State management of climate change adaptation according to the spirit of the 14th National Congress of the Communist Party of Vietnam
ThS. Nguyễn Thị Huệ
Trường Chính trị tỉnh Tây Ninh
Email: huenguyentct@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Biến đổi khí hậu đặt ra yêu cầu đổi mới quản lý nhà nước theo hướng chủ động thích ứng, quản trị rủi ro và bảo đảm phát triển bền vững. Trên cơ sở phân tích, tổng hợp tài liệu và thống kê mô tả, bài viết làm rõ những yêu cầu mới đối với quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng, tập trung vào hoàn thiện thể chế, tăng cường quản trị rủi ro, lồng ghép thích ứng vào các chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển, phát huy vai trò kiến tạo của Nhà nước và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số. Từ việc phân tích thực trạng, kết quả đạt được và những hạn chế trong tổ chức thực hiện, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực quản lý, tăng cường phối hợp liên ngành, hoàn thiện cơ chế huy động và phân bổ nguồn lực, nâng cao hiệu quả giám sát, đánh giá. Qua đó, góp phần nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo đảm an ninh và thúc đẩy phát triển bền vững ở Việt Nam.
Từ khóa: Quản lý nhà nước; thích ứng với biến đổi khí hậu; phát triển bền vững; Đại hội XIV của Đảng.
Abstract: Climate change requires renewing state management toward proactive adaptation, risk governance, and ensuring sustainable development. Using methods of document analysis, synthesis, and descriptive statistics, the article clarifies the new requirements for state management of climate change adaptation in the spirit of the Party’s 14th National Congress, focusing on improving institutions, strengthening risk governance, integrating adaptation into development strategies, master plans, and plans, promoting the State’s enabling role, and accelerating the application of digital technology. Based on an analysis of the current situation, achievements, and limitations in implementation, the article proposes solutions to enhance management capacity, strengthen inter-sectoral coordination, improve mechanisms for mobilizing and allocating resources, and improve monitoring and evaluation. These contribute to enhancing climate change adaptation capacity, ensuring security, and promoting sustainable development in Vietnam.
Keywords: State management; climate change adaptation; sustainable development; the Party’s 14th National Congress.
1. Đặt vấn đề
Biến đổi khí hậu đang trở thành thách thức lớn đối với phát triển bền vững toàn cầu, với những tác động ngày càng rõ nét đến môi trường, hệ sinh thái, tài nguyên thiên nhiên, hoạt động sản xuất, kết cấu hạ tầng, sức khỏe và sinh kế của người dân. Đối với Việt Nam, quốc gia có đường bờ biển dài, nhiều vùng đồng bằng thấp và các ngành kinh tế phụ thuộc đáng kể vào điều kiện tự nhiên, biến đổi khí hậu làm gia tăng rủi ro đối với tăng trưởng kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội và ổn định đời sống Nhân dân. Vì vậy, thích ứng với biến đổi khí hậu không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ môi trường mà còn là yêu cầu quan trọng trong quản lý nhà nước và quản trị phát triển quốc gia.
Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2022), tác động của biến đổi khí hậu gây tổn thất cho Việt Nam khoảng 10 tỷ USD năm 2020, tương đương 3,2% GDP. Nếu thiếu các biện pháp thích ứng và giảm nhẹ phù hợp, tổn thất kinh tế có thể tương đương 12 – 14,5% GDP mỗi năm vào năm 2050; đồng thời, có tới một triệu người có nguy cơ rơi vào tình trạng nghèo cùng cực vào năm 2030. Những ước tính này cho thấy, quy mô và tính chất nghiêm trọng của rủi ro khí hậu, đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực dự báo, phòng ngừa, điều phối chính sách và huy động nguồn lực để bảo đảm khả năng chống chịu của nền kinh tế và xã hội.
Ở Việt Nam, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường là định hướng được Đảng xác lập từ Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 03/6/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI), tiếp tục được nhấn mạnh tại Kết luận số 56-KL/TW ngày 23/8/2019 của Bộ Chính trị. Trên cơ sở kế thừa các định hướng đó, Đại hội XIV của Đảng tiếp tục đặt nhiệm vụ chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu trong tổng thể chiến lược phát triển nhanh, bền vững đất nước. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm; nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng tài nguyên, bảo vệ môi trường và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b). Những định hướng này đòi hỏi quản lý nhà nước không chỉ dừng ở việc tổ chức thực hiện các chương trình, dự án ứng phó với biến đổi khí hậu mà còn phải đổi mới phương thức quản trị, tăng cường phối hợp liên ngành, tích hợp rủi ro khí hậu vào hoạch định chính sách và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực phát triển.
