A framework of criteria for evaluating the effectiveness of public policy communication in the context of digital transformation
TS. Hà Thị Thu Hương
Học viện Hành chính và Quản trị công
Email: Hươnghtt@apag.edu.vn
(Quanlynhanuoc.vn) – Ở nhiều cơ quan nhà nước, hiệu quả truyền thông chính sách vẫn được báo cáo chủ yếu bằng số tin bài, số lượt phát sóng hay số hội nghị đã tổ chức, trong khi mục đích của truyền thông là thay đổi mức độ hiểu biết, niềm tin và hành vi của người dân. Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu và phân tích khái niệm, dựa trên lý thuyết đánh giá chương trình công, mô hình logic chương trình, các khung của OECD về truyền thông công và niềm tin, cùng các quy định hiện hành của Việt Nam, để đề xuất một khung tiêu chí đánh giá hiệu quả truyền thông chính sách công. Khung gồm 3 nhóm tiêu chí (tiếp cận và hiểu đúng thông tin; niềm tin và đồng thuận; tham gia và tuân thủ), được sắp xếp theo chuỗi đầu vào, quá trình, đầu ra, kết quả, kèm theo các chỉ báo, nguồn dữ liệu và lưu ý khi đo lường trên môi trường số. Bài viết cũng chỉ ra giới hạn của dữ liệu mạng xã hội và yêu cầu tuân thủ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, từ đó gợi ý quy trình vận dụng cho cơ quan chủ trì soạn thảo chính sách.
Từ khóa: Truyền thông chính sách công; đánh giá chương trình; mô hình logic; niềm tin của công chúng; tuân thủ chính sách; môi trường số.
Abstract: In many Vietnamese public agencies, the effectiveness of policy communication is still reported mainly through output counts such as news items, broadcasts, or meetings held, although the purpose of communication is to change citizens’ understanding, trust, and behavior. Drawing on documentary research and conceptual analysis of program evaluation theory, the program logic model, OECD frameworks on public communication and trust, and current Vietnamese regulations, this article proposes a framework of criteria for evaluating public policy communication. The framework comprises three groups of criteria (access to and correct understanding of information; trust and consensus; participation and compliance), arranged along the input, process, output, and outcome chain, with indicators, data sources, and notes on measurement in the digital environment. The article also discusses the limits of social media data and the requirements of the 2025 Law on Personal Data Protection. It suggests an application procedure for agencies responsible for drafting policies.
Keywords: Public policy communication; program evaluation; logic model; public trust; policy compliance; digital environment.
1. Đặt vấn đề
Truyền thông chính sách đã được pháp luật Việt Nam xác định là một khâu bắt buộc trong quy trình xây dựng chính sách. Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 quy định nghĩa vụ công khai thông tin của cơ quan nhà nước (Quốc hội, 2016). Quyết định số 407/QĐ-TTg ngày 30/3/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án tổ chức truyền thông chính sách có tác động lớn đến xã hội trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật giai đoạn 2022-2027 (Đề án 407), yêu cầu các chính sách thuộc phạm vi Đề án được truyền thông từ khi lấy ý kiến đối với đề nghị xây dựng văn bản đến khi thông qua, ban hành (Thủ tướng Chính phủ, 2022). Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 quy định cơ quan lập đề xuất chính sách, cơ quan chủ trì soạn thảo chịu trách nhiệm về truyền thông chính sách và dự thảo văn bản (Quốc hội, 2025a); Nghị định số 78/2025/NĐ-CP quy định việc truyền thông được thực hiện từ thời điểm lấy ý kiến đối tượng chịu tác động trực tiếp đến khi văn bản được thông qua hoặc ban hành (Chính phủ, 2025).
Khi nghĩa vụ truyền thông đã được luật hóa, câu hỏi đặt ra là đo lường hiệu quả của nó bằng gì? Trong thực tiễn báo cáo, các cơ quan thường liệt kê số tin bài, số lượt phát sóng, số ấn phẩm, số hội nghị hoặc số người tham dự. Đây là những chỉ số đầu ra cần thiết nhưng chưa đủ: chúng cho biết cơ quan đã làm bao nhiêu việc, nhưng chưa cho biết người dân đã hiểu đúng chính sách hay chưa, có tin vào lý do của chính sách hay không, và có thay đổi hành vi theo yêu cầu của chính sách hay không. Khi thiếu thông tin về các tầng kết quả này, nhà quản lý khó phát hiện sớm những nhóm dân cư bị bỏ sót hoặc bị hiểu sai, và khó điều chỉnh thông điệp trong lúc chính sách đang được lấy ý kiến hoặc đang triển khai.
