nhà nước: giải quyết thủ tục hành chính và cung ứng dịch vụ công
Giải quyết thủ tục hành chính là biểu hiện cụ thể của nhiệm vụ quản lý hành chính nhà nước (khoản 3 Điều 22 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025). Từng hồ sơ do công chức xử lý và người có thẩm quyền ký theo phân công, ủy quyền (Quốc hội, 2025c, Điều 14), vì vậy số liệu dưới đây phản ánh kết quả chung của chính quyền cấp xã, không riêng quyết định của Ủy ban nhân dân với tư cách tập thể. Cấp xã toàn tỉnh đảm nhận 427 thủ tục hành chính (363 thủ tục toàn trình, 64 thủ tục một phần); từ ngày 01/7/2025 đến giữa năm 2026 đã tiếp nhận 761.136 hồ sơ, giải quyết 715.049 hồ sơ, tỷ lệ đúng hạn đạt 97,74% (Tỉnh ủy Đắk Lắk, 2026).
Phường Phú Yên số hóa 100% hồ sơ; trong quý I/2026 chỉ có 0,05% hồ sơ trễ hạn do lỗi hệ thống. Phường Tân Lập niêm yết thủ tục hành chính bằng mã QR; riêng quý I/2026 tiếp nhận 3.068 hồ sơ, 100% được giải quyết đúng và trước hạn; phường có 33 tổ công nghệ số cộng đồng, tổ chức 18 lớp tập huấn với 692 lượt người tham gia, 45.920 người (88,27%) đã xác nhận kỹ năng số trên ứng dụng VNeID. Ở xã Ea Knốp – được hợp nhất từ bốn đơn vị hành chính cũ – báo chí phản ánh ngay trong tháng đầu vận hành (tháng 7/2025), nhiều thủ tục hộ tịch, địa chính chưa được giải quyết trọn vẹn trên hệ thống điện tử do phần mềm liên thông giữa cấp xã và cấp tỉnh chưa kết nối thông suốt, công chức phải vừa vận hành hệ thống vừa xử lý thủ công (Chính quyền địa phương 2 cấp, 2025).
Về mức độ hài lòng của người dân, kết quả khảo sát 4.920 phiếu cho thấy chỉ số hài lòng bình quân toàn tỉnh đạt 80,67%; hơn một nửa số xã, phường chưa đạt mức bình quân này; lĩnh vực đất đai có mức độ hài lòng thấp nhất (Tỉnh ủy Đắk Lắk, 2026).
3.4. Phổ biến, giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở
Cần lưu ý, phổ biến, giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở là nhiệm vụ do luật chuyên ngành giao, không phải một nhóm nhiệm vụ riêng của Điều 22 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025. Theo báo cáo của Sở Tư pháp tại buổi làm việc với Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội ngày 18/6/2026, các tổ hòa giải trên địa bàn tỉnh hằng năm tiếp nhận, giải quyết trên 2.000 vụ việc với tỷ lệ hòa giải thành trên 75%, Phường Tân Lập báo cáo hòa giải thành 100% số vụ việc được thụ lý (Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội, 2026).
Về phổ biến, giáo dục pháp luật, thực tiễn tại các xã, phường chủ yếu gắn với hoạt động tuyên truyền ở thôn, buôn, tổ dân phố và với phong trào nâng cao kỹ năng số. Trong các báo cáo sơ kết mà tác giả tiếp cận được, chưa có số liệu tổng hợp theo chuẩn thống nhất về số buổi tuyên truyền, số người được tiếp cận hay mức độ hiểu biết pháp luật của người dân, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là khoảng trống dữ liệu đáng lưu ý, bởi theo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật, Ủy ban nhân dân cấp xã chịu trách nhiệm tổ chức phổ biến, giáo dục pháp luật trên địa bàn (Quốc hội, 2012).