Các nghiên cứu về biến đổi khí hậu ở Việt Nam đã tiếp cận nhiều phương diện, như: đánh giá tác động, xác định tính dễ bị tổn thương, xây dựng chính sách thích ứng, huy động nguồn lực và nâng cao khả năng chống chịu. Tuy nhiên, việc làm rõ yêu cầu đổi mới quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu trong mối liên hệ với định hướng quản lý, quản trị và kiến tạo phát triển theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng vẫn có ý nghĩa cần thiết. Trọng tâm không chỉ là xác định những nhiệm vụ thích ứng mà còn phải làm rõ năng lực thể chế, phương thức tổ chức thực hiện và cơ chế phối hợp cần thiết để chuyển hóa các định hướng chính trị thành kết quả quản lý cụ thể. Trên cơ sở đó, bài viết phân tích những yêu cầu mới đối với quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu ở Việt Nam; đánh giá kết quả, hạn chế và nguyên nhân; từ đó, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong thời gian tới.
Về phương pháp nghiên cứu, bài viết vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu, logic, lịch sử và thống kê mô tả. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thể chế, tổ chức thực hiện, phối hợp quản lý, huy động nguồn lực và các điều kiện bảo đảm thích ứng với biến đổi khí hậu ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
2. Những yêu cầu mới đối với quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng
Quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu là quá trình Nhà nước xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện pháp luật, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch; tổ chức bộ máy và điều phối các chủ thể; huy động, phân bổ nguồn lực; kiểm tra, giám sát và đánh giá nhằm giảm mức độ dễ bị tổn thương, nâng cao năng lực thích ứng và khả năng chống chịu của hệ thống tự nhiên, kinh tế – xã hội trước các tác động của biến đổi khí hậu. Theo cách tiếp cận này, hiệu quả quản lý không chỉ thể hiện ở số lượng văn bản, chương trình hay dự án được ban hành mà quan trọng hơn là khả năng giảm thiểu rủi ro, hạn chế tổn thất, bảo vệ con người và hệ sinh thái, duy trì sinh kế và bảo đảm phát triển bền vững.
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định yêu cầu phát triển kinh tế gắn với bảo vệ tài nguyên, môi trường và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu; đồng thời, nhấn mạnh việc hoàn thiện đồng bộ pháp luật, cơ chế, chính sách và quy hoạch về quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a). Trên cơ sở đó, quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu cần được đổi mới theo các định hướng chủ yếu sau:
Một là, chuyển từ tư duy ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa và quản trị rủi ro khí hậu.
Đây là yêu cầu đổi mới tư duy quản lý, chuyển trọng tâm từ xử lý hậu quả sang nhận diện, dự báo, phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro ngay từ quá trình hoạch định chính sách và quyết định phát triển. Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn qua 40 năm đổi mới trình Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu chủ động phòng ngừa, kiểm soát và phục hồi môi trường, hệ sinh thái, không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b).
Đối với quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu, yêu cầu này đòi hỏi kết quả dự báo khí hậu, dữ liệu khí tượng thủy văn, bản đồ rủi ro và đánh giá tính dễ bị tổn thương phải được sử dụng thực chất trong xây dựng quy hoạch, lựa chọn dự án đầu tư và phân bổ nguồn lực. Các quyết định về phát triển hạ tầng, đô thị, nông nghiệp và sử dụng tài nguyên cần tính đến những biến động khí hậu trong dài hạn, tránh tạo ra các rủi ro mới hoặc làm gia tăng mức độ phơi nhiễm của cộng đồng. Theo đó, hiệu quả quản lý cần được đánh giá không chỉ qua khả năng ứng phó khi thiên tai xảy ra mà còn qua mức độ giảm thiểu rủi ro, tổn thất có thể dự báo và khả năng phục hồi của các hệ thống chịu tác động.
Hai là, tích hợp thích ứng với biến đổi khí hậu vào quản trị phát triển bền vững và tăng cường điều phối liên ngành.
Biến đổi khí hậu tác động đồng thời đến nhiều ngành, lĩnh vực và địa bàn; trong khi đó, các quyết định về đất đai, tài nguyên nước, nông nghiệp, giao thông, xây dựng, năng lượng, y tế và an sinh xã hội có thể làm thay đổi mức độ rủi ro khí hậu. Vì vậy, nếu thích ứng chỉ được xem là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý môi trường, hiệu quả chính sách sẽ bị hạn chế bởi sự phân tán nguồn lực và thiếu liên kết giữa các quyết định phát triển.
Tinh thần Đại hội XIV của Đảng đặt yêu cầu quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển kinh tế – xã hội. Điều này đòi hỏi lồng ghép mục tiêu thích ứng vào chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển ngành và địa phương; thiết lập cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu và phân định trách nhiệm giữa các cơ quan có liên quan. Vấn đề cốt lõi không chỉ là bổ sung nội dung biến đổi khí hậu vào các văn bản quy hoạch mà còn phải bảo đảm các mục tiêu thích ứng được chuyển hóa thành tiêu chí lựa chọn đầu tư, yêu cầu thực hiện và chỉ số đánh giá kết quả. Qua đó, hạn chế tình trạng các chính sách phát triển riêng lẻ làm triệt tiêu hiệu quả thích ứng hoặc chuyển rủi ro từ ngành, địa phương này sang ngành, địa phương khác.
