Vai trò của giáo dục và đổi mới sáng tạo trong thúc đẩy giảm nghèo tại Việt Nam

Role of education and innovation in promoting poverty reduction in Vietnam

 TS. Nguyễn Hoàng Quy
Học viện Hành chính và Quản trị công
Email: nghoangquy69@gmail.com

(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết phân tích tác động của đầu tư cho giáo dục, đào tạo, đổi mới sáng tạo và hiệu ứng tương tác giữa các yếu tố này đối với việc giảm nghèo tại Việt Nam trong giai đoạn 1995 – 2025. Kết quả cho thấy đầu tư cho giáo dục và đào tạo có tác động ngược chiều đến tỷ lệ hộ nghèo, qua đó khẳng định vai trò quan trọng của giáo dục trong việc giảm nghèo bền vững. Ngược lại, đổi mới sáng tạo, đo lường bằng số lượng văn bằng sáng chế, có tác động cùng chiều đến tỷ lệ nghèo, phản ánh thực tế rằng các thành quả đổi mới chưa được chuyển hóa hiệu quả thành lợi ích kinh tế – xã hội trong ngắn hạn. Đáng chú ý, biến tương tác giữa giáo dục, đào tạo và đổi mới sáng tạo mang dấu âm, cho thấy tồn tại tác động cộng hưởng, trong đó giáo dục đóng vai trò nền tảng, giúp khuếch đại hiệu quả của đổi mới sáng tạo trong việc giảm nghèo. Dựa trên các kết quả này, bài viết đề xuất các hàm ý chính sách nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư vào giáo dục, thúc đẩy thương mại hóa đổi mới sáng tạo và xây dựng chiến lược phát triển tích hợp giữa giáo dục và công nghệ, hướng tới tăng trưởng bao trùm và giảm nghèo bền vững tại Việt Nam.

Từ khóa: Giảm nghèo; đầu tư giáo dục đào tạo; đổi mới sáng tạo; Việt Nam.

Abstract: This study examines the impacts of education investment, innovation, and their interaction on poverty reduction in Vietnam over the period 1995-2025. The findings indicate that education investment reduces the poverty rate, highlighting its critical role in sustainable poverty reduction. In contrast, innovation, measured by the number of patent applications, has a positive effect on poverty, suggesting that innovation outcomes have not yet translated into socio-economic benefits in the short run. Notably, the interaction term between education and innovation is negative, providing evidence of a complementary effect in which education enhances the poverty-reducing impact of innovation. Based on these findings, the study proposes policy implications to improve the efficiency of education investment, promote the commercialization of innovation, and develop integrated strategies linking education and technological advancement to foster inclusive growth and sustainable poverty reduction in Vietnam.

Keywords: Poverty reduction; education investment; innovation; Vietnam.

1. Đặt vấn đề

Nghèo đói là một hiện tượng kinh tế – xã hội mang tính đa chiều, phản ánh sự thiếu hụt thu nhập, cũng như hạn chế trong việc tiếp cận các nhu cầu cơ bản như giáo dục, y tế và cơ hội việc làm. Theo cách tiếp cận phát triển hiện đại, nghèo đói được hiểu là trạng thái mà cá nhân hoặc hộ gia đình không có đủ nguồn lực để đáp ứng mức sống tối thiểu trong xã hội (World Bank, 2020). Tình trạng nghèo đói kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng, bao gồm suy giảm chất lượng nguồn nhân lực, gia tăng bất bình đẳng và hạn chế tích lũy vốn, từ đó kìm hãm tăng trưởng kinh tế trong dài hạn. Nhiều nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng nghèo đói có thể tạo ra “bẫy nghèo”, trong đó thu nhập thấp dẫn đến đầu tư thấp vào giáo dục và kỹ năng, qua đó tiếp tục tái sinh nghèo đói qua các thế hệ (Yu & cộng sự, 2025).

Việt Nam được ghi nhận là một trong những quốc gia đạt được thành tựu đáng kể trong công cuộc giảm nghèo trong vài thập kỷ qua. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy quá trình giảm nghèo vẫn đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là nguy cơ tái nghèo và chênh lệch phát triển giữa các vùng miền (Bùi Thanh Hà, 2020; Nguyễn Đức Chiện, 2025). Trong bối cảnh đó, nghiên cứu các động lực giảm nghèo bền vững trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng giảm nghèo không thể chỉ dựa vào tăng trưởng kinh tế đơn thuần mà cần kết hợp nhiều yếu tố, trong đó giáo dục và đổi mới sáng tạo đóng vai trò trung tâm. Cụ thể, giáo dục được xem là một trong những công cụ hiệu quả nhất nhằm giảm nghèo thông qua việc nâng cao vốn nhân lực và năng suất lao động (Gómez-Méndez & Amornbunchornvej, 2024; Jafarov, 2025), trong khi đổi mới sáng tạo đóng vai trò thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua cải tiến công nghệ và quy trình sản xuất (Pansera & Martinez, 2017). Nếu giáo dục góp phần nâng cao trình độ, kỹ năng và khả năng thích ứng của lực lượng lao động, thì đổi mới sáng tạo tạo ra môi trường và cơ hội để các kỹ năng đó được khai thác hiệu quả trong thực tiễn sản xuất và kinh doanh.

Trong lý luận, các nghiên cứu tổng quan tiếp tục củng cố lập luận rằng, đầu tư vào giáo dục không chỉ cải thiện thu nhập cá nhân mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực đến tăng trưởng kinh tế và giảm nghèo (Bùi Thanh Hà, 2020; Jafarov, 2025), trong khi các cách tiếp cận về đổi mới bao trùm nhấn mạnh vai trò của đổi mới trong việc mở rộng cơ hội kinh tế cho nhóm thu nhập thấp và giảm bất bình đẳng (Heeks & cộng sự, 2014; Foster & Heeks, 2013). Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu hiện tại thường xem xét riêng lẻ vai trò của giáo dục hoặc đổi mới sáng tạo, trong khi mối quan hệ bổ trợ giữa hai yếu tố này vẫn chưa được phân tích đầy đủ, đặc biệt trong bối cảnh một quốc gia cụ thể như Việt Nam. Khoảng trống này cho thấy cần thiết phải tiếp cận theo hướng tích hợp, trong đó giáo dục và đổi mới sáng tạo được xem là hai động lực tương tác, cùng nhau thúc đẩy giảm nghèo theo hướng bền vững và bao trùm.

Từ những phân tích trên, bài viết tập trung phân tích tác động của đầu tư cho giáo dục và đổi mới sáng tạo đến việc giảm nghèo tại Việt Nam trong dài hạn. Nghiên cứu không chỉ góp phần làm rõ cơ chế tác động của hai yếu tố này đối với giảm nghèo mà còn cung cấp bằng chứng thực nghiệm quan trọng phục vụ hoạch định chính sách phát triển bao trùm và bền vững trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang chuyển đổi theo hướng dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.

2. Cơ sở lý luận và phát triển giả thuyết nghiên cứu

2.1. Đầu tư cho giáo dục và giảm nghèo

Giáo dục giữ vị trí trung tâm trong tiến trình phát triển kinh tế – xã hội tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, nơi chất lượng nguồn nhân lực còn hạn chế và chênh lệch về cơ hội tiếp cận giáo dục vẫn tồn tại giữa các nhóm dân cư (Nguyễn Đức Chiện, 2025). Đầu tư cho giáo dục phản ánh quá trình phân bổ nguồn lực nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, mở rộng khả năng tiếp cận và cải thiện kỹ năng của lực lượng lao động. Nâng cao trình độ học vấn giúp người lao động gia tăng năng suất, cải thiện khả năng thích ứng với biến đổi công nghệ và mở rộng cơ hội tham gia thị trường lao động chính thức (Bùi Thanh Hà, 2020). Trong bối cảnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế và hội nhập quốc tế, giáo dục góp phần thúc đẩy dịch chuyển lao động từ khu vực năng suất thấp sang khu vực có giá trị gia tăng cao hơn, qua đó tạo nền tảng cho giảm nghèo bền vững.

Cơ sở lý thuyết giải thích mối quan hệ giữa giáo dục và giảm nghèo chủ yếu dựa trên lý thuyết vốn con người (Human Capital Theory). Schultz (1961) khẳng định đầu tư vào giáo dục là một dạng đầu tư vào vốn con người, có khả năng tạo ra lợi ích kinh tế trong dài hạn thông qua việc nâng cao năng suất lao động. Becker (1964) phát triển lập luận này khi xem vốn con người là tập hợp các kỹ năng, tri thức và năng lực được tích lũy thông qua giáo dục và đào tạo, đóng vai trò là yếu tố sản xuất quan trọng trong nền kinh tế. Bên cạnh đó, lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Endogenous Growth Theory) do Romer (1990) và Lucas (1988) phát triển nhấn mạnh vai trò của vốn nhân lực trong việc thúc đẩy tích lũy tri thức và đổi mới công nghệ, từ đó tạo ra tăng trưởng kinh tế trong dài hạn. Các lập luận này khẳng định giáo dục không chỉ nâng cao thu nhập cá nhân mà còn góp phần tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực đối với toàn bộ nền kinh tế, qua đó hỗ trợ giảm nghèo (Jafarov, 2025).

Các bằng chứng thực nghiệm đã xác nhận tác động tích cực của đầu tư vào giáo dục đối với việc giảm nghèo ở các quốc gia đang phát triển. Gómez-Méndez & Amornbunchornvej (2024) khẳng định giáo dục có tác động đáng kể đến việc giảm nghèo thông qua việc nâng cao năng lực kinh tế và tích lũy tài sản của hộ gia đình, góp phần cải thiện phúc lợi và giảm khả năng rơi vào tình trạng nghèo, đặc biệt trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển. Kết quả này phù hợp với nghiên cứu của Yu và cộng sự (2025), trong đó giáo dục có tác động giảm nghèo rõ rệt thông qua kênh liên thế hệ, khi trình độ học vấn của con cái góp phần cải thiện phúc lợi kinh tế của hộ gia đình và làm giảm nghèo đa chiều của cha mẹ. Bùi Thanh Hà (2020) phân tích mối quan hệ giữa trình độ đào tạo nghề và nguy cơ nghèo đói của các hộ gia đình tại vùng Tây Bắc, Việt Nam, qua đó cho thấy đào tạo nghề có tác động tích cực đến việc giảm nghèo ở khu vực này. Ủng hộ quan điểm này, bài viết đề xuất giả thuyết nghiên cứu thứ nhất như sau:

Giả thuyết H1: Đầu tư cho giáo dục có tác động tiêu cực đến tỷ lệ nghèo.

2.2. Đổi mới sáng tạo và giảm nghèo

Đổi mới sáng tạo là quá trình tạo ra hoặc áp dụng các ý tưởng, công nghệ, quy trình hoặc mô hình kinh doanh mới nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và gia tăng năng suất của nền kinh tế (Schumpeter, 1934). Trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển, đổi mới sáng tạo không chỉ giới hạn ở hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) mà còn bao gồm các hình thức đổi mới thích ứng, đổi mới chi phí thấp và đổi mới xã hội phù hợp với điều kiện địa phương. Bản chất của đổi mới sáng tạo nằm ở khả năng tạo ra giá trị mới, cải thiện hiệu quả sản xuất và mở rộng cơ hội sinh kế, từ đó góp phần nâng cao mức sống và giảm nghèo.

Nền tảng lý thuyết giải thích vai trò của đổi mới sáng tạo trong việc giảm nghèo chủ yếu dựa trên lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Endogenous Growth Theory) và lý thuyết đổi mới sáng tạo của Schumpeter (Schumpeterian Theory of Innovation). Romer (1990) cho rằng đổi mới công nghệ là động lực nội sinh của tăng trưởng kinh tế thông qua việc tích lũy tri thức và phát triển công nghệ mới. Lucas (1988) nhấn mạnh vai trò của vốn nhân lực trong việc hỗ trợ quá trình đổi mới và lan tỏa tri thức. Trong khi đó, Schumpeter (1934) đề xuất khái niệm “phá hủy sáng tạo”, theo đó, đổi mới sáng tạo thúc đẩy sự ra đời của các sản phẩm, ngành nghề và doanh nghiệp mới, đồng thời loại bỏ các hình thức sản xuất kém hiệu quả. Cơ chế này tạo ra cơ hội việc làm và dịch chuyển nguồn lực sang các khu vực có năng suất cao hơn, qua đó góp phần cải thiện thu nhập và giảm nghèo, đặc biệt ở các nền kinh tế đang phát triển.

Các nghiên cứu thực nghiệm đã cung cấp bằng chứng về tác động giảm nghèo của đổi mới sáng tạo. Pansera & Martinez (2017) cho thấy các hình thức đổi mới bao trùm (inclusive innovation) có khả năng tạo ra cơ hội sinh kế cho nhóm thu nhập thấp thông qua các giải pháp phù hợp với điều kiện địa phương. Miliou (2024) khẳng định đổi mới sáng tạo và công nghệ có tác động tích cực đến giảm nghèo thông qua việc cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu như giáo dục, y tế, tài chính và năng lượng, qua đó tạo ra các giải pháp phát triển bền vững, mặc dù hiệu quả này còn phụ thuộc vào việc khắc phục các rào cản về tiếp cận và bất bình đẳng. Dong & cộng sự (2024) chỉ ra việc đổi mới tài chính số (digital inclusive finance) có tác động đáng kể đến việc giảm nghèo hộ gia đình thông qua việc thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp địa phương, đồng thời hiệu quả này thể hiện rõ hơn đối với các hộ gia đình nông thôn và các khu vực kém phát triển. Từ lý luận và các bằng chứng thực nghiệm, giả thuyết nghiên cứu thứ hai được đề xuất như sau:

Giả thuyết H2: Đổi mới sáng tạo có tác động tiêu cực đến tỷ lệ nghèo.

2.3. Tác động cộng hưởng giữa đầu tư cho giáo dục và đổi mới sáng tạo đến giảm nghèo

Mối quan hệ cộng hưởng giữa đầu tư cho giáo dục và đổi mới sáng tạo có thể được giải thích dựa trên sự kết hợp của lý thuyết vốn con người (Human Capital Theory), lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Endogenous Growth Theory) và lý thuyết năng lực hấp thụ (Absorptive Capacity). Theo Becker (1964) và Schultz (1961), giáo dục làm gia tăng vốn nhân lực thông qua việc tích lũy tri thức và kỹ năng, từ đó nâng cao năng suất lao động. Trong khi đó, Romer (1990) và Lucas (1988) nhấn mạnh vai trò của tri thức và đổi mới sáng tạo như động lực nội sinh của tăng trưởng kinh tế dài hạn. Tuy nhiên, khả năng khai thác hiệu quả các tiến bộ công nghệ phụ thuộc đáng kể vào trình độ vốn nhân lực. Cohen & Levinthal (1990) cho rằng năng lực hấp thụ, tức khả năng nhận diện, tiếp thu và ứng dụng tri thức mới, phụ thuộc trực tiếp vào nền tảng giáo dục và sự tích lũy tri thức trước đó. Trên cơ sở này, giáo dục không chỉ tác động trực tiếp đến việc giảm nghèo thông qua việc nâng cao thu nhập mà còn đóng vai trò khuếch đại hiệu quả của đổi mới sáng tạo bằng cách giúp lực lượng lao động thích ứng và khai thác tốt hơn các cơ hội kinh tế mới. Do đó, sự kết hợp giữa giáo dục và đổi mới sáng tạo được kỳ vọng sẽ tạo ra tác động lớn hơn so với ảnh hưởng riêng lẻ của từng yếu tố trong việc giảm nghèo.