3.5. Đánh giá chung
Kết quả đạt được: bộ máy cấp xã được kiện toàn đồng bộ; khối lượng hồ sơ thủ tục hành chính được giải quyết lớn với tỷ lệ đúng hạn cao; một số đơn vị như phường Phú Yên, phường Tân Lập vận hành tốt trên nền tảng số; hòa giải ở cơ sở đạt tỷ lệ hòa giải thành cao.
Hạn chế: (1) thẩm quyền lập quy bước đầu chủ yếu được sử dụng cho tổ chức nội bộ, còn ít văn bản cụ thể hóa chính sách; (2) tiến độ rà soát văn bản chậm, nhiều luật chuyên ngành vẫn quy định theo mô hình ba cấp; (3) thiếu công chức chuyên môn ở chính những lĩnh vực có nhiều quan hệ pháp luật phức tạp; (4) chỉ số quy trình cao nhưng mức độ hài lòng, nhất là trong lĩnh vực đất đai, còn thấp hơn; (5) năng lực không đồng đều giữa các đơn vị; (6) thiếu dữ liệu theo dõi về phổ biến, giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở.
4. Những vấn đề đặt ra
Từ thực trạng trên, có thể khái quát sáu vấn đề đặt ra đối với việc tổ chức thực hiện pháp luật của Ủy ban nhân dân cấp xã.
Một là, chuyển hóa thẩm quyền lập quy từ hình thức sang thực chất. Khoảng cách giữa “có thẩm quyền” và “sử dụng thẩm quyền đúng mục đích” khó tự thu hẹp theo thời gian nếu thiếu đào tạo và hướng dẫn nghiệp vụ. Khi đó, thẩm quyền lập quy nhiều khả năng tiếp tục chủ yếu được dùng để quy định tổ chức nội bộ, chưa phát huy được mục đích của Luật số 87/2025/QH15.
Hai là, rút ngắn độ trễ trong rà soát thể chế. Việc văn bản chưa được xử lý xong, cùng các luật chuyên ngành còn quy định theo mô hình ba cấp, buộc công chức cơ sở phải áp dụng các quy định cũ chưa phù hợp trong khi quy định mới chưa có hiệu lực, tiềm ẩn nguy cơ áp dụng pháp luật không thống nhất.
Ba là, bổ sung nhân lực chuyên môn đúng trọng tâm. Thực tế phường Tân Lập thiếu vị trí trong khi phường Buôn Ma Thuột chưa sử dụng hết biên chế cho thấy nhu cầu nhân lực giữa các đơn vị không đồng đều. Vì vậy, cần xác định nhu cầu dựa trên khối lượng công việc pháp lý thực tế, không chỉ theo định mức chung.
Bốn là, đo lường chất lượng bằng cả thước đo quy trình lẫn cảm nhận của người dân. Tỷ lệ đúng hạn 97,74% và mức độ hài lòng bình quân 80,67% (thấp nhất ở lĩnh vực đất đai) không cùng chiều; chỉ sử dụng một thước đo sẽ dẫn tới kết luận thiếu khách quan.
Năm là, thu hẹp chênh lệch năng lực giữa các xã, phường cùng khung thẩm quyền. Nếu không, có nguy cơ hình thành sự bất bình đẳng trong tiếp cận pháp luật giữa người dân ở các địa bàn khác nhau trong cùng một tỉnh.
Sáu là, thiết lập hệ thống dữ liệu theo dõi việc tổ chức thực hiện pháp luật ở cấp xã. Thiếu số liệu thống nhất về phổ biến, giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở thì khó đánh giá, so sánh, phân bổ nguồn lực hợp lý, cũng như khó bảo đảm yêu cầu kiểm soát quyền lực khi đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho cơ sở.