Yêu cầu này cũng cần được đặt trong mối quan hệ giữa thích ứng và giảm nhẹ biến đổi khí hậu. Cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị lần thứ 26 các bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP26) đặt ra yêu cầu phối hợp hai nhóm nhiệm vụ, nhưng không làm mất đi mục tiêu riêng của thích ứng là giảm mức độ dễ bị tổn thương và nâng cao khả năng chống chịu. Do đó, tích hợp chính sách cần bảo đảm tính bổ trợ giữa thích ứng và giảm nhẹ, đồng thời tránh đồng nhất hai nội dung này trong thiết kế và đánh giá chính sách.
Ba là, đổi mới vai trò của Nhà nước theo hướng kiến tạo, điều phối và huy động sự tham gia của toàn xã hội.
Định hướng nâng cao năng lực quản lý, quản trị và kiến tạo phát triển của Nhà nước theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý thích ứng với biến đổi khí hậu. Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong xây dựng thể chế, xác lập mục tiêu, ban hành tiêu chuẩn, cung cấp thông tin, đầu tư vào hạ tầng thiết yếu và bảo đảm công bằng trong tiếp cận các nguồn lực thích ứng. Đồng thời, cần tạo lập môi trường chính sách thuận lợi để doanh nghiệp, tổ chức xã hội, cộng đồng và người dân tham gia chủ động vào quá trình xây dựng, thực hiện và giám sát các giải pháp thích ứng.
Yêu cầu này càng cấp thiết trong bối cảnh nhu cầu tài chính cho thích ứng lớn, vượt quá khả năng đáp ứng của ngân sách nhà nước. Báo cáo Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (cập nhật) ước tính nhu cầu tài chính cho thích ứng trong giai đoạn 2021 – 2030 khoảng 55 – 92 tỷ USD (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2025). Quy mô nhu cầu này cho thấy, cần đa dạng hóa nguồn vốn, tăng cường hợp tác công – tư, huy động nguồn lực quốc tế và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. Tuy nhiên, huy động nguồn lực xã hội không đồng nghĩa với chuyển giao trách nhiệm của Nhà nước cho thị trường. Nhà nước vẫn phải bảo đảm các nhóm dễ bị tổn thương được hỗ trợ phù hợp, ưu tiên đầu tư cho những khu vực có rủi ro cao và kiểm soát hiệu quả thực hiện các chương trình, dự án thích ứng.
Bốn là, hiện đại hóa quản lý nhà nước trên cơ sở khoa học, công nghệ và dữ liệu số.
Đại hội XIV của Đảng xác định khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng của phát triển đất nước; định hướng này gắn với yêu cầu đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị (Bộ Chính trị, 2024). Đối với quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu, yêu cầu đặt ra không chỉ là số hóa hồ sơ, thủ tục mà còn phải nâng cao chất lượng dữ liệu, năng lực dự báo, cảnh báo sớm và khả năng sử dụng bằng chứng khoa học trong quá trình ra quyết định.
Theo đó, cần tăng cường kết nối, chia sẻ và cập nhật dữ liệu khí tượng thủy văn, tài nguyên, thiên tai, dân cư, hạ tầng và tổn thất do biến đổi khí hậu giữa các cơ quan, ngành và địa phương; từng bước hoàn thiện hệ thống giám sát, đánh giá kết quả thích ứng dựa trên các chỉ số có thể kiểm chứng. Dữ liệu cần được chuyển hóa thành thông tin phục vụ quy hoạch, phân bổ ngân sách, xác định nhóm đối tượng ưu tiên và đánh giá hiệu quả chính sách. Đồng thời, phải bảo đảm tính liên thông, độ tin cậy, khả năng tiếp cận và an toàn dữ liệu, tránh tình trạng đầu tư các hệ thống riêng lẻ nhưng thiếu kết nối hoặc không được khai thác hiệu quả. Như vậy, chuyển đổi số chỉ thực sự nâng cao năng lực quản lý khi góp phần cải thiện chất lượng quyết định công, tăng tính minh bạch và nâng cao khả năng chủ động thích ứng của cộng đồng.
3. Thực trạng quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu ở Việt Nam hiện nay
3.1. Một số kết quả đạt được
Thứ nhất, thể chế, chính sách về thích ứng với biến đổi khí hậu từng bước được hoàn thiện.