Đồng thời, các nghiên cứu gần đây về đổi mới bao trùm (inclusive innovation) cũng nhấn mạnh rằng hiệu quả của đổi mới trong việc cải thiện sinh kế của nhóm thu nhập thấp phụ thuộc vào khả năng tiếp cận giáo dục và kỹ năng của người lao động (Heeks và cộng sự, 2014; Foster và Heeks, 2013). Những bằng chứng này cho thấy giáo dục và đổi mới sáng tạo có mối quan hệ bổ trợ lẫn nhau, trong đó giáo dục đóng vai trò là nền tảng giúp tối đa hóa tác động của đổi mới sáng tạo trong việc giảm nghèo, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Từ các lập luận trên, bài viết đề xuất giả thuyết thứ ba như sau:

Giả thuyết H3: Đầu tư cho giáo dục và đổi mới sáng tạo có tác động bổ trợ đến việc giảm tỷ lệ nghèo.

3. Phương pháp nghiên cứu

3.1. Các biến và dữ liệu nghiên cứu

Xuất phát từ mục tiêu phân tích các yếu tố tác động đến giảm nghèo trong bối cảnh một nền kinh tế đang phát triển, nghiên cứu lựa chọn Việt Nam làm trường hợp điển hình và sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian giai đoạn 1995–2025. Khái quát các chỉ số cho thấy đến năm 2025, nền kinh tế Việt Nam, theo Cục Thống kê, ước đạt quy mô GDP khoảng 12,8 triệu tỷ đồng, tốc độ tăng trưởng trên 8% và dân số khoảng 102,3 triệu người, phản ánh sự mở rộng mạnh mẽ về quy mô và năng lực kinh tế. Đồng thời, chi tiêu cho giáo dục tăng từ khoảng 1.291 tỷ đồng lên 95.000 tỷ đồng và số lượng sáng chế tăng từ 3 lên 1.246 bằng sáng chế đăng ký bảo hộ trong cùng kỳ, cho thấy sự gia tăng đầu tư vào vốn nhân lực và đổi mới sáng tạo.

Cụ thể, biến phụ thuộc được xác định là tỷ lệ nghèo (POV), phản ánh mức độ nghèo đói của nền kinh tế theo thời gian. Theo cách tiếp cận của Tổng cục Thống kê Việt Nam, tỷ lệ nghèo được đo lường dựa trên tỷ lệ phần trăm hộ gia đình có mức thu nhập hoặc chi tiêu dưới ngưỡng nghèo do Nhà nước quy định trong từng giai đoạn, phù hợp với chuẩn nghèo quốc gia. Chỉ tiêu này được công bố thường niên trong Niên giám thống kê và được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu thực nghiệm về giảm nghèo tại Việt Nam, qua đó bảo đảm tính nhất quán và độ tin cậy của dữ liệu.

Đối với biến độc lập thứ nhất, đầu tư cho giáo dục (EDU) được xem là đại diện cho mức độ tích lũy vốn nhân lực của nền kinh tế. Biến này được đo lường bằng tỷ lệ chi tiêu cho giáo dục trên tổng sản phẩm quốc nội (GDP), nhằm phản ánh quy mô đầu tư tương đối và tránh sai lệch do sự khác biệt về quy mô tuyệt đối của nền kinh tế qua các năm. Dữ liệu về chi tiêu cho giáo dục và GDP được thu thập từ Niên giám thống kê Việt Nam. Cách đo lường này cho phép đánh giá hiệu quả của chính sách đầu tư giáo dục trong mối quan hệ với giảm nghèo một cách khách quan và có thể so sánh theo thời gian.

Biến độc lập thứ hai là đổi mới sáng tạo (innovation – INO), được đo lường bằng số lượng văn bằng sáng chế (invention) đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ hàng năm tại Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam, phản ánh mức độ hoạt động đổi mới trong nền kinh tế. Để hạn chế ảnh hưởng của giá trị lớn và hiện tượng phân phối lệch, biến này được chuẩn hóa theo phương pháp z-score, giúp đưa dữ liệu về cùng thang đo và nâng cao độ ổn định của mô hình ước lượng.

Biến tương tác giữa đầu tư cho giáo dục và đổi mới sáng tạo (EDU*INO) được xây dựng bằng cách nhân hai biến này để kiểm định tác động cộng hưởng giữa chúng. Biến này cho phép đánh giá liệu đầu tư vào giáo dục có làm gia tăng hiệu quả của đổi mới sáng tạo trong việc giảm nghèo hay không.

Bên cạnh đó, nghiên cứu đưa vào mô hình biến kiểm soát tăng trưởng kinh tế (GDP growth – GRO), được đo lường bằng tốc độ tăng trưởng phần trăm hàng năm của GDP, nhằm phản ánh sự mở rộng quy mô nền kinh tế và khả năng tạo việc làm. Biến này được kỳ vọng sẽ giúp làm rõ hơn tác động riêng của giáo dục và đổi mới sáng tạo đối với việc giảm nghèo, đồng thời nâng cao độ tin cậy và khả năng giải thích của mô hình nghiên cứu.

Bảng 1: Phân tích mô tả các biến nghiên cứu

Bảng 1 mô tả các biến nghiên cứu cho thấy tỷ lệ hộ nghèo (POV) có giá trị trung bình 10,04%, dao động từ 1,3% đến 18,1% với độ lệch chuẩn 4,876, phản ánh xu hướng giảm nhưng vẫn còn biến động. Đầu tư cho giáo dục tăng mạnh về quy mô (trung bình 33,49 nghìn tỷ đồng; độ lệch chuẩn 31,186), trong khi tỷ trọng trong GDP (EDU) tương đối ổn định quanh mức 0,878%. Hoạt động đổi mới sáng tạo có mức phân tán lớn, với số bằng sáng chế trung bình là 109,65 và giá trị tối đa là 1.246, trong khi biến tương tác EDU*INO dao động từ -0,561 đến 3,698. Bên cạnh đó, quy mô GDP tăng mạnh (trung bình 3.961,64 nghìn tỷ đồng) và tăng trưởng kinh tế duy trì tương đối ổn định quanh mức 6,77%, tạo nền tảng thuận lợi cho quá trình giảm nghèo ở Việt Nam.

3.2. Phương pháp phân tích

Phân tích chẩn đoán tại Bảng 2 cung cấp cơ sở quan trọng để lựa chọn phương pháp phân tích phù hợp. Trước hết, ma trận tương quan cho thấy các biến độc lập không có tương quan cao với nhau, với các hệ số Pearson đều nhỏ hơn ngưỡng 0,7. Đồng thời, hệ số phóng đại phương sai (VIF) dao động từ 1,01 đến 1,03, thấp hơn nhiều so với ngưỡng tiêu chuẩn nghiêm ngặt là 4, cho thấy không có vấn đề đa cộng tuyến. Về phân phối dữ liệu, các giá trị Skewness và Kurtosis đều có thống kê Z nằm trong khoảng [-1,96; 1,96], hàm ý không vi phạm giả định phân phối chuẩn ở mức ý nghĩa 5%. Đối với tính dừng, kiểm định nghiệm đơn vị ADF cho thấy các biến có giá trị p < 0,05, qua đó bác bỏ giả thuyết tồn tại nghiệm đơn vị và khẳng định các chuỗi là dừng, đồng thời không có biến tích hợp bậc hai I (2). Trong bối cảnh đó, với quy mô mẫu nhỏ (n = 31, trong giai đoạn nghiên cứu 1995 – 2025) và các giả định kinh tế lượng cơ bản được bảo đảm, nghiên cứu lựa chọn phương pháp hồi quy bội nhằm đảm bảo tính nhất quán và hiệu quả của ước lượng.

Bảng 2: Ma trận tương quan về kiểm định chẩn đoán các biến

Phương trình hồi quy được xác định như sau:

POV = β₀ + β₁*EDU + β₂*INO + β₃*EDU*INO + β₄*GRO + ε

Trong đó:

Y là tỷ lệ hộ nghèo tại Việt Nam qua các năm;

EDU là tỷ trọng đầu tư cho giáo dục và đào tạo so với giá trị GDP;

INO là mức độ đổi mới sáng tạo, đo lường bằng số bằng sáng chế, đã được chuẩn hóa;

EDU*INO là biến tương tác phản ánh tác động cộng hưởng giữa đầu tư cho giáo dục và đào tạo với đổi mới sáng tạo;

GRO là biến kiểm soát tăng trưởng kinh tế, đo lường bằng tốc độ tăng trưởng GDP;

β₀, …, β₄ là các hệ số cần ước lượng;

ε là sai số ngẫu nhiên.

4. Kết quả nghiên cứu và hàm ý chính sách

4.1. Kết quả nghiên cứu và đánh giá các giả thuyết đề xuất

Kết quả trình bày tại Bảng 3 cho thấy mô hình hồi quy đạt độ tin cậy và mức độ phù hợp cao theo các tiêu chí kinh tế lượng. Cụ thể, hệ số xác định R² = 0,569 và R² hiệu chỉnh = 0,503 cho thấy các biến độc lập giải thích được khoảng 50,3% sự biến thiên của tỷ lệ hộ nghèo. Mức này được xem là chấp nhận được đối với dữ liệu chuỗi thời gian vĩ mô. Kiểm định F cho giá trị F (4, 26) = 14,79 với p = 0,000 (< 0,01), khẳng định mô hình có ý nghĩa thống kê tổng thể. Chỉ số Durbin-Watson = 1,883 nằm trong khoảng chấp nhận [1,5; 2,5], cho thấy không có tự tương quan bậc nhất trong phần dư. Kiểm định Ramsey RESET có p = 0,166 (> 0,05), hàm ý mô hình không bị sai dạng hàm. Đồng thời, các kiểm định phương sai thay đổi như Breusch-Pagan (p = 0,460) và White (p = 0,294) đều không có ý nghĩa thống kê, cho thấy giả định phương sai không đổi được thỏa mãn. Kiểm định Shapiro-Wilk với p = 0,617 (> 0,05) cho thấy phần dư tuân theo phân phối chuẩn. Đáng chú ý, kiểm định đồng liên kết Engle-Granger cho phần dư có Z(t) = -3,512 với p = 0,008 (< 0,05), cho thấy tồn tại mối quan hệ cân bằng dài hạn giữa các biến trong mô hình. Như vậy, các kiểm định chẩn đoán đều đạt yêu cầu, qua đó củng cố tính hợp lệ của kết quả ước lượng.

Bảng 3: Kết quả phân tích hồi quy

Kết quả ước lượng ở Bảng 3 cho thấy các biến độc lập đều có ý nghĩa thống kê ở mức tin cậy 95%, qua đó cho thấy các yếu tố giáo dục, đổi mới sáng tạo và tăng trưởng kinh tế đều có ảnh hưởng đáng kể đến tỷ lệ hộ nghèo ở Việt Nam. Cụ thể, đầu tư cho giáo dục và đào tạo (EDU) có hệ số âm (-14,550; p = 0,024), cho thấy việc gia tăng tỷ trọng chi cho giáo dục góp phần làm giảm tỷ lệ hộ nghèo. Ngược lại, đổi mới sáng tạo (INO) có hệ số dương (26,640; p = 0,020), hàm ý rằng trong ngắn hạn, sự gia tăng hoạt động sáng chế có thể đi kèm với sự gia tăng bất bình đẳng hoặc chưa lan tỏa đến nhóm thu nhập thấp. Đáng chú ý, biến tương tác EDU*INO mang dấu âm và có ý nghĩa thống kê (-39,487; p = 0,011), phản ánh hiệu ứng bổ trợ giữa giáo dục và đổi mới sáng tạo trong việc giảm nghèo, tức là khi hai yếu tố này kết hợp, tác động giảm nghèo trở nên mạnh hơn. Bên cạnh đó, tăng trưởng kinh tế (GRO) có hệ số dương (0,820; p = 0,020), cho thấy tăng trưởng chưa nhất thiết đồng nghĩa với việc giảm nghèo trong ngắn hạn. Tổng thể, các kết quả này cung cấp bằng chứng thực nghiệm quan trọng làm cơ sở kiểm định các giả thuyết nghiên cứu về vai trò riêng lẻ và tương tác của giáo dục và đổi mới sáng tạo trong việc giảm nghèo tại Việt Nam.

Cụ thể, tác động âm đáng kể của đầu tư cho giáo dục và đào tạo (EDU) đến tỷ lệ hộ nghèo ủng hộ giả thuyết H1, khẳng định vai trò của giáo dục trong việc nâng cao vốn nhân lực, cải thiện thu nhập và giảm nghèo bền vững tại Việt Nam. Phát hiện này phù hợp với các nghiên cứu trước như Bùi Thanh Hà (2020), Gómez-Méndez & Amornbunchornvej (2024) và Yu & cộng sự (2025), đồng thời nhất quán với lý thuyết vốn con người của Becker (1964), Schultz (1961) và lý thuyết tăng trưởng nội sinh của Romer (1990). Thực tiễn tại Việt Nam cũng phản ánh rõ xu hướng này khi chi tiêu cho giáo dục tăng mạnh từ 1.291,3 tỷ đồng năm 1995 lên 95.000 tỷ đồng năm 2025, trong khi tỷ lệ hộ nghèo giảm đáng kể từ 16,5% xuống còn 1,3% trong cùng giai đoạn, cho thấy đầu tư cho giáo dục là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy giảm nghèo.

Kết quả ước lượng cho thấy đổi mới sáng tạo (INO), được đo lường bằng số lượng văn bằng sáng chế, có tác động dương và có ý nghĩa thống kê đến tỷ lệ hộ nghèo, qua đó không ủng hộ giả thuyết H2 và trái với nhiều nghiên cứu trước đây (Pansera và Martinez, 2017; Miliou, 2024; Dong và cộng sự, 2024). Kết quả này cũng chưa phù hợp với kỳ vọng của các lý thuyết nền tăng trưởng nội sinh và lý thuyết đổi mới sáng tạo của Schumpeter, có thể giải thích là do các sáng chế tại Việt Nam chưa được chuyển hóa hiệu quả thành ứng dụng và tạo ra giá trị kinh tế. Mặc dù số lượng sáng chế tăng mạnh, đạt 1.246 đơn vào năm 2025, nhưng phần lớn vẫn mang tính tiềm năng và chưa được thương mại hóa rộng rãi. Thực tiễn cho thấy quá trình lan tỏa công nghệ còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở khu vực đô thị và các doanh nghiệp lớn, khiến tác động giảm nghèo chưa rõ nét trong ngắn hạn, thậm chí có thể làm gia tăng chênh lệch thu nhập. Nguyên nhân có thể do hạn chế về cơ chế pháp lý hỗ trợ, chính sách chuyển giao công nghệ và chất lượng nghiên cứu, do đó cần hoàn thiện thể chế và nâng cao khả năng ứng dụng để phát huy vai trò của đổi mới sáng tạo trong giảm nghèo trong thời gian tới.

Phát hiện quan trọng của nghiên cứu là biến tương tác giữa đầu tư giáo dục và đổi mới sáng tạo (EDU*INO) có tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê, qua đó ủng hộ giả thuyết H3 về tác động cộng hưởng giữa hai yếu tố này trong việc giảm nghèo. Kết quả này hàm ý rằng khi giáo dục và đổi mới sáng tạo được thúc đẩy đồng thời, hiệu quả giảm nghèo không chỉ đơn thuần là tổng hợp mà còn được khuếch đại thông qua cơ chế bổ trợ lẫn nhau. Cụ thể, giáo dục góp phần nâng cao năng lực tiếp thu, làm chủ và ứng dụng công nghệ, trong khi đổi mới sáng tạo tạo ra cơ hội việc làm và gia tăng năng suất, từ đó giúp các nhóm thu nhập thấp tiếp cận tốt hơn với thành quả của sự phát triển. Do đó, sự kết hợp giữa hai yếu tố này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng bao trùm và giảm nghèo bền vững, đặc biệt trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam.

4.2. Hàm ý chính sách

Kết quả thực nghiệm cho thấy đầu tư cho giáo dục có tác động giảm nghèo rõ rệt; hàm ý chính sách quan trọng đối với Việt Nam là cần tiếp tục ưu tiên và nâng cao hiệu quả chi tiêu cho giáo dục theo hướng gắn với chất lượng và khả năng tiếp cận. Cụ thể, cần tăng cường đầu tư vào giáo dục cơ bản và đào tạo nghề, đặc biệt tại khu vực nông thôn và vùng khó khăn nhằm nâng cao kỹ năng lao động và khả năng tham gia thị trường lao động của nhóm người có thu nhập thấp. Đồng thời, cần cải thiện sự liên kết giữa hệ thống giáo dục và nhu cầu của thị trường lao động, qua đó bảo đảm đầu tư giáo dục thực sự chuyển hóa thành cơ hội việc làm và thu nhập, góp phần giảm nghèo bền vững.

Ngược lại, kết quả về đổi mới sáng tạo cho thấy tác động chưa tích cực đến giảm nghèo trong ngắn hạn, đặt ra yêu cầu cần điều chỉnh chính sách theo hướng thúc đẩy khả năng ứng dụng và lan tỏa của các sáng chế. Nhà nước và Chính phủ cần hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu trí tuệ, tăng cường cơ chế hỗ trợ thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đồng thời khuyến khích liên kết giữa các viện nghiên cứu, doanh nghiệp và khu vực sản xuất. Bên cạnh đó, cần có chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo bao trùm, bảo đảm các thành quả công nghệ không chỉ tập trung ở khu vực doanh nghiệp lớn mà còn lan tỏa đến doanh nghiệp nhỏ và khu vực nông thôn, qua đó góp phần giảm bất bình đẳng và hỗ trợ giảm nghèo.

Đặc biệt, tác động cộng hưởng giữa giáo dục và đổi mới sáng tạo hàm ý rằng chính sách cần được xây dựng theo hướng tích hợp cả hai yếu tố này. Nhà nước và Chính phủ cần đồng thời đầu tư nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, trong đó giáo dục đóng vai trò nền tảng, giúp người lao động tiếp cận và khai thác hiệu quả công nghệ. Thúc đẩy các chương trình đào tạo gắn với đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và chuyển giao công nghệ sẽ góp phần khuếch đại hiệu quả giảm nghèo. Do đó, một chiến lược phát triển đồng bộ giữa giáo dục và đổi mới sáng tạo sẽ là chìa khóa để thúc đẩy tăng trưởng bao trùm và giảm nghèo bền vững ở Việt Nam.

5. Kết luận

Nghiên cứu này phân tích tác động của đầu tư cho giáo dục, đào tạo, đổi mới sáng tạo và tác động cộng hưởng giữa các yếu tố này đến giảm nghèo tại Việt Nam trong giai đoạn 1995-2025. Kết quả thực nghiệm cho thấy đầu tư cho giáo dục, đào tạo có tác động tích cực trong việc giảm nghèo bền vững; ngược lại, đổi mới sáng tạo lại có tác động cùng chiều làm tăng tỷ lệ nghèo, phản ánh thực tế rằng hiệu quả lan tỏa của đổi mới còn hạn chế trong ngắn hạn. Đáng chú ý, biến tương tác giữa giáo dục và đổi mới sáng tạo cho thấy việc kết hợp hai yếu tố này tạo ra tác động cộng hưởng mạnh mẽ trong công cuộc giảm nghèo ở Việt Nam. Nhìn chung, các kết quả này nhấn mạnh rằng giáo dục vẫn là nền tảng cốt lõi, trong khi đổi mới sáng tạo chỉ phát huy hiệu quả khi được hỗ trợ bởi nguồn nhân lực phù hợp.

Bài viết có những đóng góp quan trọng khi bổ sung bằng chứng thực nghiệm mới trong bối cảnh Việt Nam, một nền kinh tế đang phát triển với đặc thù chuyển đổi mạnh mẽ về giáo dục và công nghệ. Thứ nhất, nghiên cứu không chỉ xem xét riêng lẻ mà còn phân tích đồng thời tác động tương tác giữa giáo dục và đổi mới sáng tạo, qua đó làm rõ cơ chế cộng hưởng trong việc giảm nghèo. Thứ hai, việc sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian dài hạn cho phép phản ánh rõ ràng mức độ biến động của các yếu tố này trong quá trình phát triển kinh tế – xã hội. Thứ ba, nghiên cứu góp phần làm phong phú thêm khung lý thuyết về tăng trưởng bao trùm khi chỉ ra rằng đổi mới sáng tạo không tự động dẫn đến giảm nghèo nếu thiếu nền tảng giáo dục phù hợp.

Tuy nhiên, nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế. Thứ nhất, thang đo đổi mới sáng tạo dựa trên số lượng văn bằng sáng chế có thể chưa phản ánh đầy đủ chất lượng và mức độ ứng dụng thực tiễn của đổi mới. Thứ hai, quy mô mẫu còn hạn chế do phụ thuộc vào dữ liệu chuỗi thời gian, điều này có thể ảnh hưởng đến độ tin cậy của kết quả ước lượng. Thứ ba, mô hình chưa xem xét đầy đủ các yếu tố thể chế, bất bình đẳng hoặc tài chính bao trùm có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa đổi mới sáng tạo và giảm nghèo. Do đó, các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng theo hướng sử dụng các thước đo đổi mới đa chiều hơn, kết hợp dữ liệu bảng hoặc vi mô, đồng thời đưa thêm các biến thể chế và xã hội vào mô hình nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về cơ chế giảm nghèo trong bối cảnh phát triển hiện đại.

Tài liệu tham khảo:
Becker G. S. (1964). Human capital: A theoretical and empirical analysis, with special reference to education. National Bureau of Economic Research.
Bùi Thanh Hà (2020). Ảnh hưởng của trình độ đào tạo nghề của hộ gia đình đến việc thoát nghèo ở vùng Tây Bắc. Tạp chí Kinh tế và Dự báo, số 33, tr. 87-90.
Cohen W. M., Levinthal D. A. (1990). Absorptive capacity: A new perspective on learning and innovation. Administrative Science Quarterly, 35(1), 128–152. https://doi.org/10.2307/2393553
Cục Thống kê (06/01/2026). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2025. https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/01/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2025/
Foster C., Heeks R. (2013). Conceptualizing Inclusive Innovation: Modifying Systems of Innovation Frameworks to Understand Diffusion of New Technology to Low-Income Consumers. European Journal of Development Research, 25, 333–355. https://doi.org/10.1057/ejdr.2013.7
Gómez-Méndez Irving, Amornbunchornvej Chainarong (2024). Income, education, and other poverty-related variables: A journey through Bayesian hierarchical models. Heliyon, Volume 10, Issue 6, e27968. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e27968
Heeks R., Foster C., Nugroho Y. (2014). New models of inclusive innovation for development. Innovation and Development, 4(2), 175–185. https://doi.org/10.1080/2157930X.2014.928982
Jafarov Sarkhan (2025). Education and Skill Development: A Pathway to Sustainable Growth.  International Journal of Scientific Research and Management, Volume 13, No. 2. Pp. 3963-3969. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.5146685
Lucas R. E. (1988). On the mechanics of economic development. Journal of Monetary Economics, 22(1), 3-42. https://doi.org/10.1016/0304-3932(88)90168-7
Miliou Oliver (2024). The Impact of Technology and Innovation on Reducing Poverty. Journal of Global Economics, 12: 497. https://doi.org/10.37421/2375-4389.2024.12.497
Nguyễn Đức Chiện (2025). Một số khía cạnh về phát triển và giảm nghèo ở nông thôn Việt Nam, cùng định hướng và tầm nhìn mới. Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 4 (2025). https://vjol.info.vn/index.php/khxhvn/article/view/121138
Pansera, M., & Martinez, F. (2017). Innovation for development and poverty reduction: An integrative literature review. Journal of Management Development, 36(1), 2–13. https://doi.org/10.1108/JMD-02-2015-0013
Romer, P. M. (1990). Endogenous technological change. Journal of Political Economy, 98(5), S71–S102. https://doi.org/10.1086/261725
Schultz, T. W. (1961). Investment in human capital. American Economic Review, 51(1), 1-17. https://www.jstor.org/stable/1818907
Schumpeter, J. A. (1934). The theory of economic development. Harvard University Press.
World Bank (2020). Poverty and shared prosperity 2020: Reversals of fortune. World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1602-4
Yu Shuang, Guo Qiuyan, Liang Yinhe (2025). The power of education: The intergenerational impact of children’s education on the poverty of Chinese older adults. International Journal of Educational Development, Volume 116, 103297. https://doi.org/10.1016/j.ijedudev.2025.103297