Enhancing environmental awareness among high school students to meet the requirements of sustainable national development in the spirit of the 14th National Congress of the Communist Party of Vietnam
ThS. Nguyễn Thùy Dung
NCS, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Email: thuydungk64@gmail.com.
(Quanlynhanuoc.vn) – Bảo vệ môi trường là yêu cầu quan trọng trong quá trình phát triển đất nước bền vững. Theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trung học phổ thông góp phần hình thành lối sống xanh, trách nhiệm cộng đồng và hành vi ứng xử thân thiện với thiên nhiên. Đây không chỉ là nhiệm vụ của giáo dục nhà trường mà còn đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, cộng đồng và các tổ chức xã hội. Việc giáo dục cần gắn trang bị tri thức môi trường với rèn luyện đạo đức sinh thái, thực hành tiết kiệm tài nguyên, giảm thiểu chất thải và tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường, qua đó, góp phần hình thành thế hệ công dân có trách nhiệm với môi trường và sự phát triển bền vững của đất nước.
Từ khóa: Bảo vệ môi trường; phát triển bền vững; Đại hội XIV của Đảng; học sinh trung học phổ thông; giáo dục ý thức môi trường.
Abstract: Environmental protection is a key requirement for sustainable national development. In line with the orientations of the 14th National Congress of the Communist Party of Vietnam, raising environmental awareness among high school students contributes to fostering green lifestyles, a sense of community responsibility, and environmentally friendly behavior. This is not solely the responsibility of schools but also requires coordination among families, communities, and social organizations. Environmental education should combine the provision of environmental knowledge with the cultivation of ecological ethics, the practice of resource conservation and waste reduction, and participation in environmental protection activities. These efforts will contribute to nurturing a generation of citizens who are environmentally responsible and committed to the sustainable development of the country.
Keywords: Environmental protection; sustainable development; 14th National Congress of the Communist Party of Vietnam; high school students; environmental awareness education.
1. Đặt vấn đề
Trong triết học Mác – Lênin, mối quan hệ giữa con người và tự nhiên là một trong những cơ sở lý luận quan trọng để nhận thức vai trò của môi trường đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội. C. Mác khẳng định giới tự nhiên là “thân thể vô cơ của con người”, qua đó, nhấn mạnh sự gắn bó không thể tách rời giữa đời sống con người với thế giới tự nhiên (C. Mác & Ph. Ăngghen, 2000, tr. 135). Tự nhiên không chỉ cung cấp các điều kiện thiết yếu cho sự sống mà còn là nguồn lực và không gian vật chất của hoạt động sản xuất. Vì vậy, bảo vệ môi trường không đơn thuần là yêu cầu xử lý các vấn đề ô nhiễm mà còn là điều kiện quan trọng bảo đảm sự tồn tại, phát triển lâu dài của con người và xã hội.
Trong bối cảnh phát triển đất nước hiện nay, bảo vệ môi trường ngày càng gắn chặt với yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng, sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo đảm phát triển bền vững. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh: “Phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tr. 259). Quan điểm này đặt ra yêu cầu kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường trong hoạch định, tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách phát triển đất nước. Để hiện thực hóa yêu cầu đó, bên cạnh hoàn thiện thể chế, đổi mới mô hình tăng trưởng và thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ, cần chú trọng hình thành ý thức, trách nhiệm và hành vi bảo vệ môi trường trong mỗi cá nhân, nhất là thế hệ trẻ.
Học sinh trung học phổ thông đang ở giai đoạn phát triển quan trọng về nhận thức, thái độ, giá trị sống và hành vi xã hội. Việc giáo dục, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho nhóm đối tượng này không chỉ góp phần hình thành lối sống xanh, thói quen sử dụng tiết kiệm tài nguyên, giảm thiểu chất thải mà còn tạo nền tảng để phát triển trách nhiệm công dân đối với cộng đồng và các thế hệ tương lai. Tuy nhiên, để ý thức môi trường chuyển hóa thành hành vi bền vững, giáo dục cần vượt ra ngoài việc truyền đạt kiến thức, hướng tới rèn luyện năng lực nhận diện vấn đề, đánh giá tác động môi trường và chủ động tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường. Vì vậy, nghiên cứu yêu cầu và đề xuất giải pháp nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trung học phổ thông theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn, góp phần xây dựng thế hệ công dân có trách nhiệm với môi trường và sự phát triển bền vững của đất nước.
2. Quan điểm của Đảng về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững trong bối cảnh mới
Quan điểm của Đảng về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững từng bước được bổ sung, phát triển trong quá trình đổi mới đất nước, phản ánh nhận thức ngày càng toàn diện về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ hệ sinh thái. Từ chỗ nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ môi trường sống, Đảng từng bước xác lập quan điểm kết hợp bảo vệ môi trường với chiến lược phát triển quốc gia, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, quản lý và sử dụng hiệu quả tài nguyên, hướng tới mô hình tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.
Ngay từ thời kỳ đầu đổi mới, Đảng đã đề cập yêu cầu bảo vệ môi trường sống và duy trì cân bằng sinh thái. Văn kiện Đại hội VII của Đảng nhấn mạnh nhiệm vụ giữ gìn môi trường sống và bảo đảm sự phát triển lâu dài cho các thế hệ hiện tại, tương lai (Đảng Cộng sản Việt Nam, 1991, tr. 148). Đến Đại hội VIII của Đảng, yêu cầu bảo vệ môi trường sinh thái được đặt trong mối quan hệ với tăng trưởng kinh tế, tiến bộ và công bằng xã hội, cũng như giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc (Đảng Cộng sản Việt Nam, 1996, tr. 85). Đại hội IX của Đảng tiếp tục khẳng định định hướng phát triển nhanh, hiệu quả, bền vững, gắn tăng trưởng kinh tế với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2001, tr. 162). Những định hướng này cho thấy, bảo vệ môi trường ngày càng được nhìn nhận như một yêu cầu gắn liền với chất lượng và tính bền vững của quá trình phát triển.
Tư duy đó tiếp tục được cụ thể hóa qua Nghị quyết số 41-NQ/TW ngày 15/11/2004 của Bộ Chính trị về bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đặt vấn đề bảo vệ môi trường trong mối quan hệ trực tiếp với yêu cầu phát triển đất nước. Đặc biệt, Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 03/6/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) xác định chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường là những nhiệm vụ có quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại và cùng quyết định sự phát triển bền vững của đất nước (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2013). Đại hội XII của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, quản lý hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2016, tr. 271). Tiếp đó, Kết luận số 56-KL/TW ngày 23/8/2019 của Bộ Chính trị yêu cầu tiếp tục thực hiện các chủ trương về ứng phó với biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, nhấn mạnh yêu cầu không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế (Bộ Chính trị, 2019).
Tại Đại hội XIII của Đảng, quan điểm bảo vệ môi trường tiếp tục được gắn với mục tiêu bảo vệ sức khỏe nhân dân, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả tài nguyên thiên nhiên và chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, bền vững. Định hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và thân thiện với môi trường thể hiện yêu cầu chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên sang sử dụng hiệu quả nguồn lực, giảm tác động tiêu cực đến hệ sinh thái (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021). Qua đó, bảo vệ môi trường không chỉ là nhiệm vụ quản lý riêng của ngành tài nguyên và môi trường mà cần được lồng ghép trong hoạch định chính sách, tổ chức sản xuất, tiêu dùng và các hoạt động xã hội.
Trên cơ sở kế thừa những quan điểm đó, Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh vị trí của bảo vệ môi trường trong định hướng phát triển đất nước khi xác định: “Phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường là trung tâm” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr. 31-32). Quan điểm này đặt yêu cầu kết hợp đồng bộ các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường trong quá trình phát triển; đồng thời, nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, bền vững. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng cũng đề cao yêu cầu chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai; quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên hợp lý, tiết kiệm, hiệu quả; bảo vệ đa dạng sinh học và hệ sinh thái; phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và thân thiện với môi trường (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr. 112 – 118). Đây là cơ sở chính trị quan trọng để thúc đẩy trách nhiệm bảo vệ môi trường trong toàn xã hội, từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp đến từng cộng đồng dân cư và cá nhân.
Bên cạnh những kết quả đạt được, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng cũng chỉ ra những hạn chế trong hoàn thiện thể chế, tổ chức thực hiện và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường. Đáng chú ý, văn kiện nêu rõ tình trạng bảo vệ môi trường chưa trở thành ý thức, hành động, thói quen và nếp sống văn hóa của người dân (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr. 62-64). Nhận định này cho thấy, bên cạnh các giải pháp về thể chế, công nghệ và quản lý nhà nước, cần chú trọng hình thành trách nhiệm và hành vi bảo vệ môi trường trong đời sống hằng ngày. Nếu nhận thức chưa được chuyển hóa thành thói quen và hành động tự giác, hiệu quả của các chính sách bảo vệ môi trường sẽ khó đạt được tính bền vững.
Cụ thể hóa định hướng của Đảng, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 208/NQ-CP ngày 04/8/2026 về Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIV) về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu đặt bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu vào vị trí trung tâm trong các quyết định phát triển; đổi mới hoạt động truyền thông theo hướng thúc đẩy thay đổi hành vi, lan tỏa lối sống xanh, tiêu dùng bền vững và xây dựng văn hóa môi trường (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2026). Đây là những định hướng có ý nghĩa đối với việc đổi mới nội dung, phương thức giáo dục môi trường, gắn trang bị kiến thức với hình thành thái độ, thói quen và hành vi có trách nhiệm.
Từ những quan điểm trên có thể thấy, bảo vệ môi trường trong bối cảnh mới không chỉ là nhiệm vụ của Nhà nước hay các tổ chức chuyên trách mà còn là trách nhiệm của mỗi công dân. Đối với học sinh trung học phổ thông, yêu cầu này cần được cụ thể hóa thông qua giáo dục kiến thức môi trường, bồi dưỡng trách nhiệm sinh thái, rèn luyện thói quen sống xanh và tạo cơ hội tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường tại trường học và cộng đồng. Đây vừa là sự cụ thể hóa định hướng phát triển bền vững của Đảng, vừa là yêu cầu thiết thực nhằm hình thành thế hệ công dân có nhận thức, thái độ và hành vi phù hợp với mục tiêu phát triển đất nước hài hòa với thiên nhiên.
3. Vai trò, trách nhiệm của học sinh trung học phổ thông đối với sự phát triển sinh thái bền vững
Một là, lực lượng lao động kế cận góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xanh.
Học sinh trung học phổ thông là nguồn nhân lực tương lai, có vai trò góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế xanh, chuyển đổi mô hình tăng trưởng và ứng phó với biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh nền kinh tế từng bước chuyển dịch theo hướng giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển kinh tế tuần hoàn, việc trang bị kiến thức, kỹ năng và ý thức trách nhiệm sinh thái cho học sinh có ý nghĩa quan trọng. Những kiến thức và thói quen được hình thành trong quá trình học tập sẽ tạo nền tảng để các em tiếp tục phát triển năng lực nghề nghiệp, tiếp cận công nghệ sạch, sử dụng năng lượng hiệu quả và thực hành các phương thức sản xuất, tiêu dùng bền vững trong tương lai. Vì vậy, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trung học phổ thông (THPT) không chỉ đáp ứng yêu cầu giáo dục toàn diện mà còn góp phần chuẩn bị nguồn nhân lực có trách nhiệm với môi trường, phù hợp với định hướng phát triển bền vững của đất nước.
Hai là, chủ thể thực hành lối sống xanh và tiêu dùng bền vững.
Học sinh THPT có thể trực tiếp thể hiện trách nhiệm sinh thái thông qua những hành vi cụ thể trong học tập, sinh hoạt gia đình và các hoạt động cộng đồng. Những việc làm như phân loại chất thải, hạn chế sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần, tiết kiệm điện và nước, tái sử dụng đồ dùng, giữ gìn vệ sinh trường lớp và bảo vệ không gian xanh góp phần hình thành thói quen sống thân thiện với môi trường. Bên cạnh đó, việc tham gia câu lạc bộ môi trường, hoạt động tình nguyện, chương trình truyền thông và dự án bảo vệ môi trường tại trường học giúp học sinh chuyển hóa kiến thức thành hành động thực tiễn. Thông qua giao tiếp và sinh hoạt hằng ngày, các em còn có thể chia sẻ kiến thức, vận động người thân và bạn bè cùng thực hiện những hành vi có trách nhiệm với môi trường. Do đó, phát huy vai trò chủ thể của học sinh cần gắn với việc tạo điều kiện để các em tham gia thực chất, thường xuyên và phù hợp với khả năng của mình.
Ba là, chủ thể hình thành và lan tỏa ý thức, đạo đức sinh thái trong cộng đồng.
Lứa tuổi THPT là giai đoạn quan trọng trong quá trình phát triển nhận thức, hình thành hệ giá trị, thái độ và trách nhiệm xã hội. Đây là điều kiện thuận lợi để giáo dục học sinh nhận thức sâu sắc mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, hiểu được hậu quả của các hành vi gây ô nhiễm và hình thành thái độ tôn trọng, bảo vệ môi trường. Ý thức sinh thái không chỉ thể hiện ở việc nắm vững kiến thức mà còn ở khả năng đánh giá hành vi, lựa chọn cách ứng xử phù hợp và chủ động chịu trách nhiệm đối với những tác động của bản thân đến môi trường. Vì vậy, nhà trường cần kết hợp giáo dục kiến thức với trải nghiệm thực tế, thảo luận các vấn đề môi trường và tổ chức hoạt động cộng đồng để học sinh từng bước hình thành đạo đức sinh thái, tinh thần trách nhiệm và năng lực hành động. Khi được bồi dưỡng thường xuyên, học sinh không chỉ nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của bản thân mà còn góp phần lan tỏa lối sống xanh, thúc đẩy xây dựng cộng đồng có trách nhiệm với thiên nhiên và sự phát triển bền vững của đất nước.
4. Thực trạng ý thức bảo vệ môi trường của học sinh trung học phổ thông hiện nay
4.1. Những chuyển biến tích cực
Những năm gần đây, giáo dục bảo vệ môi trường trong trường phổ thông từng bước được quan tâm thông qua nội dung các môn học, hoạt động giáo dục và phong trào ngoại khóa. Những nội dung liên quan đến bảo vệ hệ sinh thái, ứng phó với biến đổi khí hậu, sử dụng tiết kiệm tài nguyên và phát triển bền vững được lồng ghép trong các môn học, như: Sinh học, Địa lý, Giáo dục kinh tế và pháp luật cùng các hoạt động giáo dục phù hợp. Qua đó, học sinh có điều kiện tiếp cận kiến thức về môi trường, nhận diện những vấn đề sinh thái và hiểu rõ hơn trách nhiệm của cá nhân đối với việc bảo vệ môi trường sống. Định hướng này được chuẩn hóa rõ nét trong mục tiêu phát triển phẩm chất người học; cụ thể, theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, yêu cầu cần đạt về phẩm chất trách nhiệm của học sinh THPT: “Có ý thức tôn trọng các quy định của pháp luật về bảo vệ thiên nhiên; chủ động tham gia và vận động người khác tham gia các hoạt động chăm sóc, bảo vệ thiên nhiên, ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững”(Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018, tr. 38).
Bên cạnh việc trang bị kiến thức, các hoạt động, như: vệ sinh trường lớp, trồng và chăm sóc cây xanh, thu gom và phân loại chất thải, tái sử dụng vật liệu, xây dựng trường học xanh đã tạo cơ hội để học sinh tham gia thực hành bảo vệ môi trường. Một số phong trào, như: “Ngày Chủ nhật xanh”, hoạt động của các câu lạc bộ môi trường và chương trình truyền thông về giảm thiểu rác thải nhựa còn góp phần thúc đẩy tinh thần tình nguyện, ý thức trách nhiệm cộng đồng và khả năng phối hợp của học sinh. Ghi nhận sự chuyển biến tích cực từ các phong trào hành động này, Ban Chấp hành Trung ương Đoàn khóa XI đã khẳng định: “Phong trào ‘Ngày Chủ nhật xanh’, các mô hình trường học không rác thải nhựa được triển khai sâu rộng, từng bước khơi dậy tinh thần tình nguyện, ý thức tự giác và trách nhiệm xã hội của thanh niên, học sinh đối với môi trường sống” (Ban Chấp hành Trung ương Đoàn, 2022, tr. 28). Việc sử dụng các nền tảng số để chia sẻ thông tin, truyền tải thông điệp bảo vệ thiên nhiên cũng mở ra phương thức mới để học sinh tiếp cận kiến thức và tham gia các hoạt động môi trường. Những hình thức này tạo cơ sở thuận lợi cho việc gắn giáo dục nhận thức với thực hành, từng bước hình thành lối sống thân thiện với môi trường.
4.2. Một số hạn chế, bất cập.
Một là, nhận thức về tầm quan trọng của bảo vệ môi trường chưa phải lúc nào cũng được chuyển hóa thành hành vi thường xuyên và tự giác. Trong sinh hoạt học đường và đời sống hằng ngày, những hành vi, như: sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần, chưa thực hiện phân loại chất thải, lãng phí điện, nước hoặc chưa chủ động giữ gìn vệ sinh nơi công cộng có thể vẫn xuất hiện. Khoảng cách giữa hiểu biết và hành động cho thấy, việc giáo dục kiến thức cần được kết hợp chặt chẽ hơn với rèn luyện thói quen, trách nhiệm cá nhân và cơ chế khuyến khích thực hành. Đánh giá về thực trạng chung này trong giới trẻ, Báo cáo Hiện trạng môi trường quốc gia giai đoạn 2016 – 2020 đã chỉ ra: “Thói quen lạm dụng túi ni lông khó phân hủy, các sản phẩm nhựa dùng một lần vẫn còn phổ biến trong sinh hoạt của một bộ phận lớn cộng đồng và học sinh, sinh viên; việc phân loại rác thải tại nguồn chưa trở thành nếp sống thường xuyên, dẫn đến áp lực lớn cho công tác xử lý chất thải” (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2021, tr. 228).
Hai là, ý thức bảo vệ môi trường ở một bộ phận học sinh có thể còn phụ thuộc vào sự nhắc nhở của giáo viên, gia đình hoặc yêu cầu của các hoạt động phong trào, chưa trở thành động cơ tự thân trong lựa chọn và điều chỉnh hành vi. Việc tiếp nhận thông tin trên mạng xã hội, chịu tác động của xu hướng tiêu dùng và quảng cáo trực tuyến cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực chọn lọc thông tin, tiêu dùng có trách nhiệm và nhận diện tác động môi trường của sản phẩm. Nếu thiếu định hướng và cơ hội trải nghiệm phù hợp, học sinh có thể khó duy trì những hành vi bảo vệ môi trường một cách ổn định trong các bối cảnh khác nhau.
Ba là, hiệu quả giáo dục môi trường còn phụ thuộc vào phương pháp tổ chức dạy học và điều kiện thực hành tại nhà trường. Nếu nội dung giáo dục chủ yếu dừng ở truyền đạt kiến thức, thiếu hoạt động trải nghiệm, dự án học tập và sự phối hợp với gia đình, cộng đồng, học sinh sẽ có ít cơ hội vận dụng tri thức vào giải quyết các vấn đề môi trường cụ thể. Phân tích nguyên nhân sâu xa của sự thiếu hụt này, nghiên cứu của TS. Nguyễn Thị Thu Trang nhấn mạnh: “Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường ở trường phổ thông hiện nay phần nhiều vẫn dừng lại ở truyền thụ lý thuyết, thiếu tính trải nghiệm thực tế; mối liên kết giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng chưa đủ chặt chẽ để củng cố và giám sát sự thay đổi hành vi bảo vệ môi trường của học sinh một cách bền vững”. (Nguyễn Thị Thu Trang, 2020, tr. 28). Điều này cho thấy, cần tiếp tục đổi mới phương pháp giáo dục theo hướng tăng cường sự tham gia chủ động của học sinh, gắn nội dung học tập với thực tiễn và chú trọng đánh giá sự thay đổi trong hành vi.
Từ thực trạng trên, vấn đề đặt ra là phải nâng cao chất lượng giáo dục ý thức bảo vệ môi trường theo hướng toàn diện, liên tục và phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhận thức của học sinh THPT. Trọng tâm không chỉ là cung cấp kiến thức về môi trường mà còn hình thành thái độ có trách nhiệm, năng lực lựa chọn hành vi và thói quen sống xanh; đồng thời, tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng, tạo điều kiện để học sinh tham gia thực chất vào các hoạt động bảo vệ môi trường. Đây là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng.
5. Những vấn đề đặt ra hiện nay
Thứ nhất, khoảng cách giữa nhận thức và hành vi bảo vệ môi trường.
Một vấn đề đáng chú ý trong giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trung học phổ thông là nhận thức chưa phải lúc nào cũng chuyển hóa thành hành vi tự giác và thường xuyên. Học sinh có thể nắm được kiến thức về hệ sinh thái, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững nhưng vẫn có những hành vi chưa phù hợp, như: xả rác không đúng nơi quy định, sử dụng đồ nhựa dùng một lần hoặc lãng phí điện, nước. Điều này cho thấy, hiệu quả giáo dục không thể chỉ được đánh giá thông qua mức độ tiếp thu kiến thức mà còn cần xem xét khả năng vận dụng kiến thức vào đời sống. Đánh giá khái quát về điểm nghẽn nhận thức – hành vi trong xã hội, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII đã chỉ rõ: “Ý thức trách nhiệm về bảo vệ môi trường của một bộ phận cán bộ, người dân và doanh nghiệp chưa cao… việc chuyển biến từ nhận thức sang hành động cụ thể, tự giác trong bảo vệ môi trường, sử dụng tiết kiệm tài nguyên còn nhiều hạn chế” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tr. 87).
Khoảng cách trên xuất phát từ việc hoạt động giáo dục còn chú trọng truyền đạt nội dung lý thuyết, trong khi cơ hội trải nghiệm, thực hành và rèn luyện hành vi chưa được quan tâm tương xứng. Nếu các chuẩn mực bảo vệ môi trường chủ yếu được tiếp nhận qua bài giảng mà thiếu điều kiện thực hành thường xuyên, học sinh sẽ khó hình thành động cơ tự giác và thói quen ứng xử thân thiện với thiên nhiên. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là chuyển từ cách tiếp cận thiên về cung cấp tri thức sang kết hợp chặt chẽ giữa trang bị kiến thức, hình thành thái độ và rèn luyện hành vi; đồng thời, tạo điều kiện để học sinh chủ động tham gia giải quyết các vấn đề môi trường trong nhà trường và cộng đồng.
Thứ hai, tác động của lối sống tiêu dùng và môi trường truyền thông số đối với ý thức bảo vệ môi trường.
Sự phát triển của thương mại điện tử, quảng cáo trực tuyến và mạng xã hội tạo điều kiện để học sinh tiếp cận nhanh chóng với thông tin, sản phẩm và các xu hướng tiêu dùng mới. Tuy nhiên, những yếu tố này cũng có thể thúc đẩy tâm lý mua sắm theo trào lưu, ưu tiên sự tiện lợi và gia tăng nhu cầu sử dụng sản phẩm dùng một lần. Báo cáo Quốc gia về Phát triển bền vững năm 2020 đã cảnh báo: “Xu hướng tiêu dùng hiện đại gắn liền với thương mại điện tử, dịch vụ giao hàng nhanh đang làm gia tăng lượng rác thải bao bì, nhựa dùng một lần; trong khi năng lực nhận diện tác động sinh thái và ý thức thực hành tiêu dùng bền vững của thế hệ trẻ vẫn chưa được chuẩn bị đầy đủ” (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2021, tr. 94).
Nếu thiếu kỹ năng đánh giá thông tin và nhận thức về tác động môi trường của hành vi tiêu dùng, học sinh dễ bị chi phối bởi các thông điệp quảng cáo, xu hướng thời trang nhanh và tâm lý khẳng định bản thân thông qua việc sở hữu hàng hóa. Tác động này đặt ra thách thức đối với việc hình thành lối sống xanh, thực hành tiết kiệm tài nguyên và giảm thiểu chất thải ở học sinh trung học phổ thông. Trong môi trường truyền thông đa chiều, giáo dục bảo vệ môi trường không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức sinh thái mà còn cần phát triển năng lực tư duy phản biện, kỹ năng nhận diện thông tin thiếu tin cậy và khả năng đánh giá hệ quả môi trường của các lựa chọn tiêu dùng. Qua đó, học sinh có thể chủ động lựa chọn sản phẩm, điều chỉnh thói quen mua sắm và sử dụng tài nguyên theo hướng có trách nhiệm hơn.
Thứ ba, những hạn chế về phương pháp giáo dục và tính nhất quán của môi trường học đường.
Hiệu quả giáo dục ý thức bảo vệ môi trường phụ thuộc đáng kể vào nội dung chương trình, phương pháp tổ chức dạy học và điều kiện thực hành trong nhà trường. Nếu kiến thức môi trường chỉ được lồng ghép ở mức độ khái quát, thiếu liên hệ với những vấn đề gần gũi trong đời sống học sinh, nội dung giáo dục sẽ khó tạo được sự chuyển biến rõ rệt về nhận thức và hành vi. Bên cạnh đó, việc chưa tổ chức thường xuyên các hoạt động trải nghiệm, dự án học tập và hoạt động bảo vệ môi trường gắn với cộng đồng có thể hạn chế cơ hội vận dụng kiến thức của học sinh. Đặt trọng tâm vào môi trường sư phạm, tài liệu bồi dưỡng cán bộ quản lý, giáo viên về giáo dục bảo vệ môi trường, biến đổi khí hậu trong trường trung học nhấn mạnh: “Hiệu quả giáo dục môi trường không thể đạt được nếu chỉ áp dụng phương pháp thuyết giảng một chiều; trường học phải thực sự trở thành một ‘hệ sinh thái gương mẫu’, nơi mọi hoạt động quản lý rác thải, sử dụng năng lượng và hành vi của thầy cô là chuẩn mực trực quan sinh động nhất cho học sinh” (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021, tr. 18).
Một yêu cầu khác là bảo đảm sự thống nhất giữa nội dung giáo dục với thực tiễn quản lý và sinh hoạt trong nhà trường. Những thông điệp về tiết kiệm năng lượng, giảm thiểu rác thải và bảo vệ không gian xanh sẽ thiếu sức thuyết phục nếu chưa được thể hiện nhất quán trong việc sử dụng điện, nước, quản lý chất thải và tổ chức các hoạt động học đường. Vai trò nêu gương của cán bộ quản lý, giáo viên cùng sự tham gia chủ động của học sinh vì thế có ý nghĩa quan trọng. Vấn đề đặt ra là xây dựng môi trường học đường không chỉ truyền đạt kiến thức về bảo vệ môi trường mà còn tạo điều kiện để các chuẩn mực sinh thái được thực hành thường xuyên, qua đó, hình thành văn hóa ứng xử có trách nhiệm với môi trường.
Thứ tư, khoảng cách giữa yêu cầu phát triển bền vững và năng lực tổ chức giáo dục bảo vệ môi trường.
Yêu cầu phát triển đất nước bền vững, chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 đặt ra những đòi hỏi mới đối với chất lượng nguồn nhân lực và năng lực công dân. Trong bối cảnh đó, giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh trung học phổ thông cần hướng đến việc hình thành không chỉ tri thức mà còn trách nhiệm sinh thái, năng lực lựa chọn và hành động phù hợp với các mục tiêu phát triển bền vững. Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050 đã xác định nhiệm vụ trọng tâm: “Đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp giáo dục về ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường; chú trọng nâng cao năng lực cho đội ngũ nhà giáo, đầu tư cơ sở vật chất và tăng cường xã hội hóa nguồn lực nhằm đào tạo thế hệ công dân xanh đáp ứng cam kết quốc tế về phát thải ròng bằng ‘0’” (Thủ tướng Chính phủ, 2022, tr. 9). Tuy nhiên, việc hiện thực hóa yêu cầu này phụ thuộc vào năng lực tổ chức thực hiện của nhà trường, trình độ chuyên môn của giáo viên, nguồn lực bảo đảm và cơ chế phối hợp giữa các chủ thể giáo dục. Nếu giáo viên chưa được hỗ trợ đầy đủ về chuyên môn và phương pháp giáo dục môi trường; hoạt động trải nghiệm còn thiếu kinh phí, cơ sở vật chất hoặc sự phối hợp với gia đình, doanh nghiệp và cộng đồng, mục tiêu giáo dục có thể khó được triển khai đồng bộ. Mặt khác, nếu chưa có tiêu chí phù hợp để theo dõi sự thay đổi về nhận thức, thái độ và hành vi, việc đánh giá hiệu quả giáo dục dễ thiên về số lượng hoạt động thay vì kết quả thực chất. Do đó, cần gắn mục tiêu giáo dục môi trường với điều kiện thực hiện cụ thể, tăng cường bồi dưỡng giáo viên, huy động nguồn lực xã hội và xây dựng cơ chế đánh giá phù hợp. Đây là cơ sở để thu hẹp khoảng cách giữa định hướng phát triển bền vững của đất nước với năng lực giáo dục và thực hành bảo vệ môi trường trong trường phổ thông.
6. Một số giải pháp
Một là, tăng cường giáo dục tư tưởng, đạo đức công dân và trách nhiệm bảo vệ môi trường.
Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cần được đặt trong mối quan hệ với bồi dưỡng lòng yêu nước, trách nhiệm công dân và ý thức gìn giữ các điều kiện sống của cộng đồng. Theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng, phát triển bền vững đòi hỏi sự gắn kết giữa phát triển kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường. Nhận thức này xuất phát từ quan điểm chỉ đạo nhất quán của Đảng ta; Nghị quyết số 24-NQ/TW về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đã khẳng định: “Bảo vệ môi trường vừa là mục tiêu, vừa là một nội dung cơ bản của phát triển bền vững… là trách nhiệm và nghĩa vụ của cả hệ thống chính trị, của toàn xã hội và của mọi công dân” (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2013, tr. 3). Vì vậy, nhà trường cần giúp học sinh nhận thức rằng bảo vệ môi trường không chỉ là trách nhiệm trước những vấn đề sinh thái toàn cầu mà còn bắt đầu từ việc gìn giữ cảnh quan, sử dụng tiết kiệm tài nguyên và hạn chế những hành vi gây ô nhiễm trong đời sống hằng ngày. Để thực hiện, cần lồng ghép nội dung bảo vệ môi trường vào hoạt động giáo dục đạo đức, giáo dục công dân, sinh hoạt lớp và các chuyên đề về trách nhiệm đối với quê hương, đất nước. Nội dung giáo dục cần gắn với những tình huống cụ thể, giúp học sinh nhận diện hậu quả của hành vi gây ô nhiễm, cân nhắc trách nhiệm cá nhân và lựa chọn cách ứng xử phù hợp. Đồng thời, cần đổi mới phương thức truyền thông trong nhà trường theo hướng gần gũi, dễ tiếp nhận, khuyến khích học sinh tự đánh giá hành vi và chủ động đề xuất sáng kiến bảo vệ môi trường. Qua đó, trách nhiệm sinh thái từng bước trở thành một bộ phận trong hệ giá trị, lối sống và ý thức công dân của học sinh.
Hai là, đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục theo hướng tích hợp, tăng cường trải nghiệm thực tiễn.
Để thu hẹp khoảng cách giữa nhận thức và hành vi, giáo dục môi trường cần được triển khai theo hướng kết hợp trang bị tri thức với thực hành, trải nghiệm và giải quyết vấn đề. Yêu cầu này đã được thể chế hóa rõ ràng trong khung khổ pháp lý cao nhất về môi trường; theo Luật Bảo vệ môi trường (Luật số 72/2020/QH14), Điều 153, Khoản 1, quy định: “Giáo dục về bảo vệ môi trường được lồng ghép, tích hợp vào chương trình các cấp học và trình độ đào tạo của hệ thống giáo dục quốc dân; xây dựng và phát triển nội dung, thời lượng, chương trình giáo dục về bảo vệ môi trường phù hợp với từng cấp học và trình độ đào tạo” (Quốc hội, 2020, tr. 110). Hiện thực hóa quy định trên, nhà trường cần tăng cường tích hợp nội dung bảo vệ môi trường trong các môn học phù hợp; đồng thời, thiết kế hoạt động học tập gắn với những vấn đề thực tế tại trường học và địa phương. Các phương pháp, như: dạy học theo dự án, nghiên cứu khoa học, thảo luận tình huống và học tập trải nghiệm cần được vận dụng linh hoạt, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi, điều kiện tổ chức và mục tiêu giáo dục. Các hoạt động có thể triển khai, gồm: phân loại rác tại nguồn, giảm sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần, tái sử dụng vật liệu, xây dựng góc học tập xanh, theo dõi mức tiêu thụ điện và nước, khảo sát chất lượng môi trường tại địa phương hoặc đề xuất giải pháp cải thiện cảnh quan học đường. Đối với những hoạt động cần chuyên môn và điều kiện kỹ thuật, nhà trường cần phối hợp với cơ quan chuyên môn để bảo đảm an toàn và hiệu quả. Kết quả học tập không nên chỉ được đánh giá bằng kiến thức ghi nhớ mà cần xem xét mức độ tham gia, khả năng giải quyết vấn đề, tinh thần hợp tác và sự thay đổi trong hành vi của học sinh. Cách tiếp cận này góp phần hình thành năng lực hành động vì môi trường và gắn giáo dục với yêu cầu phát triển bền vững.
Ba là, phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên trong tổ chức các phong trào bảo vệ môi trường do học sinh chủ động thực hiện.
Đoàn Thanh niên trong trường trung học phổ thông có vai trò tập hợp, định hướng và phát huy tính chủ động, tinh thần tình nguyện của học sinh thông qua các hoạt động bảo vệ môi trường. Nhằm khắc phục tính hình thức trong công tác phong trào, Ban Bí thư Trung ương Đoàn đã chỉ đạo rõ định hướng: “Đổi mới phương thức triển khai phong trào theo hướng lấy đoàn viên, thanh thiếu nhi làm trung tâm; chuyển từ hoạt động bề nổi, thời điểm sang các mô hình tự quản, giải pháp thường xuyên, liên tục tại cơ sở và trường học” (Ban Bí thư Trung ương Đoàn, 2021, tr. 3).
Để nâng cao hiệu quả, tổ chức Đoàn trường cần bám sát định hướng này để chuyển từ việc tổ chức các phong trào mang tính thời điểm sang xây dựng những mô hình có mục tiêu cụ thể, hoạt động thường xuyên và kết quả có thể đánh giá. Một số mô hình có thể triển khai, gồm: câu lạc bộ xanh, nhóm học sinh tự quản về vệ sinh môi trường, chương trình giảm rác thải nhựa, ngày hội đổi đồ cũ, thu gom và tái chế vật liệu phù hợp, hoặc các hoạt động hưởng ứng Ngày Chủ nhật xanh. Đoàn trường cần khuyến khích học sinh tham gia từ khâu xác định vấn đề, xây dựng kế hoạch, phân công nhiệm vụ đến tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả. Đồng thời, cần tạo diễn đàn để học sinh đề xuất sáng kiến cải thiện môi trường học đường, biểu dương những mô hình hiệu quả và nhân rộng các cách làm phù hợp. Việc đưa kết quả tham gia bảo vệ môi trường vào hoạt động nhận xét, đánh giá và khen thưởng đoàn viên cần dựa trên tiêu chí rõ ràng, chú trọng tính tự nguyện, mức độ đóng góp và hiệu quả thực tế. Không nên đồng nhất thành tích phong trào với sự hình thành ý thức môi trường, mà cần coi trọng quá trình rèn luyện và khả năng duy trì hành vi tích cực. Qua đó, hoạt động Đoàn góp phần phát huy vai trò chủ thể của học sinh trong xây dựng môi trường học đường xanh, sạch và có trách nhiệm.
Bốn là, xây dựng môi trường học đường xanh gắn với hình thành văn hóa ứng xử có trách nhiệm với thiên nhiên.
Môi trường học đường là không gian trực tiếp để học sinh thực hành và củng cố những chuẩn mực bảo vệ môi trường đã được tiếp nhận. Vì vậy, nhà trường cần kết hợp giáo dục trên lớp với tổ chức, quản lý không gian học tập và sinh hoạt theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm chất thải và sử dụng cơ sở vật chất hiệu quả. Việc xây dựng nếp sống văn minh học đường đã được ngành giáo dục chuẩn hóa thành quy chế bắt buộc; tại Thông tư số 06/2019/TT-BGDĐT quy định Quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục mầm non, cơ sở giáo dục phổ thông, cơ sở giáo dục thường xuyên nêu rõ trách nhiệm của người học: “Có ý thức giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo vệ cảnh quan sư phạm, cơ sở vật chất của nhà trường; không vứt rác, xả thải bừa bãi; sử dụng tiết kiệm, hiệu quả tài sản, điện, nước chung” (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2019, tr. 4).
Sự thống nhất giữa nội dung giảng dạy với thực tiễn vận hành nhà trường theo quy định trên sẽ tăng tính thuyết phục của hoạt động giáo dục và tạo điều kiện để học sinh hình thành thói quen tích cực. Tùy điều kiện thực tế, nhà trường cần rà soát việc sử dụng điện, nước; bố trí thùng chứa rác phù hợp; tổ chức phân loại chất thải khi có điều kiện thu gom, xử lý tương ứng; hạn chế đồ nhựa dùng một lần trong các hoạt động học đường; chăm sóc cây xanh và duy trì vệ sinh khuôn viên. Đồng thời, cần xây dựng và thực hiện quy tắc ứng xử xanh với những yêu cầu cụ thể đối với cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên và học sinh. Các tiêu chí như giữ gìn vệ sinh chung, tiết kiệm năng lượng, bảo vệ cây xanh và sử dụng tài nguyên hợp lý cần được phổ biến, theo dõi và đánh giá định kỳ. Việc đầu tư cơ sở vật chất cần gắn với khả năng vận hành, bảo dưỡng và nguồn lực của nhà trường, tránh đầu tư hình thức hoặc triển khai mô hình vượt quá điều kiện thực tế. Khi không gian học đường trở thành nơi thường xuyên thực hành các hành vi xanh, ý thức bảo vệ môi trường sẽ có điều kiện chuyển hóa thành thói quen và văn hóa ứng xử bền vững.
Năm là, tăng cường phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong giáo dục lối sống xanh cho học sinh.
Ý thức bảo vệ môi trường của học sinh được hình thành và củng cố trong nhiều không gian sống khác nhau. Vì vậy, nếu nội dung giáo dục ở trường học không được duy trì trong gia đình và cộng đồng, những hành vi tích cực sẽ khó trở thành thói quen ổn định. Nền tảng pháp lý cho mối quan hệ phối hợp này được khẳng định tại Luật Giáo dục (Luật số 43/2019/QH14), Điều 89, Khoản 1: “Nhà trường có trách nhiệm chủ động phối hợp với gia đình và xã hội để thực hiện mục tiêu giáo dục, nguyên lý giáo dục: học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” (Quốc hội, 2019, tr. 42).
Dựa trên nguyên lý đó, việc phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội cần hướng tới thống nhất mục tiêu, chia sẻ trách nhiệm và tạo cơ hội để học sinh thực hành bảo vệ môi trường trong những tình huống đa dạng của đời sống. Nhà trường cần chủ động trao đổi với cha mẹ học sinh về mục tiêu, nội dung và cách thức giáo dục môi trường; khuyến khích gia đình hướng dẫn con thực hành tiết kiệm điện, nước, hạn chế chất thải, sử dụng đồ dùng nhiều lần và giữ gìn vệ sinh nơi ở. Việc phối hợp cần dựa trên sự đồng hành, hướng dẫn và động viên, tránh đặt nặng kiểm soát hoặc áp dụng hình thức phê bình thiếu phù hợp. Bên cạnh đó, nhà trường cần kết nối với chính quyền địa phương, tổ chức Đoàn, các tổ chức xã hội và đơn vị chuyên môn để tổ chức hoạt động trải nghiệm, tìm hiểu vấn đề môi trường và tham gia các chương trình cộng đồng phù hợp với lứa tuổi. Để nâng cao hiệu quả phối hợp, cần xác định rõ nội dung, trách nhiệm và phương thức tham gia của từng chủ thể; duy trì trao đổi thông tin định kỳ và đánh giá kết quả dựa trên sự tiến bộ của học sinh. Qua đó, giáo dục môi trường không chỉ giới hạn trong phạm vi nhà trường mà được duy trì liên tục, góp phần hình thành lối sống xanh và tinh thần trách nhiệm của học sinh đối với cộng đồng.
Sáu là, phát huy trách nhiệm nêu gương của cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên nhà trường trong thực hành bảo vệ môi trường.
Cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên nhà trường có ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành thái độ, hành vi và thói quen của học sinh. Do đó, trách nhiệm nêu gương cần được coi là một điều kiện quan trọng để nâng cao tính thuyết phục của giáo dục môi trường. Vai trò dẫn dắt bằng hành động thực tế đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ dẫn sâu sắc: “Cán bộ quản lý và giáo viên phải là tấm gương mẫu mực về nhận thức và hành động sinh thái; sự nêu gương trong việc tiết kiệm năng lượng, giảm rác thải nhựa và bảo vệ cảnh quan học đường chính là phương pháp giáo dục trực quan và có sức thuyết phục mạnh mẽ nhất đối với học sinh” (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021, tr. 22).
Những nội dung được giảng dạy sẽ có ý nghĩa thiết thực hơn khi được thể hiện nhất quán trong hành vi của người lớn và trong cách nhà trường tổ chức các hoạt động hằng ngày. Trước hết, cán bộ quản lý cần đưa yêu cầu bảo vệ môi trường vào kế hoạch hoạt động và quy trình quản lý cơ sở vật chất của nhà trường; đồng thời tạo điều kiện để giáo viên tổ chức các hoạt động giáo dục gắn với thực tiễn. Giáo viên cần chủ động cập nhật kiến thức, đổi mới phương pháp giảng dạy và thể hiện trách nhiệm môi trường qua những việc làm cụ thể như sử dụng tiết kiệm giấy, điện, nước, hạn chế đồ dùng một lần và giữ gìn không gian chung. Nhân viên nhà trường cũng cần thực hiện các quy trình phù hợp trong vệ sinh, quản lý chất thải và sử dụng tài nguyên. Bên cạnh việc tuyên truyền, bồi dưỡng nhận thức, nhà trường cần khuyến khích cán bộ, giáo viên và nhân viên đề xuất sáng kiến cải thiện môi trường làm việc, đồng thời xây dựng tiêu chí đánh giá phù hợp với chức trách và điều kiện thực hiện. Khi các chuẩn mực bảo vệ môi trường được thực hiện nhất quán trong hoạt động quản lý, giảng dạy và sinh hoạt học đường, nhà trường sẽ tạo dựng được môi trường giáo dục có tính thuyết phục, góp phần củng cố niềm tin và thúc đẩy học sinh tự giác thực hành lối sống xanh.
7. Kết luận
Nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh THPT là yêu cầu quan trọng trong giáo dục thế hệ trẻ có trách nhiệm với cộng đồng và sự phát triển bền vững của đất nước. Quá trình này không chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức về môi trường mà còn phải hướng tới hình thành thái độ, trách nhiệm sinh thái và thói quen ứng xử thân thiện với thiên nhiên. Để đạt được mục tiêu đó, cần kết hợp giáo dục tư tưởng, đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường trải nghiệm thực tiễn, phát huy vai trò của tổ chức Đoàn, xây dựng môi trường học đường xanh và bảo đảm sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Đồng thời, trách nhiệm nêu gương của đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố tính nhất quán, sức thuyết phục của hoạt động giáo dục. Gắn các giải pháp này với định hướng phát triển bền vững được xác định trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng sẽ góp phần hình thành thế hệ công dân có tri thức, trách nhiệm và năng lực hành động vì môi trường, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Tài liệu tham khảo:
Ban Bí thư Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (2021). Kế hoạch số 380-KH/TWĐTN-TNNT ngày 15/4/2021 về việc thực hiện Đề án “Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tham gia bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021 – 2025”.
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2013). Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 03/6/2013 về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.
Ban Chấp hành Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (2022). Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đoàn khóa XI tại Đại hội đại biểu toàn quốc Đoàn TNCS Hồ Chí Minh lần thứ XII (nhiệm kỳ 2022 – 2027).
Bộ Chính trị (2004). Nghị quyết số 41-NQ/TW ngày 15/11/2004 về bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Bộ Chính trị (2019). Kết luận số 56-KL/TW ngày 23/8/2019 về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 7 (khóa XI) về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018). Chương trình Giáo dục phổ thông: Chương trình tổng thể (Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo).
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2019). Thông tư số 06/2019/TT-BGDĐT ngày 12/4/2019 quy định Quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục mầm non, cơ sở giáo dục phổ thông, cơ sở giáo dục thường xuyên.
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021). Tài liệu bồi dưỡng cán bộ quản lý, giáo viên về giáo dục bảo vệ môi trường, biến đổi khí hậu trong trường trung học. Nxb Giáo dục Việt Nam.
Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2021). Báo cáo quốc gia năm 2020: Tiến độ 5 năm thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Nxb Thống kê. Hà Nội.
Bộ Tài nguyên và Môi trường (2021). Báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia giai đoạn 2016 – 2020. Nxb Dân trí.
Chính phủ (2026). Nghị quyết số 208/NQ-CP ngày 04/8/2026 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIV) về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới.
Đảng Cộng sản Việt Nam (1996). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII. Nxb Chính trị quốc gia.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2001). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX. Nxb Chính trị quốc gia.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2016). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật. Hà Nội.
C. Mác & Ph.Ăngghen (2000). Toàn tập (Tập 42). Nxb Chính trị quốc gia.
Quốc hội (2019). Luật Giáo dục (Luật số 43/2019/QH14 ngày 14/6/2019). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Quốc hội (2020). Luật Bảo vệ môi trường (Luật số 72/2020/QH14 ngày 17 tháng 11 năm 2020). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số 896/QĐ-TTg ngày 26 tháng 7 năm 2022 phê duyệt Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. Hà Nội.
Nguyễn Thị Thu Trang (2020). Thực trạng giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh trung học phổ thông hiện nay. Tạp chí Giáo dục, 482 (Kỳ 2 – 7/2020), 26-30.