Chủ trương chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu ngày càng được cụ thể hóa trong hệ thống pháp luật, chiến lược và kế hoạch phát triển. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050 và Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu đã tạo lập khuôn khổ quan trọng cho hoạt động quản lý nhà nước. Đáng chú ý, sau quá trình triển khai Kế hoạch theo Quyết định số 1055/QĐ-TTg ngày 20/7/2020, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1422/QĐ-TTg ngày 19/11/2024, cập nhật Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Kế hoạch cập nhật xác định mục tiêu nâng cao khả năng chống chịu, giảm mức độ dễ bị tổn thương, hạn chế tổn thất và thiệt hại, thúc đẩy lồng ghép thích ứng vào chiến lược, quy hoạch (Thủ tướng Chính phủ, 2024).
Việc cập nhật kế hoạch quốc gia cho thấy, chính sách thích ứng từng bước được điều chỉnh theo yêu cầu thực tiễn, gắn với quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, phòng, chống thiên tai và phát triển kinh tế – xã hội. Đây là cơ sở để chuyển thích ứng với biến đổi khí hậu từ các hoạt động mang tính dự án sang một nội dung có tính hệ thống trong quản lý phát triển. Tuy nhiên, mức độ hoàn thiện thể chế cần được đánh giá với khả năng tổ chức thực hiện và hiệu quả thực tế của chính sách.
Thứ hai, tổ chức thực hiện và lồng ghép thích ứng với biến đổi khí hậu vào quản lý phát triển từng bước được tăng cường.
Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu cập nhật đã xác định các mục tiêu, nhiệm vụ và trách nhiệm triển khai, tạo cơ sở để các bộ, ngành và địa phương cụ thể hóa hoạt động thích ứng trong phạm vi quản lý. Nội dung thích ứng được mở rộng sang các lĩnh vực, như: quản lý tài nguyên nước, nông nghiệp, bảo vệ rừng và hệ sinh thái, phát triển kết cấu hạ tầng, y tế và bảo đảm sinh kế. Cách tiếp cận này phản ánh yêu cầu đưa thích ứng ra khỏi phạm vi quản lý môi trường theo nghĩa hẹp, từng bước gắn với các quyết định phát triển ngành và địa phương (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2025).
Về phương diện quản lý, việc lồng ghép thích ứng tạo điều kiện xem xét rủi ro khí hậu ngay trong quá trình xây dựng quy hoạch, kế hoạch và lựa chọn dự án đầu tư, qua đó hạn chế những quyết định phát triển làm gia tăng tính dễ bị tổn thương. Tuy nhiên, việc xác định nhiệm vụ trong kế hoạch mới phản ánh khuôn khổ tổ chức thực hiện; để khẳng định hiệu quả lồng ghép, cần có thêm minh chứng về mức độ tích hợp vào các quy hoạch, tiến độ thực hiện nhiệm vụ và kết quả giảm thiểu rủi ro tại từng ngành, địa phương.
Thứ ba, năng lực khoa học, công nghệ, dự báo, cảnh báo và giám sát phục vụ quản lý nhà nước từng bước được củng cố.
Việc xây dựng, cập nhật các kịch bản biến đổi khí hậu, đầu tư hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn và phát triển cơ sở dữ liệu tài nguyên, môi trường đã tạo tiền đề nâng cao chất lượng thông tin phục vụ quản lý. Kế hoạch quốc gia thích ứng cập nhật tiếp tục xác định các nhiệm vụ tăng cường quan trắc, ứng dụng công nghệ dự báo, cảnh báo đa thiên tai, xây dựng bản đồ rủi ro và hoàn thiện cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý biến đổi khí hậu, phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2025).
Những định hướng này góp phần hình thành cơ sở thông tin cho việc nhận diện nguy cơ, xác định khu vực dễ bị tổn thương và lựa chọn giải pháp thích ứng phù hợp. Về lâu dài, khả năng kết nối dữ liệu, nâng cao độ tin cậy của dự báo và sử dụng thông tin khí hậu trong quyết định đầu tư sẽ là những yếu tố quan trọng quyết định chất lượng quản trị rủi ro. Dù vậy, cần phân biệt kết quả đã hình thành với nhiệm vụ đang triển khai hoặc mới được xác định trong kế hoạch; hiệu quả thực chất phải được chứng minh bằng mức độ sử dụng dữ liệu trong quyết định quản lý và khả năng giảm thiểu thiệt hại.
Thứ tư, huy động nguồn lực xã hội và hợp tác quốc tế cho thích ứng với biến đổi khí hậu ngày càng được chú trọng.
Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư cho thích ứng lớn và kéo dài, việc đa dạng hóa nguồn lực có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng thực hiện các mục tiêu quốc gia. Kế hoạch quốc gia thích ứng cập nhật đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách huy động nguồn lực, thu hút sự tham gia của các thành phần kinh tế và cộng đồng, đồng thời thúc đẩy hợp tác công – tư trong đầu tư cho thích ứng (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2025).
