Enhancing the effectiveness of local governance in Viet Nam under the two-tier local government model
ThS. Phạm Thu Thủy
Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
Email: thuypt2410@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết phân tích yêu cầu nâng cao hiệu quả quản trị địa phương ở Việt Nam trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Trên cơ sở làm rõ các yêu cầu về quản trị thống nhất, thông suốt, phân quyền gắn với trách nhiệm và nguồn lực, năng lực thực thi của chính quyền cấp xã, và quản trị số lấy người dân làm trung tâm, bài viết đánh giá những chuyển biến và các vấn đề đặt ra trong thực tiễn vận hành. Từ đó, đề xuất hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực cấp xã, tăng cường phối hợp giữa cấp tỉnh và cấp xã, đẩy mạnh quản trị số và hoàn thiện cơ chế đánh giá theo kết quả nhằm nâng cao hiệu quả quản trị địa phương trong giai đoạn mới.
Từ khóa: Quản trị địa phương; chính quyền địa phương hai cấp; phân quyền; chính quyền cấp xã.
Abstract: This article analyzes the requirements for improving the effectiveness of local governance in Viet Nam under the two-tier local government model. Based on an examination of the requirements for unified and seamless governance, devolution linked to responsibilities and resources, the implementation capacity of commune-level governments, and citizen-centered digital governance, the article assesses practical developments and challenges arising during implementation. It proposes measures to improve the institutional framework, strengthen commune-level capacity, enhance coordination between provincial- and commune-level governments, promote digital governance, and develop results-based evaluation mechanisms to improve the effectiveness of local governance in the new period.
Keywords: Local governance; two-tier local government; devolution; commune-level governments
1. Đặt vấn đề
Quản trị địa phương giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bởi đây là cấp chính quyền gần dân nhất, trực tiếp tổ chức thực hiện chính sách và cung ứng dịch vụ công cho người dân. Do đó, chất lượng quản trị địa phương có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực quản lý nhà nước và mức độ tin cậy của người dân đối với hệ thống chính trị. Việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đánh dấu một bước điều chỉnh quan trọng về cấu trúc tổ chức bộ máy (Quốc hội, 2025). Đây không chỉ là sự thay đổi về số lượng cấp hành chính mà còn là sự điều chỉnh phương thức phân định thẩm quyền, trách nhiệm và cách thức vận hành của chính quyền địa phương. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không dừng ở việc ổn định tổ chức sau sắp xếp mà phải hướng tới nâng cao chất lượng quản trị, bảo đảm mô hình mới vận hành có hiệu lực, hiệu quả và thực sự gần dân. Từ góc độ đó, bài viết phân tích những yêu cầu mới đối với quản trị địa phương trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, làm rõ một số vấn đề đặt ra trong thực tiễn vận hành, từ đó đề xuất các định hướng nhằm phát huy hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương hai cấp và nâng cao chất lượng quản trị, phục vụ người dân.
2. Các yêu cầu đối với quản trị địa phương trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp
So với mô hình tổ chức trước đây gồm cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã, chính quyền địa phương hai cấp được tổ chức ở cấp tỉnh và cấp xã, không còn cấp huyện. Sự thay đổi này làm cho quan hệ quản lý giữa cấp tỉnh và cấp xã trở nên trực tiếp hơn, đồng thời đặt ra yêu cầu phân định lại thẩm quyền, trách nhiệm và phương thức tổ chức thực hiện nhiệm vụ. Vì vậy, nâng cao hiệu quả quản trị địa phương trong mô hình mới cần được xem xét trên một số yêu cầu cơ bản sau.