Môi trường thông tin số khiến yêu cầu này trở nên cấp bách hơn. Người dân tiếp nhận thông tin chính sách qua mạng xã hội, nhóm kín, nền tảng video ngắn và người có ảnh hưởng, bên cạnh báo chí chính thống và các cổng thông tin điện tử. Báo cáo của OECD (2024a) về các yếu tố tạo niềm tin vào thể chế công đã phân tích riêng tác động của môi trường thông tin có nhiều nội dung phân cực và thông tin sai lệch đối với niềm tin của người dân. Dữ liệu số mở ra khả năng đo lường nhanh hơn, đồng thời đặt ra các vấn đề về tính đại diện của mẫu và bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Từ bối cảnh trên, bài viết trả lời hai câu hỏi: Hiệu quả truyền thông chính sách công nên được đánh giá theo những nhóm tiêu chí và chỉ báo nào để phản ánh được cả đầu ra và kết quả? Các tiêu chí đó cần được đo lường như thế nào trong môi trường số và có những giới hạn nào?
2. Cơ sở lý luận và phương pháp tiếp cận
2.1. Truyền thông chính sách công và hiệu quả truyền thông
Trong bài viết này, truyền thông chính sách công được hiểu là hoạt động có chủ đích của cơ quan nhà nước nhằm cung cấp, giải thích và trao đổi thông tin về một chính sách với các nhóm đối tượng chịu tác động, trong suốt chu trình từ xác định vấn đề, hoạch định, thông qua, thực thi đến đánh giá. OECD (2021) phân biệt truyền thông công với truyền thông chính trị: truyền thông công phục vụ lợi ích chung, gắn với mục tiêu chính sách, dựa trên dữ liệu và cần có năng lực tổ chức tương ứng. Các đòi hỏi này loại trừ việc coi truyền thông chính sách đơn thuần là tuyên truyền một chiều sau khi văn bản đã có hiệu lực.
Grunig & Hunt (1984) phân biệt các mô hình truyền thông từ một chiều (chỉ cung cấp thông tin) đến hai chiều cân xứng, trong đó tổ chức lắng nghe và điều chỉnh dựa trên phản hồi của công chúng. Mô hình hai chiều phù hợp với yêu cầu lấy ý kiến, tiếp thu và giải trình mà Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 đặt ra (Quốc hội, 2025a). Từ đó, hiệu quả truyền thông chính sách được hiểu là mức độ hoạt động truyền thông góp phần đạt các kết quả mong muốn ở phía công chúng (hiểu đúng, tin tưởng, tham gia, tuân thủ) so với nguồn lực đã sử dụng. Định nghĩa này tách biệt hiệu quả khỏi khối lượng công việc.
2.2. Mô hình logic chương trình làm khung đánh giá
Lý thuyết đánh giá chương trình cung cấp nền tảng phương pháp cho khung tiêu chí. Rossi et al. (2004) xem đánh giá là việc áp dụng có hệ thống các phương pháp nghiên cứu xã hội để xem xét thiết kế, quá trình thực hiện, kết quả và hiệu suất của chương trình, dựa trên một “lý thuyết chương trình” nêu rõ chuỗi nhân quả từ hoạt động đến kết quả. Vedung (1997) nhấn mạnh rằng đánh giá là sự thẩm định mang tính hồi cứu về giá trị của một can thiệp công, nhằm phục vụ cho các quyết định trong tương lai. Weiss (1998) chỉ ra rằng việc làm rõ lý thuyết thay đổi giúp người đánh giá xác định khâu nào trong chuỗi bị đứt gãy khi chương trình không đạt được kết quả.
Mô hình logic (logic model) cụ thể hóa lý thuyết chương trình thành chuỗi đầu vào, hoạt động (quá trình), đầu ra, kết quả và tác động. Áp dụng vào truyền thông chính sách, đầu vào là nguồn lực và thông điệp; quá trình là việc phát hành, phân phối, đối thoại; đầu ra là việc thông tin đến được công chúng; kết quả là thay đổi về hiểu biết, thái độ và hành vi. Macnamara (2018) cho thấy nhiều tổ chức công dừng đánh giá ở đầu ra và đề xuất các mô hình đánh giá truyền thông tích hợp, trong đó kết quả và tác động phải được đo lường bằng dữ liệu độc lập với hoạt động truyền thông. Bài viết sử dụng chuỗi này làm trục dọc của khung tiêu chí, còn ba nhóm tiêu chí ở phần 3 là trục ngang.
Ba nhóm tiêu chí được chọn vì chúng tương ứng với ba tầng thay đổi mà truyền thông chính sách hướng tới. Tầng thứ nhất là nhận thức: người dân biết và hiểu đúng về chính sách. Tầng thứ hai là thái độ: người dân tin vào cơ quan ban hành và chấp nhận lý do của chính sách; nghiên cứu về niềm tin vào khu vực công cho thấy niềm tin vừa là kết quả vừa là điều kiện của quản trị hiệu quả. Tầng thứ ba là hành vi: người dân tham gia góp ý và tuân thủ; Tyler (2006) chứng minh rằng cảm nhận về tính chính đáng và công bằng thủ tục ảnh hưởng đến việc tuân thủ pháp luật một cách tự nguyện, bên cạnh yếu tố răn đe.
2.3. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu và phân tích khái niệm. Tài liệu gồm: các công trình nền tảng về đánh giá chương trình và truyền thông công; báo cáo của các tổ chức quốc tế (OECD, Liên Hợp quốc) về truyền thông công, niềm tin và chính phủ số; văn bản pháp luật Việt Nam liên quan đến tiếp cận thông tin, truyền thông dự thảo chính sách và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Tác giả tổng hợp các tiêu chí và chỉ báo xuất hiện trong tài liệu, sắp xếp chúng theo chuỗi logic của chương trình, loại bỏ các chỉ báo trùng lặp và đối chiếu với các yêu cầu pháp lý hiện hành. Khung đề xuất chưa được kiểm định thực nghiệm; việc kiểm định là hướng nghiên cứu tiếp theo được nêu trong phần kết luận.
3. Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả truyền thông chính sách công
3.1. Nhóm tiêu chí tiếp cận và hiểu đúng thông tin
Tiếp cận thông tin là điều kiện tiên quyết để các kết quả khác có thể xảy ra, đồng thời là sự thực hiện quyền tiếp cận thông tin của công dân theo Luật Tiếp cận thông tin (Quốc hội, 2016). Tiêu chí này cần được đánh giá ở 2 mức. Mức thứ nhất là thông tin có đến được nhóm đối tượng hay không; mức thứ hai là nhóm đối tượng có hiểu đúng nội dung cốt lõi của chính sách hay không. Mức thứ hai quan trọng hơn nhưng thường bị bỏ qua, vì độ phủ cao không đảm bảo mức độ hiểu đúng.
Mức độ hiểu đúng phụ thuộc vào cách thiết kế thông điệp so với đặc điểm của nhóm tiếp nhận. Thông tin sử dụng nhiều thuật ngữ pháp lý, thiếu nhất quán giữa các kênh hoặc được phát đi sau khi tranh luận đã hình thành trên mạng xã hội, dễ tạo ra khoảng cách giữa ý định của cơ quan ban hành và cách người dân diễn giải. Khảo sát do OECD thực hiện năm 2023 (OECD, 2024a) hỏi người dân về mức độ dễ dàng tìm được thông tin rõ ràng về dịch vụ hành chính, cho thấy tính rõ ràng và dễ tìm của thông tin được coi là một chỉ báo về năng lực thể chế. Các chỉ báo đề xuất cho nhóm này gồm:
Đầu vào: có kế hoạch truyền thông gắn với từng chính sách; bộ thông điệp cốt lõi được chuẩn hóa và thống nhất giữa các kênh; tài liệu giải thích bằng ngôn ngữ phổ thông và, khi cần, bằng tiếng dân tộc thiểu số; nhân lực và kinh phí được bố trí.
Quá trình: thời điểm công bố so với các mốc của quy trình chính sách (đặc biệt là giai đoạn lấy ý kiến dự thảo); thời gian phản hồi các câu hỏi và thông tin sai lệch; số lượng kênh phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Đầu ra và kết quả: tỷ lệ nhóm đối tượng biết đến chính sách; tỷ lệ trả lời đúng các câu hỏi kiểm tra về nội dung cốt lõi (ví dụ: ai thuộc diện áp dụng, quyền và nghĩa vụ mới là gì, thời điểm có hiệu lực); mức chênh lệch của các tỷ lệ này giữa các nhóm dân cư theo độ tuổi, khu vực, trình độ.
Chỉ báo về mức chênh lệch giữa các nhóm có ý nghĩa riêng. Một chiến dịch có tỷ lệ hiểu đúng bình quân cao vẫn có thể bỏ sót người cao tuổi, người ở vùng sâu hoặc người không dùng mạng xã hội—những nhóm thường chịu tác động từ các chính sách an sinh.
3.2. Nhóm tiêu chí niềm tin và đồng thuận
Niềm tin của công chúng vào cơ quan ban hành và mức độ đồng thuận với chính sách phản ánh tính chính đáng của các quyết định quản lý. Bouckaert & Van de Walle (2003) lưu ý rằng niềm tin vào chính phủ và sự hài lòng với dịch vụ là hai khái niệm khác nhau, có nguồn gốc khác nhau, nên không thể dùng chỉ báo này thay cho chỉ báo kia. Vì vậy, nhóm tiêu chí này cần đo riêng niềm tin vào cơ quan chủ trì, mức độ chấp nhận các lý do của chính sách và mức độ ủng hộ đối với các phương án cụ thể.
Kết quả khảo sát do OECD thực hiện năm 2023 (OECD, 2024a) cho thấy ở các quốc gia mà người dân cho rằng chính phủ sẽ giải thích rõ một cải cách ảnh hưởng đến họ như thế nào, tỷ lệ tin tưởng chính phủ trung ương có xu hướng cao hơn; đồng thời, bình quân chỉ khoảng 41% người được hỏi tin rằng họ có thể bày tỏ ý kiến trước khi chính quyền địa phương ra quyết định ảnh hưởng đến cộng đồng. Dữ liệu này gợi ý rằng việc giải thích rõ tác động và mở kênh góp ý sớm là hai yếu tố truyền thông có liên quan đến niềm tin. Đối với các chính sách tác động trực tiếp đến đời sống như tiền lương, đất đai, y tế, an sinh xã hội hay môi trường, việc chỉ truyền thông sau khi văn bản có hiệu lực khiến cơ quan nhà nước mất cơ hội tiếp nhận băn khoăn của người dân, doanh nghiệp và các nhóm yếu thế trong giai đoạn còn có thể điều chỉnh. Đây cũng là lý do Đề án 407 yêu cầu truyền thông dự thảo chính sách ngay từ giai đoạn lấy ý kiến đối với đề nghị xây dựng văn bản (Thủ tướng Chính phủ, 2022).
Các chỉ báo đề xuất cho nhóm này gồm: mức độ tin tưởng vào cơ quan chủ trì (đo bằng thang Likert trong khảo sát lặp lại); tỷ lệ người được hỏi đồng ý với lý do cần có chính sách; tỷ lệ ủng hộ, phản đối và lưỡng lự đối với phương án chính sách; sự dịch chuyển các tỷ lệ này giữa đợt khảo sát trước và sau chiến dịch; và sắc thái thảo luận trên không gian mạng. Để các chỉ báo có ý nghĩa, cơ quan cần phân đoạn công chúng theo mức độ chịu tác động của chính sách trước khi thiết kế chiến dịch, vì sự phản đối của nhóm chịu chi phí trực tiếp có tính chất khác với sự phản đối của nhóm chỉ quan sát từ bên ngoài.
3.3. Nhóm tiêu chí tham gia và tuân thủ
Nhóm tiêu chí thứ ba đo lường việc truyền thông có góp phần chuyển hóa hiểu biết và thái độ thành hành vi hay không. Hành vi ở đây gồm 2 loại. Loại thứ nhất là tham gia vào quy trình chính sách, chủ yếu là góp ý dự thảo; Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 quy định cơ quan lập đề xuất chính sách, cơ quan chủ trì soạn thảo chịu trách nhiệm về việc tiếp thu, giải trình ý kiến góp ý, tham vấn, phản biện xã hội (Quốc hội, 2025a). Loại thứ hai là tuân thủ khi chính sách đã có hiệu lực, như đăng ký, kê khai, nộp hồ sơ, sử dụng dịch vụ hoặc thay đổi thói quen theo quy định.
Theo Tyler (2006), người dân tuân thủ tự nguyện hơn khi họ cho rằng quy định được ban hành theo thủ tục công bằng và cơ quan ban hành có tính chính đáng. Truyền thông chính sách tác động vào cơ chế này bằng cách giải thích vì sao cần thực hiện, thực hiện như thế nào và lợi ích chung là gì. Các chỉ báo đề xuất gồm: số lượng và tỷ lệ ý kiến góp ý có nội dung cụ thể (khác với ý kiến chung chung) trên tổng số ý kiến; tỷ lệ ý kiến được tiếp thu hoặc được giải trình công khai; tỷ lệ đối tượng thực hiện đúng hạn nghĩa vụ mới; tỷ lệ hồ sơ bị trả lại do sai sót xuất phát từ việc hiểu sai quy định; số lượng khiếu nại, phản ánh liên quan đến cách hiểu quy định.
Cần thận trọng khi quy kết các thay đổi hành vi cho truyền thông, vì việc tuân thủ còn chịu ảnh hưởng của chế tài, chi phí tuân thủ và các chính sách song hành. Do đó, chỉ báo của nhóm này đi kèm với chỉ báo của hai nhóm trước: nếu tỷ lệ tuân thủ thấp trong khi tỷ lệ hiểu đúng cao, nguyên nhân có thể nằm ở thiết kế chính sách hơn là ở truyền thông.
Bảng 1. Khung tiêu chí đánh giá hiệu quả truyền thông chính sách công theo chuỗi logic chương trình
| Khâu | Nội dung cần quan sát | Nguồn dữ liệu | Lưu ý khi phân tích |
| Đầu vào | Kế hoạch truyền thông, thông điệp cốt lõi, nhân lực, kinh phí, phân đoạn công chúng | Hồ sơ chính sách, kế hoạch và dự toán, phỏng vấn cán bộ phụ trách | Rà soát trước khi triển khai; đối chiếu thông điệp với mục tiêu chính sách |
| Quá trình | Thời điểm công bố, kênh sử dụng, thời gian phản hồi, hoạt động đối thoại, xử lý thông tin sai lệch | Nhật ký truyền thông, dữ liệu quản trị kênh số, quan sát | Theo dõi liên tục để điều chỉnh trong lúc chiến dịch đang diễn ra |
| Đầu ra | Độ phủ, tỷ lệ biết đến, tỷ lệ hiểu đúng nội dung cốt lõi | Khảo sát định lượng theo mẫu, phân tích nội dung, dữ liệu truy cập | Phân tách theo nhóm đối tượng; báo cáo mức chênh lệch giữa các nhóm |
| Kết quả | Niềm tin, mức độ chấp nhận và ủng hộ, chất lượng góp ý, tỷ lệ tuân thủ, phản ánh và khiếu nại | Khảo sát lặp lại trước và sau, dữ liệu hành chính, dữ liệu hệ thống dịch vụ công, nghiên cứu trường hợp | Kiểm soát yếu tố bối cảnh và chính sách song hành; thận trọng khi quy kết nhân quả |
4. Đo lường hiệu quả truyền thông chính sách trong môi trường số
Môi trường số không thay đổi ba nhóm tiêu chí nêu trên mà thay đổi cách thu thập dữ liệu cho chúng. Khảo sát truyền thống vẫn cần các tiêu chí đó để đo lường hiểu biết và niềm tin trong mẫu đại diện, nhưng thường có độ trễ và chi phí cao. Dữ liệu số cho phép theo dõi nhanh hơn ở khâu quá trình và đầu ra và trong một số trường hợp ở khâu kết quả. Báo cáo Khảo sát Chính phủ điện tử năm 2024 của Liên Hợp quốc coi việc cung cấp thông tin và tham vấn trực tuyến là bộ phận của chỉ số tham gia điện tử, cho thấy dữ liệu từ các kênh số đã trở thành căn cứ đánh giá được quốc tế sử dụng (UN DESA, 2024).
Một là, truyền thông đa nền tảng và theo dõi dấu vết số.
Cơ quan nhà nước hiện sử dụng đồng thời cổng thông tin điện tử, trang mạng xã hội chính thức, nền tảng video ngắn và ứng dụng nhắn tin. Mỗi nền tảng phân phối nội dung theo thuật toán riêng và tiếp cận những nhóm công chúng khác nhau. Đánh giá các khâu này cần trả lời câu hỏi liệu thông điệp có đến được nhóm đối tượng mục tiêu trên từng nền tảng hay không, thay vì cộng gộp tổng lượt xem của tất cả các kênh. Các chỉ báo phù hợp gồm: độ phủ theo nhóm tuổi và khu vực trên từng nền tảng (dựa trên dữ liệu thống kê tổng hợp do nền tảng cung cấp), tỷ lệ người xem hết nội dung giải thích và mức độ nhất quán của thông điệp giữa các kênh.
Hai là, khai thác dữ liệu số và phân tích gần thời gian thực.
Công cụ lắng nghe mạng xã hội (social listening) và xử lý ngôn ngữ tự nhiên cho phép theo dõi khối lượng thảo luận, các chủ đề nổi lên và sắc thái cảm xúc về một chính sách trong vài ngày sau khi chính sách được công bố. Dữ liệu này hữu ích để phát hiện sớm các điểm gây hiểu lầm, chẳng hạn như khi một quy định bị diễn giải sai và lan truyền trong cộng đồng. Bản đồ lan truyền thông tin giúp xác định nguồn và đường đi của các nội dung sai lệch. Báo cáo của OECD (2024b) về thông tin sai lệch khuyến nghị các chính phủ tăng cường năng lực theo dõi môi trường thông tin, song song với việc bảo đảm tính minh bạch và tôn trọng quyền tự do ngôn luận.
Ba là đo lường tương tác số và phản ứng trước thông tin sai lệch.
Các chỉ số bề mặt như lượt thích hay lượt chia sẻ ít nói lên chất lượng của đối thoại chínhphảncánhChỉ báo có giá trị hơn là tỷ lệ bình luận, câu hỏi có nội dung cụ thể về chính sách, tỷ lệ câu hỏi được cơ quan trả lời, thời gian trả lời trung bình, và việc nội dung giải thích hay đính chính có được tiếp cận bởi chính những nhóm đã tiếp nhận thông tin sai hay không. Lý thuyết truyền thông khủng hoảng tình huống của Coombs (2007) cho thấy cách phản ứng phù hợp phụ thuộc vào loại khủng hoảng và mức độ trách nhiệm mà công chúng quy cho tổ chức; khi áp dụng vào khu vực công, tốc độ và tính minh bạch của phản hồi là những chỉ báo cần theo dõi khi xuất hiện thông tin xuyên tạc về chính sách.
Bảng 2. Chỉ báo và nguồn dữ liệu số cho đánh giá truyền thông chính sách
| Khâu | Nội dung quan sát | Nguồn dữ liệu số | Lưu ý khi phân tích |
| Đầu vào số | Hạ tầng kênh số, kế hoạch nội dung đa nền tảng, năng lực phân tích dữ liệu của đơn vị | Hệ thống quản trị nội dung (CMS), báo cáo hạ tầng công nghệ thông tin | Chuẩn hóa cách ghi nhận dữ liệu ngay từ đầu để so sánh được giữa các chiến dịch |
| Quá trình số | Tốc độ lan truyền, khối lượng thảo luận, chủ đề nổi lên, sắc thái cảm xúc, thời gian phản hồi | Dữ liệu tổng hợp từ nền tảng, công cụ lắng nghe mạng xã hội | Dùng để cảnh báo sớm; không thay thế khảo sát đại diện |
| Đầu ra số | Lượt truy cập, tỷ lệ xem hết nội dung, độ phủ theo nhóm, tỷ lệ câu hỏi được trả lời | Công cụ phân tích web, bảng theo dõi chỉ số mạng xã hội | Loại trừ tài khoản ảo, lượt truy cập tự động; báo cáo theo nhóm đối tượng |
| Kết quả số | Số ý kiến góp ý trực tuyến có nội dung cụ thể, tỷ lệ thực hiện thủ tục trực tuyến liên quan đến chính sách mới | Hệ thống lấy ý kiến trực tuyến, Cổng dịch vụ công, cổng thông tin điện tử | Đối chiếu với dữ liệu ngoại tuyến để tránh bỏ sót nhóm không dùng kênh số |
Bốn là giới hạn của dữ liệu số.
Có 3 giới hạn cần được nêu rõ trong mọi báo cáo đánh giá việc sử dụng dữ liệu số. (1) Người dùng mạng xã hội không đại diện cho toàn bộ dân cư; những người bày tỏ ý kiến trên mạng càng không đại diện cho người dùng. Kết luận về niềm tin hay mức độ đồng thuận, vì vậy, cần dựa trên khảo sát có thiết kế mẫu, còn dữ liệu mạng xã hội đóng vai trò bổ trợ và cảnh báo. (2) Các công cụ phân tích cảm xúc tự động có độ chính xác hạn chế với tiếng Việt, nhất là với cách nói mỉa mai, viết tắt, tiếng lóng; kết quả cần được kiểm tra bằng mã hóa thủ công trên một mẫu nhỏ. (3) Việc thu thập và xử lý dữ liệu về người dùng phải tuân thủ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 (Quốc hội, 2025b). Cơ quan đánh giá nên ưu tiên dữ liệu đã được tổng hợp hoặc đã được khử nhận dạng, chỉ thu thập dữ liệu cần thiết cho mục đích đánh giá và công khai phương pháp thu thập dữ liệu.
5. Gợi ý vận dụng tại Việt Nam
Để khung tiêu chí trở thành công cụ quản lý, việc đánh giá cần được gắn với quy trình xây dựng chính sách mà Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, Nghị định số 78/2025/NĐ-CP và Đề án 407 đã quy định (Chính phủ, 2025; Quốc hội, 2025a; Thủ tướng Chính phủ, 2022). Tác giả gợi ý quy trình gồm năm bước cho cơ quan chủ trì soạn thảo:
Bước 1, khi lập đề xuất chính sách: xác định nhóm đối tượng chịu tác động và mức độ nhạy cảm của chính sách; nêu rõ chuỗi kết quả mong muốn (người dân cần hiểu gì, chấp nhận điều gì, và làm gì); chọn một số ít chỉ báo cho mỗi nhóm tiêu chí và ghi vào kế hoạch truyền thông.
Bước 2, trước khi lấy ý kiến dự thảo: đo mức nền (baseline) về mức độ biết đến, hiểu biết và thái độ của nhóm đối tượng, thông qua khảo sát nhanh hoặc dữ liệu sẵn có.
Bước 3, trong giai đoạn lấy ý kiến: theo dõi chỉ báo quá trình và đầu ra theo tuần; sử dụng dữ liệu lắng nghe mạng xã hội để phát hiện các điểm gây hiểu lầm và điều chỉnh thông điệp; ghi nhận chất lượng ý kiến góp ý và việc tiếp thu, giải trình.
Bước 4, sau khi chính sách có hiệu lực: đo lại các chỉ báo về hiểu biết và thái độ; theo dõi tỷ lệ tuân thủ và các phản ánh liên quan đến cách hiểu quy định thông qua dữ liệu hành chính.
Bước 5, tổng kết: so sánh với mức nền, phân tích chênh lệch giữa các nhóm, nêu rõ giới hạn của dữ liệu và đưa kết quả vào báo cáo đánh giá tác động hoặc báo cáo tổng kết thi hành văn bản.
Về tổ chức, cơ quan chủ trì không nhất thiết phải áp dụng toàn bộ bảng chỉ báo cho mọi văn bản. Với chính sách có tác động lớn đến xã hội theo tiêu chí của Đề án 407, nên áp dụng đầy đủ cả bốn khâu; với văn bản có phạm vi tác động hẹp, có thể chỉ theo dõi chỉ báo đầu ra và một chỉ báo kết quả. Việc xây dựng bộ câu hỏi khảo sát mẫu, hướng dẫn mã hóa dữ liệu mạng xã hội và biểu mẫu báo cáo thống nhất ở cấp bộ, ngành sẽ giúp kết quả đánh giá có thể so sánh được giữa các chính sách và giữa các năm. Năng lực phân tích dữ liệu của đội ngũ làm công tác pháp chế và truyền thông cũng cần được bồi dưỡng tương ứng.
6. Kết luận
Bài viết đề xuất một khung tiêu chí đánh giá hiệu quả truyền thông chính sách công gồm ba nhóm (tiếp cận và hiểu đúng thông tin; niềm tin và đồng thuận; tham gia và tuân thủ), được sắp xếp theo chuỗi đầu vào, quá trình, đầu ra, kết quả của mô hình logic chương trình. Đóng góp chính của khung là chuyển trọng tâm đánh giá từ khối lượng hoạt động sang những thay đổi ở phía công chúng, đồng thời gắn việc đánh giá với các mốc của quy trình xây dựng chính sách theo quy định của pháp luật hiện hành. Đối với môi trường số, bài viết xác định những chỉ báo mà dữ liệu số có thể cung cấp nhanh hơn so với khảo sát truyền thống, cũng như những giới hạn về tính đại diện, độ chính xác của công cụ phân tích tiếng Việt và các yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Khung tiêu chí mới ở mức đề xuất lý luận. Các nghiên cứu tiếp theo cần kiểm định độ tin cậy và giá trị của các thang đo niềm tin, đồng thuận trong bối cảnh Việt Nam, thử nghiệm khung trên một số chính sách cụ thể có tác động lớn đến xã hội, và ước lượng chi phí thực hiện đánh giá để xác định mức độ áp dụng phù hợp cho từng cấp chính quyền.
Tài liệu tham khảo:
Bouckaert, G., & Van de Walle, S. (2003). Comparing measures of citizen trust and user satisfaction as indicators of “good governance”: Difficulties in linking trust and satisfaction indicators. International Review of Administrative Sciences, 69(3), 329–343.
Chính phủ (2025). Nghị định số 78/2025/NĐ-CP ngày 01/4/2025 quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Coombs, W. T. (2007). Protecting organization reputations during a crisis: The development and application of situational crisis communication theory. Corporate Reputation Review, 10(3), 163–176.
Grunig, J. E., & Hunt, T. (1984). Managing public relations. Holt, Rinehart and Winston.
Macnamara, J. (2018). Evaluating public communication: Exploring new models, standards, and best practice. Routledge.
OECD (2021). OECD report on public communication: The global context and the way forward. OECD Publishing.
OECD (2024a). OECD survey on drivers of trust in public institutions – 2024 results: Building trust in a complex policy environment. OECD Publishing.
OECD (2024b). Facts not fakes: Tackling disinformation, strengthening information integrity. OECD Publishing.
Quốc hội (2016). Luật Tiếp cận thông tin năm 2016.
Quốc hội (2025a). Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025.
Quốc hội (2025b). Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025.
Rossi, P. H., Lipsey, M. W., & Freeman, H. E. (2004). Evaluation: A systematic approach (7th ed.). Sage.
Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số 407/QĐ-TTg ngày 30/3/2022 phê duyệt Đề án “Tổ chức truyền thông chính sách có tác động lớn đến xã hội trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật giai đoạn 2022–2027”.
Tyler, T. R. (2006). Why people obey the law. Princeton University Press.
United Nations Department of Economic and Social Affairs. (2024). United Nations e-government survey 2024: Accelerating digital transformation for sustainable development. United Nations.
Vedung, E. (1997). Public policy and program evaluation—Transaction Publishers.
Weiss, C. H. (1998). Evaluation: Methods for studying programs and policies (2nd ed.). Prentice Hall.
W. K. Kellogg Foundation. (2004). Logic model development guide.