Cùng với nguồn lực ngân sách, việc mở rộng hợp tác quốc tế và thu hút sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng có thể góp phần bổ sung nguồn vốn, tri thức và công nghệ cho các hoạt động thích ứng. Theo đó, vai trò của Nhà nước từng bước được đặt trong mối quan hệ giữa đầu tư công, điều phối nguồn lực và tạo lập môi trường thể chế để các chủ thể cùng tham gia. Tuy nhiên, hiệu quả huy động nguồn lực cần được đánh giá trên cơ sở số vốn thực tế được huy động, cơ cấu nguồn vốn, mức độ giải ngân và kết quả thích ứng đạt được, thay vì chỉ căn cứ vào định hướng chính sách.
Nhìn chung, những kết quả trên cho thấy, quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu ở Việt Nam đã hình thành khuôn khổ chính sách ngày càng rõ hơn, mở rộng phạm vi lồng ghép vào quản lý phát triển và từng bước củng cố các điều kiện về dữ liệu, công nghệ và nguồn lực. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục đổi mới phương thức quản lý theo hướng chủ động phòng ngừa, quản trị rủi ro và nâng cao khả năng chống chịu. Tuy nhiên, mức độ chuyển biến thực chất cần được xem xét thông qua kết quả thực hiện chính sách, hiệu quả phối hợp liên ngành và khả năng giảm thiểu tổn thất trong thực tiễn.
3.2. Những hạn chế và vấn đề đặt ra
Một là, thể chế, cơ chế và chính sách chưa thực sự đồng bộ, liên thông.
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng chỉ ra những bất cập, chồng chéo và thiếu đồng bộ của hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách về bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr. 130). Đối với quản lý thích ứng, đây là hạn chế có tính nền tảng, bởi rủi ro khí hậu liên quan đồng thời đến nhiều ngành, lĩnh vực và địa bàn, trong khi thẩm quyền quản lý, công cụ chính sách và nguồn lực được phân bổ cho nhiều cơ quan khác nhau. Sự thiếu liên thông giữa các quy định về môi trường, tài nguyên nước, đất đai, lâm nghiệp, phòng, chống thiên tai, đầu tư và xây dựng có thể gây khó khăn trong phối hợp, xác định trách nhiệm và tổ chức thực hiện.
Vấn đề đặt ra không chỉ là tiếp tục hoàn thiện từng văn bản pháp luật mà còn phải rà soát tính thống nhất của toàn bộ hệ thống chính sách có liên quan đến thích ứng với biến đổi khí hậu. Cần làm rõ trách nhiệm chủ trì, phối hợp, cơ chế chia sẻ dữ liệu và nguyên tắc xử lý các vấn đề liên ngành, liên vùng; bảo đảm mục tiêu thích ứng được tích hợp nhất quán vào quy hoạch và quyết định đầu tư. Nếu không giải quyết được những điểm nghẽn thể chế này, việc gia tăng số lượng chính sách chưa chắc tạo ra chuyển biến tương ứng về hiệu quả quản lý.
Hai là, tổ chức thực hiện chính sách và kiểm tra, giám sát kết quả còn hạn chế.
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nhận định công tác quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu trên một số mặt còn lỏng lẻo; đồng thời, chỉ ra những hạn chế trong hiệu lực của các chế tài ngăn ngừa và xử lý vi phạm (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr. 130 – 131). Thực tế này đặt ra yêu cầu xem xét không chỉ chất lượng thiết kế chính sách mà cả năng lực tổ chức thực hiện, trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm soát việc thực thi.
Khoảng cách giữa chính sách và kết quả có thể phát sinh khi nhiệm vụ đã được xác định nhưng thiếu nguồn lực thực hiện, năng lực cán bộ chưa đáp ứng yêu cầu, cơ chế phối hợp chưa rõ hoặc việc kiểm tra chủ yếu tập trung vào tiến độ và thủ tục thay vì kết quả thực chất. Đối với thích ứng với biến đổi khí hậu, những hạn chế này đặc biệt đáng lưu ý bởi hiệu quả quản lý cần được phản ánh qua khả năng giảm mức độ dễ bị tổn thương, hạn chế tổn thất và nâng cao năng lực chống chịu, chứ không chỉ qua số lượng kế hoạch hay dự án được triển khai.
Do đó, yêu cầu đặt ra là chuyển mạnh sang quản lý dựa trên kết quả, xác lập các chỉ tiêu đánh giá có thể kiểm chứng, gắn trách nhiệm của cơ quan thực hiện với kết quả đầu ra và tác động, đồng thời tăng cường thanh tra, giám sát và xử lý vi phạm. Cùng với đó, cần nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ và bảo đảm nguồn lực thực hiện tương ứng với nhiệm vụ được giao.