Thứ nhất, bảo đảm quản trị thống nhất, thông suốt.Đây làyêu cầu trước hết đối với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 xác định nguyên tắc bảo đảm nền hành chính minh bạch, thống nhất, thông suốt, liên tục; đồng thời phân định rõ thẩm quyền giữa chính quyền địa phương cấp tỉnh và cấp xã. Điều này đặc biệt quan trọng khi việc bỏ cấp huyện làm cho quan hệ quản lý giữa cấp tỉnh và cấp xã trở nên trực tiếp hơn, qua đó rút ngắn tầng nấc nhưng cũng làm tăng yêu cầu về sự rõ ràng và liên tục trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ. Tính thống nhất đòi hỏi chủ trương, chính sách và các quy định quản lý phải được tổ chức thực hiện nhất quán trên phạm vi địa phương, hạn chế tình trạng cùng một nhiệm vụ nhưng được hiểu hoặc xử lý khác nhau giữa các địa bàn. Tính thông suốt thể hiện qua công việc được giải quyết đúng thẩm quyền, có đầu mối chịu trách nhiệm và không bị gián đoạn trong quá trình chuyển từ quyết định đến thực hiện. Trong mô hình hai cấp, đây là điều kiện để vừa bảo đảm vai trò quản lý, điều phối chung của cấp tỉnh, vừa phát huy khả năng giải quyết công việc trực tiếp tại cơ sở của cấp xã.
Thứ hai, phân quyền gắn với trách nhiệm và nguồn lực. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt ra yêu cầu phân định thẩm quyền rõ hơn giữa cấp tỉnh và cấp xã, bảo đảm quyền hạn được giao đi đôi với trách nhiệm về kết quả thực hiện. Luật Tổ chức chính quyền địa phương quy định việc phân định thẩm quyền phải xác định rõ nội dung, phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn mà chính quyền địa phương được quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả; đồng thời, đẩy mạnh phân quyền, phân cấp và hạn chế sự trùng lặp, chồng chéo về nhiệm vụ, quyền hạn (Quốc hội, 2025). Điều này cũng phù hợp với định hướng của Đại hội XIV của Đảng về đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý, quản trị phát triển và phát huy vai trò tự chủ, tự chịu trách nhiệm của địa phương (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tr.11). Theo đó, phân quyền trong mô hình hai cấp không chỉ là chuyển giao thêm nhiệm vụ cho địa phương mà phải tạo lập mối quan hệ tương xứng giữa thẩm quyền, trách nhiệm và điều kiện thực hiện. Cấp được giao quyền quyết định và tổ chức thực hiện cần chịu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng và kết quả của nhiệm vụ; đồng thời có đủ điều kiện về nhân lực, tài chính, thông tin và các nguồn lực cần thiết để thực hiện thẩm quyền được giao. Nếu quyền hạn được mở rộng nhưng điều kiện thực hiện không tương ứng, khả năng chủ động của chính quyền địa phương khó chuyển thành hiệu quả quản trị thực tế.
Thứ ba, nâng cao năng lực thực thi của chính quyền cấp xã.Trong mô hình hai cấp, vị trí của chính quyền cấp xã có sự thay đổi đáng kể khi trực tiếp đảm nhận nhiều nhiệm vụ quản lý nhà nước và giải quyết công việc gắn với đời sống của người dân, doanh nghiệp. Vì vậy, năng lực thực thi của chính quyền cấp xã trở thành một yếu tố trực tiếp quyết định hiệu quả quản trị địa phương. Yêu cầu này không chỉ đặt ra ở số lượng cán bộ, công chức mà quan trọng hơn là sự phù hợp giữa năng lực của đội ngũ, cơ cấu vị trí việc làm và tính chất nhiệm vụ mà cấp xã phải thực hiện. Chỉ thị số 18/CT-TTg ngày 08/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về nâng cao chất lượng cán bộ, công chức chính quyền địa phương cấp xã cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục cơ cấu lại đội ngũ, bố trí cán bộ, công chức phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ và vị trí việc làm (Thủ tướng Chính phủ, 2026).
Thứ tư, phát triển quản trị số lấy người dân làm trung tâm. Chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức quản lý và cung ứng dịch vụ của chính quyền địa phương. Đối với mô hình hai cấp, quản trị số có ý nghĩa đặc biệt bởi quan hệ trực tiếp giữa cấp tỉnh và cấp xã làm tăng yêu cầu trao đổi, chia sẻ và khai thác thông tin trong quá trình quản lý. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đã đặt yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương. Tương tự, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cũng xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực quan trọng phục vụ quản trị và phát triển (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tr.6). Tuy nhiên, hiệu quả của quản trị số cần được xem xét từ kết quả mà người dân và doanh nghiệp thực sự nhận được. Lấy người dân làm trung tâm không chỉ là yêu cầu đối với cung ứng dịch vụ công mà còn là tiêu chí để đánh giá chất lượng quản trị số.