5. Một số giải pháp
Thứ nhất, nâng cao năng lực lập quy của cấp xã. Sở Tư pháp chủ trì, phối hợp với Ủy ban nhân dân cấp xã tổ chức tập huấn theo phương pháp tình huống và ban hành bộ văn bản mẫu, phân biệt rõ văn bản tổ chức nội bộ với văn bản cụ thể hóa chính sách. Đồng thời, Sở Tư pháp thành lập tổ tư vấn pháp lý lưu động và kênh trao đổi trực tuyến để góp ý dự thảo trước khi ban hành, nhằm rút ngắn thời gian chờ và nâng cao chất lượng văn bản ngay từ khâu soạn thảo. Giải pháp này cần triển khai từ quý IV/2026 và thực hiện thường xuyên, căn cứ khoản 1, 8, 9 Điều 22 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025; Điều 22 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 (được sửa đổi bởi khoản 4 Điều 1 Luật số 87/2025/QH15) và Nghị định số 80/2025/NĐ-CP.
Thứ hai, xử lý dứt điểm văn bản tồn đọng theo lộ trình từng quý. Ủy ban nhân dân tỉnh chỉ đạo; Sở Tư pháp và các sở, ngành chủ trì từng văn bản, ưu tiên các lĩnh vực đất đai, xây dựng, hộ tịch, bảo đảm hoàn thành 206 văn bản còn tồn đọng trước ngày 01/3/2027. Đồng thời, lập danh mục luật, nghị định chuyên ngành còn quy định thẩm quyền theo mô hình ba cấp để Sở Tư pháp tổng hợp, kiến nghị Trung ương. Căn cứ thực hiện là Điều 11 Nghị quyết số 190/2025/QH15 (Quốc hội, 2025d) và khoản 1 Điều 54 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025.
Thứ ba, phân bổ nhân lực theo khối lượng công việc thực tế. Sở Nội vụ chủ trì tham mưu, Ủy ban nhân dân tỉnh quyết định, hoàn thành danh mục vị trí việc làm và bổ sung công chức các lĩnh vực đất đai, tài chính, đầu tư, pháp chế trong quý I–II/2027. Ưu tiên các xã, phường quy mô lớn còn thiếu nhiều vị trí như phường Tân Lập; với nơi chưa sử dụng hết biên chế như phường Buôn Ma Thuột (62/70), cần đẩy nhanh tuyển dụng, tiếp nhận. Có thể kết hợp điều động có thời hạn từ cấp tỉnh, ký hợp đồng thực hiện nhiệm vụ của công chức và tập huấn kỹ năng xử lý tình huống pháp lý. Căn cứ thực hiện là khoản 5, 6 Điều 22 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, Nghị định số 170/2025/NĐ-CP (Chính phủ, 2025a) và Nghị định số 173/2025/NĐ-CP (Chính phủ, 2025b).
Thứ tư, xây dựng bộ chỉ số đánh giá kép. Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh chủ trì, Sở Nội vụ và Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp bổ sung chỉ số hài lòng theo từng lĩnh vực, trước hết là đất đai, vào tiêu chí đánh giá từng xã, phường, song song với tỷ lệ đúng hạn và mức độ số hóa. Kết quả được công khai theo quý; đơn vị có tỷ lệ đúng hạn cao nhưng mức độ hài lòng thấp không được xếp loại tốt. Bộ chỉ số nên áp dụng từ kỳ đánh giá năm 2027, căn cứ khoản 3 Điều 22 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025.
Thứ năm, chuẩn hóa dữ liệu theo dõi. Sở Tư pháp chủ trì, Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện, ban hành mẫu sổ và biểu báo cáo thống nhất về phổ biến, giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở, tích hợp vào chế độ báo cáo định kỳ hiện có để không làm tăng gánh nặng báo cáo. Việc này cần hoàn thành trong quý I/2027, căn cứ khoản 2, khoản 10 Điều 22 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (Quốc hội, 2012) và Luật Hòa giải ở cơ sở (Quốc hội, 2013).
Thứ sáu, thu hẹp chênh lệch giữa các đơn vị và thực hiện phân cấp, ủy quyền có điều kiện. Về hạ tầng và chuyển đổi số, Sở Khoa học và Công nghệ chủ trì, Trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã phối hợp nhân rộng cách làm số hóa toàn bộ hồ sơ từ khâu tiếp nhận của phường Phú Yên, phường Tân Lập; cử tổ kỹ thuật lưu động hỗ trợ các xã còn khó khăn về hạ tầng liên thông trong giai đoạn 2026–2027, căn cứ khoản 2, 3 Điều 22 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025. Về phân cấp, Ủy ban nhân dân tỉnh chủ trì rà soát việc phân cấp, ủy quyền theo Điều 13, Điều 14 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 gắn với năng lực từng đơn vị, hoàn thành rà soát trong năm 2026 và điều chỉnh từ năm 2027; Sở Tư pháp thẩm định, ưu tiên bảo đảm điều kiện thực hiện cho Ủy ban nhân dân cấp xã ở những nơi quá tải.
6. Kết luận
Tổ chức thực hiện pháp luật là khâu quyết định để quy định trên văn bản trở thành hiệu lực thực tế. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phần lớn trách nhiệm đối với các quan hệ pháp luật phát sinh trực tiếp với người dân thuộc về chính quyền cấp xã, trước hết là Ủy ban nhân dân. Kết quả đối chiếu bốn nội dung tiêu biểu thuộc các nhóm nhiệm vụ pháp lý cho thấy, cấp xã ở tỉnh Đắk Lắk đã có chuyển biến tích cực trong kiện toàn bộ máy, giải quyết thủ tục hành chính và hòa giải ở cơ sở, song còn khoảng trống về năng lực lập quy, tiến độ rà soát văn bản, đội ngũ công chức chuyên môn, độ vênh giữa chỉ số quy trình với cảm nhận của người dân, sự chênh lệch giữa các đơn vị và nhất là dữ liệu theo dõi. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp với cơ quan chủ trì, thời hạn và căn cứ pháp lý rõ ràng là điều kiện để mô hình chính quyền địa phương hai cấp phát huy hiệu lực, hiệu quả trên thực tế.
Tài liệu tham khảo:
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022). Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
Chính phủ (2025a). Nghị định số 170/2025/NĐ-CP ngày 30/6/2025 quy định về tuyển dụng, sử dụng và quản lý công chức.
Chính phủ (2025b). Nghị định số 173/2025/NĐ-CP ngày 30/6/2025 về hợp đồng thực hiện nhiệm vụ của công chức.
Chính phủ (2025c). Nghị định số 80/2025/NĐ-CP ngày 01/4/2025 về tổ chức thi hành văn bản quy phạm pháp luật.
Báo Dân tộc và Miền núi (30/7/2025). Chính quyền địa phương 2 cấp: Khắc phục khó khăn, vận hành linh hoạt. https://dantocmiennui.baotintuc.vn/chinh-quyen-dia-phuong-2-cap-khac-phuc-kho-khan-van-hanh-linh-hoat-post361002.html
Báo Đại biểu Nhân dân (18/6/2026). Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội làm việc với UBND tỉnh Đắk Lắk. https://daibieunhandan.vn/doan-khao-sat-cua-uy-ban-van-hoa-va-xa-hoi-lam-viec-voi-ubnd-tinh-dak-lak-10420861.html
Nguyễn Bá Chiến. (2026). Chính quyền cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Tạp chí Quản lý nhà nước, (360), 16–22. https://doi.org/10.59394/qlnn.360.2026.1398
Quốc hội (2012). Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012
Quốc hội (2013). Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013
Quốc hội (2025a). Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025
Quốc hội (2025b). Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025
Quốc hội (2025c). Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025
Quốc hội (2025d). Nghị quyết quy định về xử lý một số vấn đề liên quan đến sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước năm 2025
Tỉnh ủy Đắk Lắk (2026). Báo cáo số 215-BC/TU ngày 17/6/2026 về nhiệm vụ theo yêu cầu của Ban Chỉ đạo Trung ương về sơ kết 01 năm vận hành bộ máy của hệ thống chính trị và chính quyền 02 cấp.
Vũ Xuân Thanh & Thiều Thị Thu Hương (2026). Chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam sau một năm thực hiện. Tạp chí Quản lý nhà nước, (366), 51–58. https://doi.org/10.59394/qlnn.366.2026.1553