Ba là, nguồn lực tài chính cho thích ứng chưa đáp ứng nhu cầu.
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng chỉ rõ nguồn lực nhà nước và mức đầu tư trở lại cho bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu còn hạn chế so với yêu cầu (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr. 131). Trong khi đó, Báo cáo Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu cập nhật năm 2025 ước tính tổng nhu cầu tài chính cho giai đoạn 2021 – 2030 khoảng 54,99 – 91,65 tỷ USD theo giá trị hiện tại ròng năm 2020. Với giả định nguồn tài chính hiện có tương đương 1,5% GDP, nhu cầu tài chính tăng thêm được ước tính khoảng 27,5 – 64,16 tỷ USD cho cả giai đoạn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2025, tr. 80). Các con số này phản ánh quy mô lớn của nhu cầu đầu tư và áp lực đối với việc bảo đảm nguồn lực thực hiện các mục tiêu thích ứng.
Tuy nhiên, thách thức không chỉ nằm ở quy mô ngân sách mà còn ở khả năng xác định thứ tự ưu tiên, phân bổ vốn theo mức độ rủi ro và hiệu quả thích ứng, cũng như kiểm soát tiến độ giải ngân và kết quả sử dụng vốn. Nếu thiếu cơ chế đánh giá hiệu quả đầu tư và chia sẻ thông tin tài chính, nguồn lực có thể chưa được tập trung đúng mức vào các khu vực dễ bị tổn thương, nhóm dân cư chịu tác động lớn và những giải pháp phòng ngừa mang lại lợi ích dài hạn.
Vì vậy, quản lý tài chính cho thích ứng cần được tiếp cận theo chu trình thống nhất từ xác định nhu cầu, huy động và phân bổ vốn đến giám sát, đánh giá kết quả. Đồng thời, cần đa dạng hóa nguồn tài chính thông qua hợp tác công – tư, hợp tác quốc tế và các công cụ tài chính phù hợp, song vẫn bảo đảm vai trò chủ đạo của Nhà nước trong đầu tư cho hàng hóa công và hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương.
Bốn là, sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng chưa tương xứng với yêu cầu huy động nguồn lực xã hội.
Mặc dù chính sách đã chú trọng huy động sự tham gia của các chủ thể ngoài nhà nước, việc chuyển hóa tiềm năng của doanh nghiệp và cộng đồng thành nguồn lực thích ứng cụ thể vẫn là thách thức. Báo cáo Kế hoạch quốc gia thích ứng cập nhật năm 2025 tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu tăng cường sự tham gia của khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp tư nhân (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2025, tr. 55). Báo cáo của Chương trình Phát triển Liên Hợp quốc về tăng cường năng lực ứng phó với tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu tại Việt Nam cũng ghi nhận sự tham gia còn hạn chế của khu vực tư nhân, gắn với nhận thức rủi ro, cơ chế khuyến khích và khả năng tiếp cận các công cụ tài chính phù hợp (UNDP, 2026).
Những vấn đề này cho thấy, việc huy động nguồn lực xã hội không thể chỉ dựa vào lời kêu gọi hoặc các định hướng chính sách chung. Nhà nước cần thiết lập cơ chế khuyến khích đủ rõ, minh bạch hóa thông tin rủi ro, phát triển các công cụ tín dụng và bảo hiểm phù hợp, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia đầu tư vào các giải pháp thích ứng có hiệu quả. Đối với cộng đồng, cần tăng cường khả năng tiếp cận thông tin, hỗ trợ kỹ thuật và cơ chế tham gia thực chất vào quá trình xác định nhu cầu, lựa chọn giải pháp và giám sát thực hiện.
4. Một số giải pháp
Thứ nhất, hoàn thiện đồng bộ thể chế và chuyển mạnh tư duy quản lý nhà nước từ ứng phó sang quản trị rủi ro khí hậu chủ động.
Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường sinh thái, thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu và thúc đẩy phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế số (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr. 90, 265). Quán triệt định hướng này, cần rà soát, hoàn thiện các quy định về biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường, phòng, chống thiên tai, quản lý tài nguyên nước, đất đai, lâm nghiệp, quy hoạch, đầu tư và xây dựng; khắc phục tình trạng chồng chéo, thiếu thống nhất và khoảng trống pháp lý. Đồng thời, xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế phối hợp giữa các cấp, các ngành trong phòng ngừa, ứng phó và quản lý rủi ro khí hậu.
Cùng với hoàn thiện thể chế, cần chuyển trọng tâm quản lý từ khắc phục hậu quả sang dự báo, phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro. Đánh giá rủi ro khí hậu cần trở thành căn cứ bắt buộc hoặc phù hợp với tính chất của từng loại quyết định trong quá trình xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch và phê duyệt dự án đầu tư, nhất là các công trình hạ tầng có vòng đời dài và tại những khu vực dễ bị tổn thương. Qua đó, đưa yêu cầu thích ứng vào quá trình ra quyết định phát triển ngay từ đầu, hạn chế chi phí khắc phục và nguy cơ phát sinh rủi ro trong dài hạn.