3. Thực tiễn vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp và những vấn đề đặt ra
Sau hơn một năm vận hành chính quyền địa phương hai cấp cho thấy, những chuyển biến tích cực về tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền, vai trò của cấp xã và phương thức phục vụ người dân. Đồng thời, quá trình thực hiện cũng làm rõ hơn những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện về phân định thẩm quyền, năng lực thực thi, điều kiện bảo đảm và kết nối dữ liệu.
Thứ nhất, về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương.
Bộ máy chính quyền địa phương sau sắp xếp đã cơ bản được kiện toàn và duy trì hoạt động liên tục. Đến ngày 23/8/2025, các địa phương đã cơ bản hoàn thành việc kiện toàn 465 cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và thành lập 9.916 phòng chuyên môn cấp xã. Đồng thời, Chính phủ đã ban hành 112 nghị định, nghị quyết quy phạm pháp luật trong khoảng thời gian từ ngày 01/6/2025 đến ngày 23/8/2025 nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc tổ chức và vận hành mô hình mới (Chính phủ, 2025). Những kết quả này cho thấy, quá trình chuyển đổi được triển khai với quy mô lớn nhưng vẫn bảo đảm hoạt động quản lý nhà nước ở địa phương được duy trì liên tục. Đến giữa năm 2026, mô hình chính quyền địa phương hai cấp tiếp tục được đánh giá là cơ bản vận hành ổn định, thông suốt (Thu Giang, 2026). Các hoạt động quản lý nhà nước, cung ứng dịch vụ công, giải quyết thủ tục hành chính và thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội tại địa phương nhìn chung được duy trì, trong khi cấp tỉnh và cấp xã từng bước thích ứng với chức năng, nhiệm vụ và phương thức hoạt động mới. Trọng tâm của quá trình đổi mới đang từng bước chuyển từ sắp xếp cơ cấu tổ chức sang nâng cao chất lượng vận hành và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ của chính quyền địa phương. Các chỉ đạo của Chính phủ trong tháng 7/2026 cũng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành thông suốt, hiệu lực, hiệu quả và nâng cao năng lực điều hành, quản trị địa phương.
Tuy nhiên, ổn định về tổ chức mới là điều kiện ban đầu để mô hình phát huy hiệu quả. Việc thay đổi đồng thời cơ cấu bộ máy, phạm vi nhiệm vụ, đội ngũ và quan hệ công tác giữa cấp tỉnh với cấp xã làm phát sinh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện phương thức điều hành và phối hợp. Khi không còn cấp huyện, cấp tỉnh phải trực tiếp nắm bắt và xử lý nhiều vấn đề từ cơ sở hơn, trong khi cấp xã cần chủ động hơn đối với những nhiệm vụ thuộc thẩm quyền. Nếu phương thức chỉ đạo, trao đổi thông tin và xử lý công việc không được điều chỉnh tương ứng, ưu thế rút ngắn tầng nấc có thể chưa chuyển đổi đầy đủ thành hiệu quả quản trị. Vì vậy, kết quả bước đầu về tinh gọn và ổn định tổ chức cần được tiếp tục củng cố bằng đổi mới phương thức vận hành phù hợp với quan hệ trực tiếp giữa cấp tỉnh và cấp xã.
Thứ hai, về phân quyền, phân cấp và phối hợp giữa các cấp.
Phân quyền, phân cấp là một trong những lĩnh vực có chuyển biến rõ trong quá trình vận hành mô hình hai cấp. Đến tháng 7/2026 đã có 1.377 nhiệm vụ được phân cấp cho địa phương, đạt tỷ lệ 68,9%; đồng thời, 1.164 nhiệm vụ của cấp huyện trước đây đã được rà soát, chuyển giao cho cấp xã, đạt 73,8%. Trên cơ sở 30 nghị định chuyên đề, các bộ, ngành cũng xác định 85 văn bản với 573 nhiệm vụ, quyền hạn cần điều chỉnh; đến ngày 09/7/2026 đã sửa đổi 47 văn bản, tương đương 55,29% (Thu Giang, 2026). Những con số này cho thấy phạm vi thẩm quyền của chính quyền địa phương, đặc biệt là cấp xã, đã được mở rộng đáng kể và quá trình điều chỉnh pháp luật đang được thực hiện song song với vận hành mô hình. Việc đưa nhiều nhiệm vụ về gần cơ sở tạo điều kiện để địa phương chủ động hơn trong giải quyết những công việc gắn trực tiếp với địa bàn. Thành phố Hà Nội đang thực hiện 1.311 nhiệm vụ được Trung ương phân cấp, phân quyền, trong đó 1.070 nhiệm vụ được giao cho cấp xã; các nhiệm vụ này được chuẩn hóa quy trình để hỗ trợ chính quyền cơ sở tổ chức thực hiện (Gia Huy, 2026). Trường hợp Hà Nội cho thấy, khi phân quyền được gắn với quy trình thực hiện tương đối rõ, việc giảm cấp trung gian có thể tạo điều kiện mở rộng tính chủ động của cấp cơ sở.
