Education policy for ethnic minority and mountainous areas: issues arising in the current period
TS. Thiều Huy Thuật
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Email thieuhuythuat@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Giáo dục có vai trò quan trọng trong nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, cải thiện chất lượng cuộc sống và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành và tổ chức thực hiện nhiều chủ trương, chính sách nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, hỗ trợ người học, phát triển mạng lưới trường lớp, đội ngũ nhà giáo và từng bước nâng cao chất lượng giáo dục tại các địa bàn này. Bài viết tập trung phân tích thực trạng thực thi chính sách giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, làm rõ những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân, trên cơ sở đó, xác định những vấn đề đặt ra và đề xuất một số định hướng nhằm nâng cao hiệu quả thực thi chính sách trong giai đoạn hiện nay.
Từ khóa: Chính sách; giáo dục; vùng dân tộc thiểu số; miền núi; vấn đề.
Abstract: Education plays a vital role in improving educational attainment, developing human resources, enhancing quality of life, and promoting socio-economic development in ethnic minority and mountainous areas. In recent years, the Communist Party of Vietnam and the State have introduced and implemented numerous guidelines and policies to expand access to education, provide support for learners, develop school networks and teaching staff, and gradually improve educational quality in these areas. This article analyzes the current state of education policy implementation in ethnic minority and mountainous areas, clarifies the achievements, limitations, and underlying causes, and identifies key issues arising from the implementation process. On this basis, it proposes several orientations for improving the effectiveness of policy implementation in the current period.
Keywords: Policy; education; ethnic minority areas; mountainous areas; issues.
1. Đặt vấn đề
Giáo dục có vai trò quan trọng trong nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bảo đảm an sinh xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành, triển khai nhiều chính sách nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, hỗ trợ người học, phát triển mạng lưới trường lớp và nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo. Các chính sách này góp phần cải thiện điều kiện học tập, từng bước nâng cao trình độ học vấn của đồng bào dân tộc thiểu số.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai vẫn còn những hạn chế, như: tỷ lệ học sinh tiếp tục học lên trung học phổ thông còn thấp, chênh lệch về trình độ học vấn giữa các vùng và nhóm dân cư, chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu đổi mới chính sách theo hướng phù hợp với đặc thù địa bàn, sử dụng hiệu quả nguồn lực và gắn giáo dục với đào tạo nghề, giải quyết việc làm.
Trên cơ sở phân tích thực trạng thực thi chính sách giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, bài viết làm rõ kết quả, hạn chế, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra, từ đó, đề xuất một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực thi chính sách trong giai đoạn hiện nay.
2. Thực trạng chính sách giáo dục ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi
2.1. Những kết quả đạt được
Chính sách giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã tạo ra những chuyển biến tích cực trên cả ba phương diện, gồm: mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, cải thiện điều kiện và chất lượng giáo dục; đồng thời, từng bước gắn giáo dục với phát triển nguồn nhân lực. Cụ thể:
Thứ nhất, cơ hội tiếp cận giáo dục của đồng bào dân tộc thiểu số từng bước được mở rộng. Việc thực hiện các chính sách phổ cập giáo dục, hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn, miễn, giảm và hỗ trợ chi phí học tập, cùng với việc duy trì mạng lưới trường lớp, góp phần tạo điều kiện để trẻ em vùng dân tộc thiểu số và miền núi được đến trường và duy trì việc học, giúp thực hiện công bằng xã hội. Tính đến ngày 01/7/2024, tỷ lệ người dân tộc thiểu số từ 15 tuổi trở lên biết đọc, biết viết chữ phổ thông đạt 84,6%. Trong đó, tỷ lệ ở khu vực thành thị đạt 90,9%, trong khi khu vực nông thôn đạt 83,5% (Cục Thống kê, 2024). Kết quả này cho thấy, phần lớn người dân tộc thiểu số từ 15 tuổi trở lên đã có khả năng đọc, viết chữ phổ thông, tạo nền tảng để tiếp tục học tập, tiếp cận thông tin, tham gia các hoạt động kinh tế – xã hội và sử dụng các dịch vụ công. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực tiếp nhận tri thức, cải thiện chất lượng cuộc sống và mở rộng cơ hội phát triển của cá nhân, gia đình và cộng đồng.
Tỷ lệ đi học đúng tuổi các cấp học tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông lần lượt tương ứng là 96,3%, 86,6% và 51,1% (Cục Thống kê, 2024). Tỷ lệ này cho thấy, giáo dục tiểu học đã có mức độ bao phủ cao; đồng thời, phần lớn học sinh dân tộc thiểu số có điều kiện tham gia học tập ở cấp trung học cơ sở. Đây là cơ sở quan trọng để thực hiện mục tiêu phổ cập giáo dục, nâng cao trình độ dân trí và tạo tiền đề cho phát triển nguồn nhân lực.
Thứ hai, trình độ học vấn của người dân tộc thiểu số được cải thiện, tạo cơ sở phát triển nguồn nhân lực. Trình độ học vấn của người dân tộc thiểu số từ 15 tuổi trở lên ngày càng được cải thiện: 28,2% có trình độ trung học cơ sở và 21,8% có trình độ trung học phổ thông(Cục Thống kê, 2024). Điều này cho thấy, một bộ phận đáng kể đồng bào dân tộc thiểu số đã đạt đến các cấp học sau tiểu học, tạo cơ sở cho việc tiếp tục đào tạo, bồi dưỡng và nâng cao trình độ chuyên môn. Việc hình thành nền tảng học vấn này có ý nghĩa đối với phát triển nguồn nhân lực tại chỗ.
Thứ ba, các chính sách hỗ trợ trực tiếp đối với học sinh dân tộc thiểu số ngày càng phát huy tác dụng trong bảo đảm điều kiện học tập. Nghị định số 66/2025/NĐ-CP ngày 12/3/2025 của Chính phủ, nhiều đối tượng học sinh được Nhà nước hỗ trợ miễn học phí như: học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú, trường dự bị đại học, khoa dự bị đại học; học sinh, sinh viên người dân tộc thiểu số rất ít người, trẻ em học lớp mẫu giáo 5 tuổi ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn (Chính phủ, 2025). Trẻ em mẫu giáo được hỗ trợ tiền ăn bán trú; Học sinh bán trú cấp tiểu học, trung học cơ sở, học sinh trung học phổ thông là người dân tộc thiểu số ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn nhà ở xa trường, không thể đi đến trường và trở về nhà trong ngày được hỗ trợ tiền ăn và tiền nhà ở. Các hình thức hỗ trợ về ăn, ở, chi phí học tập và tổ chức bán trú đã góp phần giảm bớt gánh nặng kinh tế đối với gia đình, nhất là những hộ nghèo, hộ có hoàn cảnh khó khăn và những gia đình sinh sống ở địa bàn cách xa trường học. Việc tổ chức bán trú phù hợp cũng tạo điều kiện để học sinh có thời gian học tập ổn định, tham gia các hoạt động giáo dục và rèn luyện kỹ năng sống. Hướng dẫn nhiệm vụ giáo dục tiểu học hiện nay tiếp tục yêu cầu các cơ sở giáo dục tổ chức bán trú phù hợp với điều kiện thực tế, bảo đảm an toàn, dinh dưỡng và sức khỏe cho học sinh.
Thứ tư, các chính sách ưu tiên trong tuyển sinh đối với học sinh, sinh viên dân tộc thiểu số được Nhà nước quan tâm, triển khai thực hiện. Năm 2017, Chính phủ ban hành Nghị định số 57/2017/NĐ-CP ngày 09/5/2017 quy định chính sách ưu tiên tuyển sinh và hỗ trợ học tập đối với trẻ mẫu giáo, học sinh, sinh viên các dân tộc thiểu số rất ít người. Theo đó, Nhà nước hỗ trợ học tập đối với trẻ em, học sinh, sinh viên 16 dân tộc thiểu số rất ít người (có số dân dưới 10.000 người) học tại các cơ sở giáo dục mầm non, trường tiểu học, trung học sơ sở, trung học phổ thông, trường phổ thông dân tộc bán trú, trường phổ thông dân tộc nội trú, tùy từng đối tượng, được hưởng chính sách hỗ trợ về học tập hằng tháng từ 30 – 100% mức lương tối thiểu chung (Chính phủ, 2017). Nhà nước thực hiện chế độ cử tuyển vào các cơ sở giáo dục trình độ đại học, cao đẳng, trung cấp thuộc hệ thống giáo dục quốc dân.
Thứ năm, các chính sách ưu đãi đối với giáo viên và cán bộ quản lý vùng dân tộc thiểu số và miền núi được ban hành và triển khai thực hiện. Chính phủ đặc biệt ưu tiên đào tạo giáo viên người dân tộc thiểu số và giáo viên biết tiếng dân tộc thiểu số cho các cơ sở giáo dục ở vùng có nhiều người thuộc các dân tộc thiểu số và đã thực hiện nhiều chính sách ưu đãi như phụ cấp tăng thu nhập, tạo thuận lợi về điều kiện sống và làm việc cho giáo viên từ các địa phương trong cả nước nhận nhiệm vụ giảng dạy tại vùng dân tộc thiểu số và miền núi yên tâm công tác. Các lớp bồi dưỡng nâng cao trình độ giáo viên được quan tâm, thường xuyên được tổ chức. Qua đó, đội ngũ giáo viên giảng dạy ở khu vực này gia tăng cả về lượng lẫn chất.
Chính sách đối với đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục công tác tại vùng có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn gồm có các chính sách về phụ cấp như: phụ cấp ưu đãi, phụ cấp thu hút, phụ cấp thâm niên vượt khung, phụ cấp trách nhiệm, phụ cấp vận chuyển mua nước ngọt và sạch, phụ cấp lưu động và một số phụ cấp khác, trợ cấp chuyển vùng, trợ cấp lần đầu, trợ cấp học tập, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ; chính sách dạy và học tiếng nói, chữ viết dân tộc thiểu số, trợ cấp một lần khi chuyển công tác ra khỏi vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn hoặc nghỉ hưu. Các chính sách hỗ trợ nói trên đã góp phần giảm bớt những khó khăn về vật chất, cải thiện được cuộc sống đối với nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục công tác ở trường chuyên biệt, ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn.
Thứ sáu, mạng lưới cơ sở giáo dục và các mô hình trường học phù hợp với đặc thù vùng dân tộc thiểu số và miền núi tiếp tục được củng cố. Hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú, trường phổ thông dân tộc bán trú và các điểm trường đã góp phần giải quyết khó khăn về khoảng cách địa lý, tạo điều kiện để học sinh ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn có thể tiếp tục học tập. Việc tổ chức mô hình nội trú, bán trú không chỉ giải quyết nhu cầu học tập mà còn hỗ trợ điều kiện ăn, ở, sinh hoạt cho học sinh, qua đó, góp phần hạn chế nguy cơ bỏ học do khoảng cách từ nhà đến trường. Trong định hướng hiện nay, việc tiếp tục hoàn thiện mạng lưới trường phổ thông nội trú tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng khó khăn và biên giới được xác định là một nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao khả năng tiếp cận giáo dục và chất lượng đào tạo cho các nhóm học sinh này.
2.2. Những hạn chế và vấn đề đặt ra
Thứ nhất, tình trạng không đi học ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi vẫn còn cao, đặc biệt ở cấp trung học phổ thông. Tỷ lệ người dân tộc thiểu số trong độ tuổi đi học phổ thông nhưng không đi học lần lượt là 1,7% ở cấp tiểu học, 9,1% ở cấp trung học cơ sở và 45% ở cấp trung học phổ thông (Cục Thống kê, 2024). Gần một nửa nhóm dân số trong độ tuổi trung học phổ thông không tham gia học tập ở cấp tương ứng. Thực trạng này cho thấy, thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở việc bảo đảm trẻ em được tiếp cận giáo dục ban đầu mà còn ở việc duy trì quá trình học tập đến hết bậc phổ thông. Khi chuyển từ trung học cơ sở lên trung học phổ thông, người dân có thể phải đối mặt với nhiều trở ngại, như: khoảng cách đến trường, chi phí học tập và sinh hoạt, điều kiện kinh tế gia đình, yêu cầu học tập cao hơn và nhu cầu tham gia lao động để hỗ trợ gia đình.
Thứ hai, chênh lệch giữa thành thị và nông thôn cho thấy, cơ hội học tập chưa thực sự bình đẳng. Tỷ lệ người dân tộc thiểu số trong độ tuổi đi học nhưng không đi học ở cấp trung học phổ thông tại thành thị là 31,3%, trong khi ở nông thôn là 46,9%. Ở cấp trung học cơ sở, tỷ lệ này tương ứng là 6,9% và 9,4%(Cục Thống kê, 2024). Chênh lệch này phản ánh những khác biệt đáng kể về điều kiện tiếp cận giáo dục giữa các khu vực cư trú. Đối với người dân ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa và địa bàn miền núi, việc tiếp tục học tập có thể chịu ảnh hưởng bởi khoảng cách địa lý, giao thông, điều kiện cơ sở vật chất và khả năng đáp ứng chi phí học tập. Do đó, vấn đề đặt ra là chính sách giáo dục không thể chỉ được thực hiện theo một cách thức đồng nhất trên tất cả địa bàn. Việc phân bổ nguồn lực, tổ chức mạng lưới trường lớp và thiết kế các hình thức hỗ trợ cần căn cứ vào mức độ khó khăn và nhu cầu thực tế của từng địa phương, đặc biệt là các địa bàn có tỷ lệ học sinh không đi học cao.
Bên cạnh đó, trình độ học vấn của người dân tộc thiểu số từ 15 tuổi trở lên cũng có sự chênh lệch giữa khu vực thành thị và nông thôn. Tỷ lệ người có trình độ trung học phổ thông ở thành thị là 36,8%, trong khi ở nông thôn chỉ đạt 19,1%. Ngược lại, tỷ lệ người có trình độ dưới tiểu học ở nông thôn là 26,7%, cao hơn mức 17,9% ở thành thị (Cục Thống kê, 2024). Sự chênh lệch này cho thấy, bất bình đẳng giáo dục không chỉ thể hiện ở khả năng đến trường tại một thời điểm mà còn tích lũy thành khác biệt về trình độ học vấn của dân số. Người có trình độ học vấn thấp thường gặp nhiều khó khăn hơn trong tiếp cận thông tin, học nghề, chuyển đổi việc làm và thích ứng với những thay đổi của nền kinh tế. Do đó, đánh giá hiệu quả thực thi chính sách cần vượt ra ngoài các chỉ tiêu về số lượng trường lớp hay tỷ lệ huy động học sinh, để quan tâm nhiều hơn đến kết quả học tập lâu dài và cơ hội phát triển thực chất của người học.
Thứ ba, trình độ chuyên môn kỹ thuật của người dân tộc thiểu số khá thấp. Tỷ lệ người dân tộc thiểu số từ 15 tuổi trở lên không có trình độ chuyên môn kỹ thuật đạt 87,5%; tỷ lệ có trình độ đại học trở lên là 4,3%(Cục Thống kê, 2024). Điều này cho thấy, khoảng cách giữa giáo dục phổ thông và quá trình đào tạo chuyên môn vẫn là vấn đề cần quan tâm. Mặc dù trình độ học vấn phổ thông tạo nền tảng cho phát triển nguồn nhân lực, nhưng nếu không được tiếp nối bằng giáo dục nghề nghiệp, đào tạo chuyên môn và nâng cao kỹ năng, khả năng chuyển hóa tri thức thành năng lực nghề nghiệp và thu nhập sẽ bị hạn chế. Sự hạn chế về trình độ chuyên môn kỹ thuật cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận các công việc đòi hỏi kỹ năng cao, làm giảm tính linh hoạt của lực lượng lao động trước những thay đổi của thị trường việc làm.
Bên cạnh đó, chênh lệch về trình độ chuyên môn kỹ thuật giữa thành thị và nông thôn vẫn rất lớn. Tỷ lệ người dân tộc thiểu số từ 15 tuổi trở lên không có trình độ chuyên môn kỹ thuật ở thành thị là 74,4%, trong khi ở nông thôn lên tới 89,8%. Tỷ lệ có trình độ đại học trở lên tương ứng là 12,3% và 2,8% (Cục Thống kê, 2024). Những con số này cho thấy, người dân tộc thiểu số ở nông thôn không chỉ gặp khó khăn hơn trong việc tiếp cận các cấp học cao hơn mà còn có ít cơ hội tích lũy trình độ chuyên môn kỹ thuật chính quy hơn so với nhóm sống ở thành thị. Đây là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với mục tiêu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát triển kinh tế – xã hội tại các địa bàn miền núi.
Thứ tư, có sự chênh lệch khá lớn về trình độ học vấn giữa các vùng dân tộc thiểu số và miền núi trong cả nước. Trong khi người dân tộc thiểu số từ 25 tuổi trở lên ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc có số năm đi học bình quân khoảng 7,34 năm thì con số này ở Tây Nguyên chỉ khoảng 5,59 năm (Cục Thống kê, 2024).
Thứ năm, bất bình đẳng về trình độ học vấn giữa nam và nữ vẫn là vấn đề cần được quan tâm. Tỷ lệ biết đọc, biết viết chữ phổ thông của nữ giới dân tộc thiểu số thấp hơn nam giới 8,1%. Số năm đi học bình quân của người dân tộc thiểu số từ 25 tuổi trở lên là khoảng 6,96 năm; trong đó nam giới đạt khoảng 7,43 năm và nữ giới khoảng 6,50 năm (Cục Thống kê, 2024). Khoảng cách này cho thấy, cơ hội học tập và kết quả tích lũy giáo dục giữa nam và nữ chưa đồng đều. Đối với nữ giới dân tộc thiểu số, những trở ngại về điều kiện kinh tế, trách nhiệm gia đình, khả năng tiếp cận trường lớp và các yếu tố văn hóa xã hội có thể làm gia tăng nguy cơ gián đoạn học tập. Tuy nhiên, để xác định mức độ tác động của từng yếu tố, cần có thêm dữ liệu phân tích nguyên nhân.
3. Một số khuyến nghị chính sách
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, khẳng định “Đổi mới hệ thống giáo dục theo hướng mở, liên thông giữa các phương thức, trình độ và cấp học. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực, thể lực và phẩm chất người học, chuẩn hóa chất lượng và kiểm soát chặt chẽ đầu ra… Phát triển hài hoà giáo dục và đào tạo giữa các vùng, miền; có chính sách ưu tiên đầu tư phát triển giáo dục ở miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số đặc biệt khó khăn, các đối tượng chính sách, …”(Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tr. 100-104). Để hoàn thiện chính sách giáo dục vùng dân tộc thiểu số và miền núi, trong giai đoạn mới cần quan tâm một số phương diện sau:
Thứ nhất, hoàn thiện chính sách hỗ trợ nhằm duy trì việc học tập của học sinh, nhất là ở cấp trung học phổ thông. Nhà nước cần rà soát, điều chỉnh các chính sách hỗ trợ chi phí học tập, sinh hoạt, đi lại và nội trú, bán trú theo hướng ưu tiên học sinh thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo và các địa bàn đặc biệt khó khăn. Cần tăng cường tư vấn hướng nghiệp, hỗ trợ tâm lý học đường và xây dựng cơ chế phát hiện sớm học sinh có nguy cơ bỏ học. Việc thực thi chính sách cần đặc biệt chú trọng giai đoạn chuyển tiếp từ trung học cơ sở lên trung học phổ thông, bảo đảm học sinh không phải gián đoạn việc học do những rào cản về kinh tế, địa lý hoặc điều kiện gia đình.
Các cấp chính quyền rà soát các chính sách miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập, tiền ăn, tiền ở, học bổng và các hình thức hỗ trợ khác để bảo đảm đúng đối tượng, phù hợp với mức sống và điều kiện thực tế của từng địa bàn. Đối với học sinh ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, địa bàn giao thông khó khăn, cần ưu tiên các hình thức hỗ trợ trực tiếp gắn với những chi phí thực tế mà gia đình phải chi trả để duy trì việc học. Việc xác định đối tượng thụ hưởng không nên chỉ dựa vào tình trạng hộ nghèo hoặc cận nghèo mà cần xem xét thêm các yếu tố, như: khoảng cách từ nơi ở đến trường, điều kiện đi lại, hoàn cảnh gia đình và nguy cơ gián đoạn học tập.
Bên cạnh hỗ trợ vật chất, Nhà nước cần quan tâm đến các biện pháp hỗ trợ về tâm lý, học tập và định hướng tương lai. Học sinh dân tộc thiểu số có thể gặp khó khăn trong sử dụng tiếng Việt, tiếp thu kiến thức, thích nghi với môi trường học tập hoặc xác định mục tiêu học tập. Vì vậy, các nhà trường cần tăng cường hoạt động phụ đạo, tư vấn học đường, hướng nghiệp và phối hợp với gia đình trong quá trình giáo dục. Chính sách hỗ trợ cần được thực hiện theo hướng kết hợp giữa trợ giúp kinh tế và nâng cao năng lực học tập, bởi nếu chỉ giải quyết khó khăn trước mắt mà không cải thiện khả năng tiếp thu và động lực học tập thì nguy cơ bỏ học vẫn có thể tiếp diễn.
Thứ hai, đổi mới phương thức phân bổ nguồn lực và tổ chức thực thi chính sách theo đặc thù từng địa bàn. Chính quyền nên chuyển từ cách phân bổ nguồn lực chủ yếu dựa trên định mức chung sang cách tiếp cận có tính đến mức độ khó khăn, khoảng cách địa lý, điều kiện giao thông, quy mô dân số học sinh và nhu cầu thực tế của từng địa phương. Ưu tiên đầu tư cơ sở vật chất, trường lớp, nhà công vụ giáo viên, phương tiện đưa đón và hạ tầng công nghệ cho các địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới. Bên cạnh đó, cần tăng cường phân cấp gắn với trách nhiệm giải trình; đồng thời, nâng cao năng lực của chính quyền cơ sở và cơ sở giáo dục trong việc xác định nhu cầu, tổ chức thực hiện và giám sát chính sách.
Chính sách đầu tư cần quan tâm không chỉ đến phòng học mà còn đến phòng chức năng, thư viện, thiết bị dạy học, công trình nước sạch, nhà vệ sinh, khu nội trú, bán trú và các điều kiện bảo đảm an toàn cho học sinh. Đối với những địa bàn khó khăn, cần có kế hoạch bảo trì, sửa chữa và bổ sung thiết bị thường xuyên, tránh tình trạng đầu tư ban đầu nhưng thiếu kinh phí duy trì, dẫn đến công trình xuống cấp hoặc không được khai thác hiệu quả. Đồng thời, cần bảo đảm điều kiện làm việc và sinh hoạt cho giáo viên công tác ở vùng khó khăn, bao gồm nhà công vụ, phương tiện đi lại, cơ hội bồi dưỡng chuyên môn và các chính sách thu hút, giữ chân giáo viên.
Thứ ba, tăng cường liên kết giữa giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp và phát triển sinh kế tại địa phương. Trước thực trạng tỷ lệ người dân tộc thiểu số chưa qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật còn cao, cần đẩy mạnh phân luồng học sinh sau trung học cơ sở và trung học phổ thông, đồng thời đa dạng hóa các chương trình đào tạo nghề phù hợp với trình độ, nhu cầu và điều kiện của người học. Nội dung đào tạo cần gắn với nhu cầu thị trường lao động và định hướng phát triển kinh tế của từng địa bàn, bao gồm nông nghiệp công nghệ cao, chế biến nông sản, du lịch cộng đồng và các ngành nghề phù hợp khác. Cùng với đó, cần tăng cường phối hợp giữa cơ sở giáo dục, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp và chính quyền địa phương trong đào tạo, thực hành và giải quyết việc làm. Chính sách hỗ trợ học nghề cần quan tâm đến chi phí học tập, điều kiện sinh hoạt và cơ hội việc làm sau đào tạo, nhằm tạo động lực để người học tiếp tục nâng cao trình độ và cải thiện sinh kế.
Thứ tư, ưu tiên nâng cao chất lượng giáo dục tại một số vùng trũng về giáo dục. Cần căn cứ vào đặc điểm kinh tế – xã hội, điều kiện cư trú, ngôn ngữ và nhu cầu học tập của đồng bào dân tộc thiểu số để xây dựng các chương trình hỗ trợ phù hợp. Trọng tâm là nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên, tăng cường giáo dục tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số trên cơ sở tôn trọng tiếng mẹ đẻ và bản sắc văn hóa, cải thiện điều kiện dạy và học, đồng thời mở rộng cơ hội học tập thường xuyên cho người trưởng thành. Đối với những vùng trũng về giáo dục, cần chú trọng củng cố nền tảng giáo dục ở cấp tiểu học và trung học cơ sở, hạn chế tình trạng gián đoạn học tập, đồng thời phát triển các chương trình bổ túc văn hóa, xóa mù chữ và đào tạo kỹ năng cho nhóm dân cư chưa có điều kiện học tập đầy đủ. Việc thiết kế và thực thi chính sách cần dựa trên sự tham gia của cộng đồng, bảo đảm phù hợp với điều kiện thực tế và nhu cầu phát triển của từng địa phương.
Thứ năm, thực hiện chính sách giáo dục theo hướng nhạy cảm giới và bảo đảm cơ hội học tập bình đẳng. Cần tăng cường các biện pháp hỗ trợ trẻ em gái dân tộc thiểu số tiếp tục học tập ở các cấp học cao hơn, nhất là tại địa bàn khó khăn; đồng thời mở rộng cơ hội học tập, đào tạo nghề và nâng cao kỹ năng cho phụ nữ dân tộc thiểu số. Các cơ sở giáo dục và chính quyền địa phương cần phối hợp với gia đình, tổ chức đoàn thể và cộng đồng để nâng cao nhận thức về giá trị của giáo dục, giảm thiểu những rào cản xã hội có thể khiến trẻ em gái và phụ nữ gián đoạn học tập. Bên cạnh các chính sách hỗ trợ chung, cần quan tâm đến những nhóm có nguy cơ bị bỏ lại phía sau do chịu nhiều bất lợi về giới, điều kiện kinh tế, địa bàn cư trú và khả năng tiếp cận dịch vụ giáo dục.
Thứ sáu, nâng cao hiệu quả phối hợp, giám sát và đánh giá kết quả thực thi chính sách giáo dục. Cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục, cơ quan phụ trách công tác dân tộc, chính quyền địa phương, cơ sở giáo dục và các tổ chức xã hội. Đồng thời, xây dựng hệ thống theo dõi, đánh giá dựa trên các chỉ tiêu phản ánh đầy đủ quá trình và kết quả thực thi chính sách, không chỉ dừng lại ở số lượng trường lớp, giáo viên hay tỷ lệ huy động học sinh. Các chỉ tiêu cần chú trọng tỷ lệ duy trì sĩ số, hoàn thành cấp học, chuyển tiếp giữa các cấp học, kết quả học tập, trình độ chuyên môn kỹ thuật và mức độ thu hẹp chênh lệch giữa các nhóm dân cư. Dữ liệu cần được phân tách theo giới tính, địa bàn cư trú, cấp học và nhóm đối tượng để kịp thời phát hiện những bất cập trong quá trình thực hiện. Việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý dữ liệu giáo dục cần đi đôi với bảo đảm hạ tầng, năng lực sử dụng và khả năng tiếp cận của các địa bàn khó khăn.
4. Kết luận
Nâng cao hiệu quả thực thi chính sách giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đòi hỏi sự chuyển biến từ tư duy bảo đảm đầu vào sang chú trọng kết quả và tác động thực chất đối với người học. Các chính sách cần được thiết kế đồng bộ, phân bổ nguồn lực có trọng tâm, gắn giáo dục với phát triển nguồn nhân lực và sinh kế, đồng thời bảo đảm sự tham gia của cộng đồng trong quá trình thực hiện. Đặc biệt, việc đánh giá chính sách cần hướng đến những thay đổi thực tế về khả năng tiếp tục học tập, trình độ chuyên môn, cơ hội việc làm và mức độ thu hẹp bất bình đẳng giáo dục. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao tính bền vững của chính sách, góp phần phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm công bằng giáo dục đối với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong giai đoạn hiện nay.
Tài liệu tham khảo:
Chính phủ (2017). Nghị định số 57/2017/NĐ-CP ngày 09/5/2017 quy định chính sách ưu tiên tuyển sinh và hỗ trợ học tập đối với trẻ mẫu giáo, học sinh, sinh viên dân tộc thiểu số rất ít người.
Chính phủ (2025). Nghị định số 66/2025/NĐ-CP ngày 12/3/2025 quy định chính sách cho trẻ em nhà trẻ, học sinh, học viên ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo và cơ sở giáo dục có trẻ em nhà trẻ, học sinh hưởng chính sách.
Cục Thống kê (2024). Kết quả điều tra, thu thập thông tin về thực trạng kinh tế – xã hội của 53 dân tộc thiểu số năm 2024. https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/06/ket-qua-dieu-tra-thu-thap-thong-tin-ve-thuc-trang-kinh-te-xa-hoi-cua-53-dan-toc-thieu-so-nam-2024/
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