Thứ hai, nâng cao năng lực tổ chức thực hiện, tăng cường phối hợp liên ngành, liên vùng và củng cố năng lực quản trị ở cấp cơ sở.
Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu đòi hỏi chuyển trọng tâm từ ban hành chính sách sang tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả. Theo đó, cần cụ thể hóa mục tiêu thích ứng thành nhiệm vụ, tiến độ, chỉ tiêu và sản phẩm đầu ra; phân định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị; đồng thời, gắn việc thực hiện nhiệm vụ với nguồn lực, thẩm quyền và trách nhiệm giải trình.
Đối với các vấn đề mang tính liên vùng, như: quản lý lưu vực sông, hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở, ngập lụt và bảo vệ hệ sinh thái, cần thiết lập cơ chế điều phối, chia sẻ dữ liệu và thống nhất phương pháp đánh giá rủi ro giữa các ngành, địa phương. Cách tiếp cận quản lý cần từng bước vượt qua giới hạn địa giới hành chính, chuyển sang phối hợp theo vùng, lưu vực và hệ sinh thái nhằm xử lý những rủi ro có tính liên kết và tác động lan truyền.
Trong điều kiện vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cần chú trọng nâng cao năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở. Nội dung bồi dưỡng cần tập trung vào nhận diện và quản trị rủi ro khí hậu, khai thác thông tin khoa học, lồng ghép thích ứng vào kế hoạch phát triển địa phương và huy động sự tham gia của cộng đồng. Đồng thời, cần bảo đảm cán bộ thực thi được tiếp cận dữ liệu, hướng dẫn chuyên môn và nguồn lực cần thiết để thực hiện nhiệm vụ được phân cấp.
Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển quản trị khí hậu dựa trên dữ liệu và nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm.
Cần từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ quản lý và thích ứng với biến đổi khí hậu theo hướng chuẩn hóa, liên thông, cập nhật và có khả năng chia sẻ giữa các cơ quan có thẩm quyền. Hệ thống này cần kết nối dữ liệu khí tượng, thủy văn, tài nguyên nước, đất đai, rừng, đa dạng sinh học, dân cư, y tế, sản xuất và kết cấu hạ tầng, qua đó, hỗ trợ đánh giá tổng hợp mức độ phơi nhiễm, tính dễ bị tổn thương và năng lực chống chịu của từng khu vực, nhóm dân cư và lĩnh vực.
Trên cơ sở đó, cần đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), công nghệ viễn thám, hệ thống thông tin địa lý và các mô hình dự báo hiện đại để xây dựng bản đồ rủi ro, nâng cao độ tin cậy của cảnh báo sớm và hỗ trợ ra quyết định. Đặc biệt, cần chuyển từ dự báo đơn thuần về hiện tượng khí tượng, thủy văn sang dự báo tác động, cung cấp thông tin cụ thể về khu vực có nguy cơ, đối tượng chịu ảnh hưởng, hạ tầng có thể bị tổn hại và phương án ứng phó phù hợp. Định hướng này phù hợp với yêu cầu của Đại hội XIV của Đảng về phát huy vai trò động lực của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, gắn với nhiệm vụ đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được xác định tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị.
Thứ tư, đổi mới cơ chế huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực, phát huy vai trò dẫn dắt của Nhà nước và tăng cường huy động nguồn lực xã hội.
Trong điều kiện nhu cầu tài chính cho thích ứng với biến đổi khí hậu lớn, cần ưu tiên ngân sách nhà nước cho các nhiệm vụ thiết yếu có tính chất hàng hóa công và hiệu quả xã hội cao, như: quan trắc, dự báo, cảnh báo sớm; phát triển hạ tầng có khả năng chống chịu khí hậu; bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương; phục hồi hệ sinh thái và hỗ trợ những địa bàn có mức độ rủi ro cao. Việc phân bổ ngân sách cần căn cứ vào mức độ rủi ro, tính cấp thiết, hiệu quả thích ứng và khả năng duy trì kết quả trong dài hạn.
Cần hoàn thiện cơ chế huy động vốn ngoài ngân sách thông qua hợp tác công – tư, tín dụng xanh, trái phiếu xanh, bảo hiểm rủi ro thiên tai và các công cụ tài chính phù hợp. Việc phát triển danh mục dự án thích ứng cần gắn với tiêu chí đánh giá rủi ro, hiệu quả kinh tế – xã hội và khả năng huy động đầu tư, qua đó, nâng cao khả năng tiếp cận nguồn tài chính trong nước và quốc tế. Cùng với mở rộng nguồn lực, cần tăng cường công khai, minh bạch và giám sát việc sử dụng vốn; từng bước chuyển trọng tâm đầu tư từ khắc phục thiệt hại sang phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro và nâng cao khả năng chống chịu.