Tuy nhiên, quá trình thực hiện cũng bộc lộ việc phân quyền ở nhiều lĩnh vực chưa được gắn kết hoàn toàn với các hướng dẫn, nguồn lực và công cụ thực thi. Đánh giá tại Hội nghị sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp chỉ rõ, một số nhiệm vụ đã được giao nhưng hướng dẫn còn chưa kịp thời; có trường hợp thẩm quyền đã được phân cấp nhưng nhân lực, nguồn lực và công cụ quản lý chưa đi cùng. Hệ thống pháp luật liên quan đến hoạt động của chính quyền địa phương ở một số lĩnh vực, như: đất đai, tài nguyên, tài chính, ngân sách, khoa học và công nghệ cũng còn những nội dung cần tiếp tục đồng bộ; chức năng và cơ chế phối hợp giữa một số cơ quan chưa thật sự rõ ràng (Tô Lâm, 2026). Tình trạng này xuất phát từ việc phải điều chỉnh một khối lượng lớn nhiệm vụ và quy định chuyên ngành khi cơ cấu chính quyền địa phương thay đổi. Bên cạnh đó, nhiều nhiệm vụ trước đây được xử lý qua cấp huyện nay được chuyển trực tiếp lên cấp tỉnh hoặc xuống cấp xã, làm thay đổi quan hệ phối hợp và quy trình xử lý công việc. Do đó, vấn đề đặt ra không chỉ là tiếp tục mở rộng phân quyền mà quan trọng hơn là bảo đảm thẩm quyền được giao có thể thực hiện trên thực tế, có cơ chế phối hợp rõ đối với những công việc liên ngành, liên địa bàn và xác định được đầu mối chịu trách nhiệm khi phát sinh vấn đề vượt phạm vi của một đơn vị cấp xã.
Thứ ba, về năng lực thực thi và điều kiện bảo đảm ở cấp xã.
Cùng với mở rộng thẩm quyền, năng lực thực thi của chính quyền cấp xã đã được quan tâm bồi đắp. Ngay trong giai đoạn đầu vận hành mô hình, các bộ, ngành đã tổ chức tập huấn tại hơn 3.300 điểm cầu trực tuyến trên cả nước, với nội dung bao quát nhiều lĩnh vực, như: pháp luật, tài chính, nông nghiệp, môi trường, khoa học và công nghệ, chuyển đổi số, y tế và văn hóa (Chính phủ, 2025). Bộ Nội vụ cũng tiếp tục triển khai các chương trình bồi dưỡng cán bộ, công chức cấp xã và yêu cầu bố trí nhân lực theo vị trí việc làm, khối lượng và tính chất công việc. Đây là những điều kiện quan trọng giúp cấp xã từng bước thích ứng với phạm vi nhiệm vụ mới. Tuy nhiên, đánh giá tại Hội nghị toàn quốc ngày 01/7/2026 cũng cho thấy, năng lực thực thi ở cơ sở chưa theo kịp hoàn toàn với yêu cầu mới; tỷ lệ cán bộ cấp xã đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ được nêu ở mức 30%. Những lĩnh vực còn thiếu cán bộ có chuyên môn sâu tập trung vào đất đai, quy hoạch, xây dựng, tài chính, đầu tư, công nghệ thông tin, thanh tra và quản lý đô thị; trong khi một bộ phận cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều công việc (Tô Lâm, 2026). Con số này cần được nhìn nhận trong bối cảnh cấp xã đang tiếp nhận một khối lượng lớn nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện và phải giải quyết ngày càng nhiều công việc có tính chuyên môn cao. Bên cạnh chất lượng nhân lực, sự khác biệt về điều kiện thực hiện giữa các địa phương cũng ảnh hưởng đáng kể đến năng lực quản trị ở cấp xã. Quy mô dân số, diện tích, mức độ đô thị hóa, điều kiện miền núi, biên giới, hải đảo và khối lượng công việc giữa các đơn vị hành chính có sự chênh lệch lớn, trong khi định mức biên chế và cơ chế phân bổ nguồn lực ở một số nơi vẫn chưa phản ánh đầy đủ những khác biệt này. Nghị quyết số 268/NQ-CP trước đó cũng đã ghi nhận tình trạng nguồn nhân lực ở cấp cơ sở có nơi vừa thừa, vừa thiếu, chất lượng chuyên môn và kỹ năng công nghệ chưa đồng đều; một số địa phương còn khó khăn về trụ sở, cơ sở vật chất, tài chính và hạ tầng công nghệ thông tin (Chính phủ, 2025).
Thứ tư, về chất lượng phục vụ người dân và yêu cầu quản trị số.
Những thay đổi trong tổ chức và thẩm quyền của chính quyền địa phương được thể hiện rõ nhất qua hoạt động giải quyết công việc cho người dân và doanh nghiệp. Trong giai đoạn từ ngày 01/7/2025 đến ngày 23/8/2025, hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính của 34 tỉnh, thành phố đã tiếp nhận khoảng 6,5 triệu hồ sơ, trong đó cấp xã tiếp nhận 4,8 triệu hồ sơ, chiếm gần ba phần tư tổng số hồ sơ; 73,8% hồ sơ được tiếp nhận trực tuyến. Trong tổng số hồ sơ tiếp nhận, 80% đã được trả kết quả và 72% được giải quyết đúng hoặc trước hạn (Chính phủ, 2025). Ở một số địa phương, cải cách quy trình và ứng dụng công nghệ đã mang lại kết quả rõ rệt về chất lượng phục vụ. Tại Hà Nội, đến giữa năm 2026, thành phố cung cấp 2.077 dịch vụ công, trong đó 1.118 thủ tục đủ điều kiện thực hiện trực tuyến toàn trình. Tỷ lệ hồ sơ giải quyết quá hạn giảm từ 44,63% của năm 2025 xuống 4,2% trong 6 tháng đầu năm 2026; khảo sát trên các nền tảng số của thành phố ghi nhận tỷ lệ người dân hài lòng và rất hài lòng đối với hoạt động của chính quyền đạt 98,95% (Gia Huy, 2026). Mặc dù đây là kết quả của một địa phương và không thể đại diện cho toàn quốc, trường hợp này cho thấy việc kết hợp đổi mới quy trình, phân quyền và công nghệ số có thể tạo ra những thay đổi có thể đo lường được trong chất lượng phục vụ.
Tuy nhiên, ở phạm vi cả nước, quản trị số vẫn còn những điểm nghẽn đáng chú ý, nhất là về mức độ kết nối, liên thông và chất lượng dữ liệu. Theo đánh giá tại Hội nghị toàn quốc ngày 01/7/2026, Trung tâm Dữ liệu quốc gia mới kết nối 5/12 cơ sở dữ liệu chiến lược và 60/104 cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Một số hệ thống phần mềm chưa được liên thông đầy đủ hoặc vận hành chưa ổn định, khiến cán bộ cơ sở phải đồng thời thao tác trên nhiều hệ thống, làm gia tăng thời gian và áp lực xử lý công việc (Tô Lâm, 2026). Thực trạng này cho thấy, hạ tầng và nền tảng dữ liệu phục vụ quản trị số vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu thống nhất giữa các cơ quan, địa phương. Vì vậy, Chính phủ tiếp tục yêu cầu các địa phương hoàn thiện hạ tầng số, chuẩn hóa quy trình, tăng cường kết nối và chia sẻ cơ sở dữ liệu, đồng thời đẩy mạnh giải quyết thủ tục hành chính không phụ thuộc vào địa giới hành chính (Báo Điện tử Chính phủ, 2026). Những hạn chế trong phục vụ người dân chủ yếu xuất phát từ sự chưa đồng bộ của hạ tầng và dữ liệu, sự khác nhau về năng lực số giữa các địa phương và việc một số quy trình vẫn chưa được thiết kế lại tương ứng với cơ cấu tổ chức mới.
4. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị địa phương trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp
Từ thực tiễn vận hành có thể thấy, nâng cao hiệu quả quản trị địa phương trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp cần chuyển trọng tâm từ ổn định tổ chức sang nâng cao chất lượng vận hành. Các giải pháp cần được thực hiện đồng bộ, bám sát những vấn đề phát sinh trong thực tiễn và phù hợp với định hướng của Đại hội XIV của Đảng về tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và nâng cao năng lực quản trị quốc gia.
Một là, tiếp tục hoàn thiện thể chế trên cơ sở tổng kết và đánh giá thực tiễn vận hành.
Kết quả triển khai cho thấy một khối lượng lớn nhiệm vụ đã được phân quyền, phân cấp và chuyển giao cho chính quyền địa phương, trong khi nhiều quy định chuyên ngành và quy trình thực hiện vẫn cần tiếp tục điều chỉnh để phù hợp với cơ cấu hai cấp. Vì vậy, hoàn thiện thể chế trong giai đoạn tới không chỉ tập trung vào ban hành thêm quy định mà cần chú trọng đánh giá tính khả thi của những nhiệm vụ đã được phân định. Cần thường xuyên rà soát những lĩnh vực còn có sự giao thoa về thẩm quyền, những quy định chưa thống nhất giữa pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương với pháp luật chuyên ngành, cũng như những nhiệm vụ đã được giao nhưng còn phát sinh khó khăn trong quá trình thực hiện. Việc rà soát cần dựa trên phản ánh và kết quả thực tế của địa phương để xác định rõ nguyên nhân thuộc về quy định pháp luật, quy trình thực hiện hay điều kiện bảo đảm, từ đó có phương án xử lý phù hợp. Những cách làm đã chứng minh được hiệu quả có thể được tổng kết để hoàn thiện thành quy định chung; ngược lại, những quy định làm phát sinh thêm khâu xử lý hoặc chưa phù hợp với khả năng của cấp thực hiện cần được điều chỉnh kịp thời. Qua đó, thể chế vừa bảo đảm tính thống nhất, ổn định, vừa có khả năng thích ứng với yêu cầu quản trị trong mô hình mới.
Hai là, nâng cao năng lực của chính quyền cấp xã tương xứng với phạm vi nhiệm vụ và đặc điểm của từng địa bàn.
Việc mở rộng thẩm quyền cho cấp xã chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đội ngũ và các điều kiện thực hiện được củng cố tương ứng. Do đó, cần chuyển mạnh từ cách bố trí nhân lực chủ yếu theo cơ cấu tổ chức sang dựa trên vị trí việc làm, khối lượng, tính chất công việc và đặc điểm quản lý của từng đơn vị hành chính. Trước tiên, cần ưu tiên bố trí và bồi dưỡng nhân lực ở những lĩnh vực đang phát sinh nhiều nhiệm vụ hoặc đòi hỏi chuyên môn sâu, như: đất đai, quy hoạch, xây dựng, tài chính, đầu tư và công nghệ thông tin. Nội dung đào tạo, bồi dưỡng cũng cần gắn trực tiếp với những tình huống và nhiệm vụ cán bộ cấp xã phải xử lý, tránh nặng về kiến thức chung nhưng chưa đáp ứng yêu cầu thực thi. Đối với những nhiệm vụ chuyên môn phức tạp mà từng xã khó bố trí đầy đủ cán bộ chuyên sâu, cấp tỉnh cần tăng cường cơ chế hướng dẫn, hỗ trợ nghiệp vụ và tư vấn chuyên môn, nhưng không làm thay trách nhiệm của cấp xã. Cùng với đó, việc phân bổ kinh phí, cơ sở vật chất, trang thiết bị và hạ tầng số cần tính đến quy mô dân số, diện tích địa bàn, mức độ đô thị hóa và điều kiện kinh tế – xã hội của từng xã, phường, đặc khu. Cách tiếp cận này sẽ giúp nguồn lực được bố trí sát hơn với yêu cầu thực tế và tạo điều kiện để thẩm quyền được giao chuyển thành năng lực giải quyết công việc tại cơ sở.
Ba là, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cấp tỉnh và cấp xã theo hướng rõ đầu mối, rõ quy trình và bảo đảm xử lý công việc kịp thời.
Khi không còn cấp huyện, quan hệ giữa cấp tỉnh và cấp xã trở nên trực tiếp hơn, đồng thời nhiều nhiệm vụ liên xã, liên ngành hoặc vượt phạm vi của một đơn vị cấp xã cần được xử lý theo phương thức mới. Vì vậy, bên cạnh việc phân định rõ thẩm quyền, cần thiết lập quy trình phối hợp phù hợp đối với từng nhóm công việc thường xuyên phát sinh. Trong đó, cần xác định rõ cơ quan chủ trì, đầu mối tiếp nhận, phương thức trao đổi thông tin, thời hạn xử lý và cách thức giải quyết khi vấn đề vượt quá khả năng của cấp xã. Cấp xã cần chủ động giải quyết đầy đủ những nhiệm vụ thuộc thẩm quyền, đồng thời có kênh phản ánh trực tiếp đối với các vấn đề cần sự điều phối hoặc hỗ trợ từ cấp tỉnh. Cấp tỉnh tập trung vào hướng dẫn chuyên môn, điều phối các vấn đề liên ngành, liên địa bàn và xử lý những nội dung có phạm vi vượt quá một đơn vị cấp xã. Đối với những tình huống phát sinh thường xuyên, kết quả xử lý cần được chuẩn hóa thành quy trình để áp dụng thống nhất, qua đó giảm việc xin ý kiến từng trường hợp. Đặc biệt, cần tránh hình thành thêm các khâu trung gian không cần thiết, bởi điều này có thể làm giảm ưu thế của mô hình hai cấp. Cơ chế phối hợp hiệu quả phải vừa bảo đảm sự thống nhất trong quản lý, vừa tạo điều kiện để cấp xã phát huy tính chủ động trong thực hiện nhiệm vụ.
Bốn là, đẩy mạnh quản trị số gắn với cải cách quy trình và kết nối, khai thác dữ liệu.
Thực tiễn cho thấy điểm nghẽn của chuyển đổi số hiện nay không chỉ ở số lượng dịch vụ công trực tuyến mà còn là khả năng liên thông giữa các hệ thống và sử dụng dữ liệu trong quá trình quản lý. Vì vậy, quản trị số trong mô hình hai cấp cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với cải cách phương thức điều hành. Trước khi số hóa, cần rà soát và đơn giản hóa quy trình, loại bỏ những khâu trung gian, giấy tờ và yêu cầu cung cấp lại thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu. Đồng thời, cần ưu tiên hoàn thiện kết nối giữa các hệ thống thông tin của cấp tỉnh và cấp xã, nhất là các dữ liệu liên quan trực tiếp đến dân cư, đất đai, doanh nghiệp, tài chính và giải quyết thủ tục hành chính. Đối với cán bộ thực thi, hệ thống số cần hướng tới giảm số lần nhập lại dữ liệu và hạn chế việc phải thao tác trên nhiều nền tảng khác nhau; đối với người dân, cần tạo điều kiện để dễ tiếp cận, theo dõi và nhận kết quả giải quyết công việc. Về lâu dài, dữ liệu cần được khai thác không chỉ để giải quyết thủ tục hành chính mà còn phục vụ theo dõi tình hình địa bàn, phân bổ nguồn lực, dự báo vấn đề và hỗ trợ ra quyết định. Khi đó, chuyển đổi số mới thực sự trở thành công cụ nâng cao chất lượng quản trị chứ không chỉ là thay đổi hình thức xử lý công việc.
Năm là, hoàn thiện cơ chế đánh giá hiệu quả quản trị địa phương dựa trên kết quả thực tế và chất lượng phục vụ.
Đánh giá hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ qua số lượng đầu mối đã giảm, số nhiệm vụ được phân cấp hay mức độ hoàn thành việc kiện toàn tổ chức mà còn qua những thay đổi thực chất trong hoạt động của chính quyền. Vì vậy, cần từng bước xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá phù hợp với chức năng của từng cấp và đặc điểm của từng nhóm địa phương, trong đó chú trọng tiến độ và chất lượng giải quyết công việc, chất lượng cung ứng dịch vụ công, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp, hiệu quả sử dụng nguồn lực và khả năng xử lý các vấn đề phát sinh tại cơ sở. Đối với cấp tỉnh, cần quan tâm đến chất lượng điều phối, hỗ trợ cấp xã và khả năng giải quyết các vấn đề liên ngành, liên địa bàn; đối với cấp xã, cần chú trọng kết quả thực hiện nhiệm vụ và khả năng đáp ứng trực tiếp nhu cầu của người dân. Quan trọng hơn, kết quả đánh giá phải được sử dụng như một cơ chế phản hồi cho quá trình quản trị: những nhiệm vụ thực hiện còn khó khăn cần được xem xét lại về thể chế và nguồn lực; những địa bàn có khối lượng công việc lớn cần được điều chỉnh điều kiện bảo đảm; những mô hình có kết quả tốt cần được tổng kết và nhân rộng. Qua đó, đánh giá không chỉ nhằm kiểm tra mức độ hoàn thành nhiệm vụ mà còn trở thành công cụ giúp chính quyền địa phương liên tục điều chỉnh và nâng cao chất lượng hoạt động.
5. Kết luận
Mô hình chính quyền địa phương hai cấp tạo ra những điều kiện mới để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị địa phương ở Việt Nam theo hướng tinh gọn hơn, chủ động hơn và gần dân hơn. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình không chỉ được thể hiện ở sự thay đổi về tổ chức bộ máy mà quan trọng hơn là khả năng nâng cao chất lượng thực thi, giải quyết kịp thời các vấn đề từ cơ sở và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của người dân, doanh nghiệp. Điều đó cho thấy đổi mới tổ chức chính quyền địa phương cần gắn chặt với đổi mới phương thức quản trị, để những thay đổi về thẩm quyền và tổ chức thực sự tạo ra chuyển biến về hiệu quả hoạt động.
Trong giai đoạn tới, nâng cao hiệu quả quản trị địa phương đòi hỏi phải bảo đảm sự thống nhất trong quản lý, đồng thời phát huy tính chủ động và trách nhiệm của từng địa phương; tinh gọn bộ máy phải đi đôi với nâng cao năng lực thực thi, lấy chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp và kết quả phát triển làm căn cứ đánh giá. Quan trọng hơn, quá trình hoàn thiện mô hình cần hướng tới việc tận dụng những lợi thế của cơ cấu chính quyền hai cấp nhằm nâng cao khả năng tổ chức thực hiện chính sách và đáp ứng yêu cầu phát triển trong điều kiện mới. Đây là nền tảng để xây dựng nền quản trị địa phương hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, thực sự gần dân và phục vụ nhân dân.
Tài liệu tham khảo:
Báo điện tử Chính phủ (21/01/2026). Chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ ngày 21/01/2026. https://baochinhphu.vn/chi-dao-dieu-hanh-cua-chinh-phu-thu-tuong-chinh-phu-ngay-21-1-2026-102260121183722791.htm
Chính phủ (2025). Nghị quyết số 268/NQ-CP ngày 31/8/2025 của Chính phủ về tình hình triển khai thực hiện và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Cổng Thông tin điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/upload/2006988/fck/phuongdt/nq_Daihoi14_(CT).pdf
Gia Huy (01/7/2026). Hà Nội: Bộ máy tinh gọn, hiệu lực quản trị nâng lên. Báo điện tử Chính phủ. https://thanglong.chinhphu.vn/ha-noi-bo-may-tinh-gon-hieu-luc-quan-tri-nang-len-103260701135156375.htm
Quốc hội (2025). Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025.
Thu Giang (09/7/2026). Tháo gỡ khó khăn trong vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/thao-go-kho-khan-trong-van-hanh-chinh-quyen-dia-phuong-2-cap-day-manh-phan-cap-phan-quyen-102260709160105327.htm
Thủ tướng Chính phủ (2026). Chỉ thị số 18/CT-TTg ngày 08/5/2026 về nâng cao chất lượng cán bộ, công chức chính quyền địa phương cấp xã, đáp ứng yêu cầu của tình hình mới.
Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (03/7/2026). Phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/phat-bieu-chi-dao-cua-tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-tai-hoi-nghi-so-ket-1-nam-van-hanh-mo-hinh-to-chuc-tong-the-cua-he-thong-chinh-tri-va-mo-hinh-chinh-quyen-3-cap-1192607011322336.htm