Thứ năm, hoàn thiện cơ chế giám sát, đánh giá và tăng cường kiểm tra, thanh tra, trách nhiệm giải trình.
Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu quản lý, sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo vệ môi trường, chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu và tăng cường giám sát, kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực này (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr. 380). Để cụ thể hóa định hướng đó, cần xây dựng hệ thống chỉ số theo dõi, đánh giá phản ánh được mức độ giảm thiểu rủi ro, giảm tính dễ bị tổn thương và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng, hệ sinh thái và kết cấu hạ tầng. Các chỉ số cần có phương pháp đo lường thống nhất, dữ liệu kiểm chứng được và phù hợp với đặc điểm của từng ngành, địa phương.
Kết quả giám sát, đánh giá cần được sử dụng trong toàn bộ chu trình chính sách, từ điều chỉnh mục tiêu, hoàn thiện giải pháp đến phân bổ nguồn lực và nhân rộng mô hình hiệu quả. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, thanh tra việc thực hiện nhiệm vụ, sử dụng ngân sách và tuân thủ pháp luật; xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và người đứng đầu khi không hoàn thành nhiệm vụ được giao. Qua đó, từng bước chuyển từ quản lý chủ yếu theo đầu vào, quy trình sang quản trị theo kết quả và hiệu quả thích ứng. Báo cáo cập nhật Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu cũng nhấn mạnh vai trò của giám sát, đánh giá trong nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về thích ứng (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2025, tr. 57).
Thứ sáu, phát huy vai trò chủ thể của doanh nghiệp, cộng đồng và người dân, đồng thời nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế.
Cần chuyển từ cách tiếp cận coi người dân là đối tượng tuyên truyền, doanh nghiệp là đối tượng quản lý sang phát huy vai trò đồng chủ thể trong quá trình thích ứng. Người dân và cộng đồng cần được tham gia thực chất vào nhận diện rủi ro, lựa chọn giải pháp, tổ chức thực hiện và giám sát chính sách. Việc kết hợp tri thức bản địa với khoa học, công nghệ hiện đại sẽ góp phần nâng cao tính phù hợp và khả năng duy trì hiệu quả của các giải pháp tại địa phương. Đối với doanh nghiệp, cần tạo môi trường chính sách thuận lợi để khuyến khích đầu tư vào công nghệ, hạ tầng và dịch vụ thích ứng, đồng thời phát triển các cơ chế chia sẻ rủi ro và hỗ trợ tiếp cận tài chính phù hợp.
5. Kết luận
Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng là yêu cầu quan trọng nhằm chuyển các định hướng về chủ động thích ứng, quản trị rủi ro và phát triển bền vững thành kết quả quản trị cụ thể. Điều này đòi hỏi sự đồng bộ giữa hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực tổ chức thực hiện, quản trị dựa trên dữ liệu, bảo đảm nguồn lực, tăng cường giám sát và phát huy sự tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng và người dân. Trong thời gian tới, cần tiếp tục nghiên cứu xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý nhà nước về thích ứng với biến đổi khí hậu; đồng thời, làm rõ cơ chế phối hợp và trách nhiệm của các chủ thể trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây là cơ sở góp phần nâng cao năng lực quản trị khí hậu, tăng cường khả năng chống chịu và bảo đảm phát triển bền vững ở Việt Nam.
Tài liệu tham khảo:
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2013). Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 03/6/2013 Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.
Bộ Chính trị (2019). Kết luận số 56-KL/TW ngày 23/8/2019 về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 7 khóa XI về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Chính trị (2026). Chương trình hành động số 31-CTr/TW thực hiện Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2025). Báo cáo Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026a). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026b). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Ngân hàng Thế giới (2022). Báo cáo Quốc gia về khí hậu và phát triển cho Việt Nam. Washington, D.C.
Quốc hội (2020). Luật Bảo vệ môi trường năm 2020.
Thủ tướng Chính phủ (2020). Quyết định số 1055/QĐ-TTg ngày 20/7/2020 về việc ban hành Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số 896/QĐ-TTg ngày 26/7/2022 phê duyệt Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050.
Thủ tướng Chính phủ (2024). Quyết định số 1422/QĐ-TTg ngày 19/11/2024 ban hành Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (cập nhật).
UNDP (01/2026). Tăng cường sự sẵn sàng của Việt Nam trong giải quyết tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2026-03/202603_ld_report_vnm-compressed_0.pdf
World Bank (01/7/2022). Vietnam country climate and development report: Reconciling economic success with climate risks – Overview. https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdeta
