Promoting farmers’ role as key actors in advanced new rural development in Thanh Hoa province: current situation and emerging issues
ThS. Khương Phú Tùng
Trường Chính trị tỉnh Thanh Hóa
Email: tungkp2104@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Phát huy vai trò chủ thể của nông dân là yếu tố quan trọng bảo đảm tính bền vững của xây dựng nông thôn mới, nhất là trong quá trình chuyển từ xây dựng nông thôn mới sang nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu. Trên cơ sở phân tích quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và thực tiễn triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tại Thanh Hóa, bài viết làm rõ các phương diện chủ yếu trong vai trò chủ thể của nông dân trong tham gia quyết định, đóng góp nguồn lực, tổ chức sản xuất, ứng dụng khoa học, công nghệ, bảo vệ môi trường và quản lý cộng đồng. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực, mở rộng cơ hội tham gia, phát huy nguồn lực nội sinh của nông dân trong xây dựng nông thôn mới tại Thanh Hóa trong thời gian tới.
Từ khóa: Nông dân; vai trò chủ thể; nông thôn mới nâng cao; Thanh Hóa; kinh tế nông thôn.
Abstract: Promoting farmers’ role as key actors is an important factor in ensuring the sustainability of new rural development, particularly in the transition from new rural development to advanced and model new rural development. Based on an analysis of the Party’s viewpoints and orientations, the State’s policies and laws, and the practical implementation of the National Target Program on New Rural Development in Thanh Hoa Province, this article examines the key dimensions of farmers’ role as key actors, including participation in decision-making, resource contributions, production organization, application of science and technology, environmental protection, and community management. On this basis, the article proposes measures to enhance farmers’ capacities, broaden their opportunities for participation, and mobilize their endogenous resources in new rural development in Thanh Hoa Province in the coming period.
Keywords: Farmers; role as key actors; advanced new rural development; Thanh Hoa Province; rural economy.
1. Đặt vấn đề
Nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lược quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 tiếp tục khẳng định quan điểm: “Nông dân là trung tâm, là chủ thể của quá trình phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới” (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2022). Đây là định hướng quan trọng, đặt yêu cầu chuyển từ tư duy coi người dân là đối tượng thụ hưởng sang phát huy vai trò chủ thể của nông dân trong toàn bộ quá trình xây dựng và phát triển nông thôn.
Thực tiễn triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới hơn một thập kỷ qua cho thấy, bên cạnh nguồn lực đầu tư và hỗ trợ của Nhà nước, sự tham gia chủ động của người dân có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng và tính bền vững của các kết quả đạt được. Trong giai đoạn xây dựng nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu, yêu cầu không chỉ dừng lại ở hoàn thiện kết cấu hạ tầng và đạt các tiêu chí theo quy định mà còn hướng tới nâng cao thu nhập, chất lượng môi trường sống, tổ chức sản xuất, đời sống văn hóa và chất lượng quản trị ở nông thôn. Điều này đòi hỏi nông dân phải tham gia thực chất vào quá trình bàn bạc, quyết định, tổ chức thực hiện, giám sát và thụ hưởng thành quả xây dựng nông thôn mới; đồng thời, từng bước nâng cao năng lực sản xuất, ứng dụng khoa học, công nghệ và liên kết thị trường.
Thanh Hóa là địa phương có địa bàn rộng, dân cư đông và điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội đa dạng, bao gồm khu vực đồng bằng, ven biển và miền núi. Trong quá trình thực hiện Nghị quyết số 58-NQ/TW ngày 05/8/2020 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển tỉnh Thanh Hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, xây dựng nông thôn mới tiếp tục được xác định là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn và nâng cao đời sống nhân dân (Bộ Chính trị, 2020). Thực tiễn tại Thanh Hóa cho thấy, nông dân đã tham gia ngày càng tích cực vào xây dựng kết cấu hạ tầng, tổ chức sản xuất, phát triển hợp tác xã, sản phẩm OCOP, bảo vệ môi trường và các hoạt động cộng đồng. Tuy nhiên, mức độ tham gia chưa đồng đều; tính chủ động, năng lực tổ chức sản xuất, khả năng tiếp cận công nghệ, liên kết thị trường và thực hiện quyền làm chủ của người dân vẫn còn những hạn chế, nhất là giữa các địa bàn có điều kiện phát triển khác nhau.
Từ thực tiễn trên, việc nghiên cứu, đánh giá vai trò chủ thể của nông dân trong xây dựng nông thôn mới tại Thanh Hóa có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn. Trên cơ sở làm rõ những kết quả đạt được, những hạn chế và nguyên nhân, bài viết tập trung nhận diện các vấn đề đặt ra và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao năng lực, điều kiện và cơ chế tham gia của nông dân, góp phần nâng cao chất lượng và tính bền vững của xây dựng nông thôn mới tại Thanh Hóa trong giai đoạn tiếp theo.
2. Cơ sở lý luận và thể chế về vai trò chủ thể của nông dân trong xây dựng nông thôn mới nâng cao
2.1. Quan niệm về vai trò chủ thể của nông dân trong xây dựng nông thôn mới nâng cao
Theo quan niệm của Chủ nghĩa xã hội khoa học, vai trò chủ thể của nông dân biểu hiện ở vị trí người chủ và năng lực làm chủ của lực lượng này trong mọi khía cạnh của đời sống kinh tế – xã hội ở nông thôn (Nguyễn Linh Khiếu, 2017). Trong chương trình xây dựng nông thôn mới nâng cao, vai trò chủ thể của nông dân không dừng lại ở sự tham gia thụ động hay ủng hộ chính sách của Nhà nước mà bao hàm các nội dung cốt lõi:
Chủ thể trong nhận thức và quyết định: Nông dân trực tiếp tham gia bàn bạc, thảo luận, thống nhất quy hoạch, kế hoạch phát triển của thôn, xã theo phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” (Lương Trọng Thành & cộng sự, 2018).
Chủ thể trong đóng góp và thực hiện: Nông dân tự nguyện đóng góp nguồn lực (đất đai, ngày công, kinh phí), trực tiếp tham gia xây dựng, quản lý, vận hành các công trình hạ tầng và mô hình sản xuất tại cơ sở.
Chủ thể trong đổi mới sản xuất và ứng dụng khoa học – công nghệ: Nông dân chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, tham gia các hình thức kinh tế tập thể, hợp tác xã kiểu mới, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật và chuyển đổi số để nâng cao năng suất, giá trị nông sản (Nguyễn Thiện Nhân, 2017).
Chủ thể trong duy trì, thụ hưởng và giám sát: Nông dân là lực lượng trực tiếp bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh trật tự, bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống và thụ hưởng trực tiếp thành quả phát triển.
Trên cơ sở các quan niệm trên, bài viết tiếp cận vai trò chủ thể của nông dân trong xây dựng nông thôn mới nâng cao trên các phương diện: tham gia nhận thức và quyết định; đóng góp và tổ chức thực hiện; chủ động đổi mới sản xuất, ứng dụng khoa học – công nghệ; tham gia duy trì, giám sát, thụ hưởng thành quả phát triển. Đây cũng là khung phân tích được sử dụng để đánh giá thực trạng và nhận diện những vấn đề đặt ra đối với việc phát huy vai trò chủ thể của nông dân tại Thanh Hóa.
2.2. Khung thể chế và yêu cầu mới đối với xây dựng nông thôn mới nâng cao
Thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021 -2025 theo Quyết định số 318/QĐ-TTg ngày 08/3/2022 của Thủ tướng Chính phủ, tỉnh Thanh Hóa đã ban hành các bộ tiêu chí phù hợp với điều kiện địa phương. Trong đó, Quyết định số 33/2022/QĐ-UBND ngày 10/8/2022 của Ủy ban nhân dân tỉnh Thanh Hóa quy định Bộ tiêu chí xã nông thôn mới nâng cao giai đoạn 2022 – 2025 và được thay thế bởi Quyết định số 26/2024/QĐ-UBND ngày 27/6/2024 để phù hợp với Quyết định số 211/QĐ-TTg ngày 01/3/2024. Giai đoạn 2026 – 2030, khung tiêu chí quốc gia được điều chỉnh theo Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ngày 29/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ và được tỉnh Thanh Hóa cụ thể hóa tại Quyết định số 69/2026/QĐ-UBND ngày 20/7/2026 về việc ban hành Bộ tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2026 – 2030.
Sự điều chỉnh khung thể chế cho thấy, yêu cầu xây dựng nông thôn mới ngày càng chuyển từ đạt chuẩn về hạ tầng và điều kiện cơ bản sang nâng cao chất lượng phát triển và khả năng thích ứng của khu vực nông thôn. Nếu giai đoạn 2021 – 2025, tỉnh Thanh Hóa phân loại địa bàn thành hai vùng thì giai đoạn 2026 – 2030, tỉnh lại phân thành ba nhóm xã, chú trọng hơn đến đặc điểm phát triển kinh tế – xã hội, đặc điểm địa bàn và mức độ đô thị hóa. Đồng thời, các yêu cầu về kinh tế cũng được mở rộng, từ nâng cao hiệu quả sản xuất, hoạt động của hợp tác xã và liên kết chuỗi sang phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp công nghệ cao và nâng cao thu nhập. Khoa học, công nghệ và chuyển đổi số cũng được xác định rõ hơn trong bộ tiêu chí mới, gắn với số hóa dữ liệu, thương mại điện tử và xây dựng thôn thông minh (Thủ tướng Chính phủ, 2025; UBND tỉnh Thanh Hóa, 2026).
Những thay đổi này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với vai trò chủ thể của nông dân. Thay vì chủ yếu đóng góp nguồn lực và tham gia thực hiện các tiêu chí, nông dân cần nâng cao năng lực tổ chức sản xuất, liên kết thị trường, ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, bảo vệ môi trường và quản lý các hoạt động cộng đồng. Đặc biệt, Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg đã quy định khung thí điểm xây dựng “Xã nông thôn mới hiện đại” với những yêu cầu cao hơn về thu nhập, hạ tầng số, nông nghiệp thông minh, đổi mới sáng tạo, môi trường, an sinh xã hội và an ninh, trật tự (Thủ tướng Chính phủ, 2025). Như vậy, khung thể chế mới đòi hỏi chuyển vai trò của nông dân từ tham gia thực hiện sang chủ động tổ chức, đổi mới và cùng chịu trách nhiệm về kết quả phát triển nông thôn.
3. Thực trạng phát huy vai trò chủ thể của nông dân tỉnh Thanh Hóa trong xây dựng nông thôn mới nâng cao
3.1. Tham gia đóng góp nguồn lực, đất đai và ngày công phát triển hạ tầng
Một trong những biểu hiện rõ nét về vai trò chủ thể của nông dân tỉnh Thanh Hóa là sự tham gia trực tiếp vào huy động nguồn lực để xây dựng, chỉnh trang kết cấu hạ tầng nông thôn. Thông qua hiến đất, đóng góp ngày công, kinh phí và tự nguyện tháo dỡ, di dời một phần tài sản, người dân đã góp phần cải thiện không gian sống và tạo điều kiện triển khai các công trình phục vụ cộng đồng.
Trong giai đoạn 2021 – 2024, toàn tỉnh Thanh Hóa đã vận động nhân dân tự nguyện hiến khoảng 1.980.000 m² đất, trong đó hơn 800.000 m² đất ở và gần 1.180.000 m² đất sản xuất, đất khác. Riêng năm 2024, diện tích đất hiến đạt khoảng 480.000 m² (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025). Một số địa phương có kết quả nổi bật gồm: Triệu Sơn với trên 350.000 m², Quảng Xương trên 111.000 m², Như Xuân trên 99.000 m², Ngọc Lặc gần 95.000 m², Đông Sơn trên 90.000 m² và Thạch Thành 83.000 m² (Thường trực Tỉnh ủy Thanh Hóa, 2024). Đặc biệt, thông qua hoạt động của Hội Nông dân các cấp, từ năm 2021 đến nay, hội viên, nông dân trong tỉnh đã hiến 359.297,5 m² đất, tu sửa và làm mới 3.354,5 km đường giao thông nông thôn, kênh mương; đồng thời, tham gia xây dựng 2.030 công trình các loại (Ban Chỉ đạo các Chương trình Mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025).
Tính đến tháng 5/2025, tổng nguồn lực huy động từ cộng đồng dân cư ước đạt 4.400,75 tỷ đồng, chiếm khoảng 14,8% tổng nguồn vốn huy động thực hiện Chương trình nông thôn mới của toàn tỉnh, tương ứng 29.914,96 tỷ đồng, không bao gồm kinh phí hộ gia đình tự chỉnh trang nhà ở (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025).
Nguồn lực đóng góp của người dân đã góp phần cải thiện đáng kể kết cấu hạ tầng nông thôn. Giai đoạn 2021 – 2025, toàn tỉnh xây dựng mới, cải tạo và nâng cấp trên 3.598 km đường giao thông nông thôn, trên 1.042 km kênh mương và rãnh thoát nước, 339 công trình thủy lợi, 85 trung tâm văn hóa – thể thao cấp xã và 1.052 nhà văn hóa thôn, bản; đồng thời, hỗ trợ người dân xây dựng mới và chỉnh trang trên 60.000 nhà ở dân cư (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025).
Những kết quả trên cho thấy, nông dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng các công trình đầu tư mà còn trực tiếp tạo lập nguồn lực và tham gia tổ chức thực hiện. Đất đai, sức lao động và một phần tài chính của hộ gia đình đã được huy động cho lợi ích chung, qua đó thể hiện sự chuyển biến trong nhận thức và trách nhiệm của người dân đối với phát triển cộng đồng.
3.2. Chủ thể phát triển kinh tế nông thôn, kinh tế tập thể và chương trình OCOP
Vai trò chủ thể của nông dân trong phát triển kinh tế nông thôn trước hết thể hiện ở việc chủ động tổ chức sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế hộ và từng bước chuyển từ sản xuất riêng lẻ sang hợp tác, liên kết. Phong trào “Nông dân thi đua sản xuất, kinh doanh giỏi, đoàn kết giúp nhau làm giàu và giảm nghèo bền vững” là một hình thức quan trọng thúc đẩy quá trình này. Bình quân hằng năm, toàn tỉnh Thanh Hóa có trên 400.000 hộ nông dân đăng ký, trong đó khoảng 280.000 hộ đạt danh hiệu sản xuất, kinh doanh giỏi các cấp (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025). Kết quả này phản ánh sự chủ động của nông dân trong phát triển kinh tế hộ, nâng cao thu nhập, tạo việc làm và mở rộng sản xuất.
Cùng với kinh tế hộ, kinh tế tập thể, trong đó hợp tác xã ngày càng trở thành hình thức tổ chức quan trọng nhằm tập hợp hộ sản xuất, kết nối với doanh nghiệp và thị trường. Tính đến hết tháng 4/2025, toàn tỉnh có 02 liên hiệp hợp tác xã nông nghiệp và 787 hợp tác xã nông nghiệp. Trong đó, 645 hợp tác xã hoạt động có hiệu quả và tham gia liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm nông nghiệp, chiếm 80,52%; 195 hợp tác xã ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất, kinh doanh; 95 hợp tác xã tham gia sản xuất với 116 sản phẩm OCOP được công nhận; trên 15% tổng số hợp tác xã ứng dụng chuyển đổi số trong sản xuất, tiêu thụ nông sản (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025). Những kết quả này cho thấy, hợp tác xã đang từng bước trở thành phương thức tổ chức sản xuất giúp tập hợp nguồn lực của hộ nông dân, tăng khả năng tiếp cận khoa học – công nghệ và mở rộng liên kết với thị trường. Tuy nhiên, số lượng hợp tác xã tăng chưa đồng nghĩa với việc mọi hộ nông dân đều tham gia và hưởng lợi đồng đều. Hiệu quả thực chất của liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ vẫn là yếu tố cần được quan tâm.
Các cấp Hội Nông dân cũng tích cực hỗ trợ nông dân hình thành các tổ chức kinh tế và tiếp cận nguồn lực phục vụ sản xuất. Các cấp Hội đã hướng dẫn, hỗ trợ thành lập 141 hợp tác xã, 833 tổ hợp tác và 433 doanh nghiệp nông thôn; đồng thời, phối hợp quản lý, hỗ trợ nguồn vốn tín dụng qua các ngân hàng với dư nợ trên 16.000 tỷ đồng và Quỹ Hỗ trợ nông dân đạt hơn 38,63 tỷ đồng (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025). Qua đó, vai trò chủ thể của nông dân được mở rộng từ trực tiếp sản xuất sang tiếp cận vốn, tổ chức hợp tác, ứng dụng kỹ thuật và từng bước tham gia các khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong quá trình phát triển kinh tế nông thôn.
Đối với Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP), nông dân tham gia chủ yếu thông qua các chủ thể kinh tế hộ, hợp tác xã và các cơ sở sản xuất, kinh doanh ở nông thôn. Lũy kế đến ngày 08/6/2025, toàn tỉnh Thanh Hóa có 645 sản phẩm OCOP được công nhận, gồm 02 sản phẩm đạt hạng 5 sao cấp quốc gia là Nước mắm Lê Gia và Mắm tôm Lê Gia, 59 sản phẩm 4 sao và 584 sản phẩm 3 sao (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025). Nhóm sản phẩm 3 sao chiếm 90,54% tổng số sản phẩm OCOP, trong khi số sản phẩm 4 sao và 5 sao còn tương đối ít. Cơ cấu này cho thấy, chương trình đã tạo được sự mở rộng đáng kể về số lượng sản phẩm và chủ thể tham gia, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng, tiêu chuẩn hóa sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.
Nhìn chung, vai trò chủ thể của nông dân trong phát triển kinh tế nông thôn được thể hiện qua sự chuyển dịch từ sản xuất hộ riêng lẻ sang hợp tác, liên kết và phát triển sản phẩm hàng hóa. Tuy nhiên, hiệu quả của quá trình này không chỉ phụ thuộc vào số lượng hợp tác xã hay sản phẩm OCOP mà còn gắn với năng lực quản trị, chất lượng liên kết với doanh nghiệp, khả năng kiểm soát chất lượng và tiếp cận thị trường của các chủ thể nông dân.
3.3. Tham gia bảo vệ môi trường, xây dựng đời sống văn hóa và bảo đảm an ninh trật tự cơ sở
Bên cạnh đóng góp nguồn lực và phát triển kinh tế, nông dân Thanh Hóa còn tham gia bảo vệ môi trường, xây dựng cảnh quan, đời sống văn hóa và quản lý cộng đồng. Trong lĩnh vực môi trường, các mô hình tự quản đã góp phần nâng cao trách nhiệm của người dân đối với chất lượng môi trường sống và an toàn thực phẩm. Toàn tỉnh xây dựng 806 tổ tự quản về bảo vệ môi trường nông thôn, 569 mô hình nông dân tham gia bảo đảm an toàn thực phẩm và có trên 258.000 hộ nông dân ký cam kết sản xuất nông sản an toàn (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025). Những kết quả này cho thấy, nông dân từng bước chuyển từ thực hiện yêu cầu quản lý sang chủ động tham gia bảo vệ môi trường và tự quản tại cộng đồng.
Trong xây dựng cảnh quan và đời sống văn hóa, các tổ chức chính trị – xã hội đã phối hợp xây dựng hơn 5.000 km “Đường hoa – Đường tranh – Hàng cây xanh”, 1.421 câu lạc bộ “Gia đình 5 không, 3 sạch” và triển khai 27 mô hình “Thôn thông minh” tại các xã kiểu mẫu (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025). Các mô hình này góp phần cải thiện cảnh quan, nâng cao chất lượng sinh hoạt và tạo điều kiện để người dân tham gia duy trì, giám sát các quy ước, chuẩn mực chung của cộng đồng.
Trong bảo đảm an ninh, trật tự ở cơ sở, người dân tham gia thông qua các phong trào tự quản, phối hợp cung cấp thông tin và phòng ngừa vi phạm tại địa bàn dân cư. Năm 2025, lực lượng công an đã phối hợp với các tổ chức đoàn thể cơ sở đưa 403 xã, thị trấn ra khỏi danh sách địa bàn trọng điểm, phức tạp về an ninh, trật tự (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025). Đây là kết quả phối hợp của lực lượng chức năng, chính quyền, các tổ chức chính trị – xã hội và người dân, trong đó có sự tham gia của nông dân.
Tính đến giữa năm 2025, tỉnh Thanh Hóa có 15 đơn vị cấp huyện đạt chuẩn hoặc hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới; 374/449 xã đạt chuẩn nông thôn mới; 125 xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao; 33 xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu và 629 thôn, bản đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu (Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025). Đây là kết quả của cả hệ thống chính trị và cộng đồng dân cư, trong đó sự tham gia của nông dân là một bộ phận quan trọng, đặc biệt ở các hoạt động tự quản, bảo vệ môi trường, xây dựng cảnh quan và duy trì các chuẩn mực đời sống cộng đồng.
Như vậy, vai trò chủ thể của nông dân ngày càng được mở rộng, từ người trực tiếp sản xuất sang thành viên tích cực của cộng đồng, tham gia quản lý và duy trì chất lượng môi trường sống ở nông thôn. Tuy nhiên, hiệu quả của các mô hình còn phụ thuộc vào tính thường xuyên, liên tục trong tổ chức hoạt động, cơ chế phối hợp và mức độ chủ động của người dân tại từng địa bàn.
4. Những vấn đề đặt ra
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát huy vai trò chủ thể của nông dân trong xây dựng nông thôn mới nâng cao ở tỉnh Thanh Hóa vẫn đặt ra một số vấn đề cần tiếp tục giải quyết.
Thứ nhất, năng lực và tính chủ động của một bộ phận nông dân chưa đáp ứng yêu cầu phát triển mới. Tại một số địa phương, sau khi đạt chuẩn nông thôn mới vẫn xuất hiện tâm lý bằng lòng, chủ quan trong duy trì và nâng cao chất lượng các tiêu chí; tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào sự hỗ trợ của Nhà nước còn tồn tại ở một số địa bàn khó khăn, nhất là khu vực miền núi (Thường trực Tỉnh ủy Thanh Hóa, 2024; Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa, 2025). Trong khi đó, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, chuyển đổi số và tham gia mô hình “Thôn thông minh” đòi hỏi nông dân phải có thêm kiến thức, kỹ năng số và khả năng thích ứng với phương thức sản xuất, kinh doanh mới. Khoảng cách giữa năng lực hiện có và yêu cầu phát triển đang trở thành trở ngại đối với việc phát huy vai trò chủ thể của nông dân.
Thứ hai, năng lực tổ chức sản xuất và liên kết thị trường của nông dân chưa đồng đều, trong khi yêu cầu phát triển kinh tế nông thôn ngày càng chuyển từ tăng số lượng sang nâng cao giá trị. Số lượng hợp tác xã và sản phẩm OCOP của tỉnh đã tăng đáng kể nhưng hiệu quả của liên kết giữa hộ nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp vẫn cần được củng cố. Tính đến tháng 4/2025, Thanh Hóa có 787 hợp tác xã nông nghiệp, trong đó 645 hợp tác xã được báo cáo là hoạt động hiệu quả và tham gia liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm; trên 15% hợp tác xã ứng dụng chuyển đổi số. Đối với OCOP, trong 645 sản phẩm được công nhận vào giữa năm 2025, có 584 sản phẩm 3 sao, chiếm khoảng 90,54%, trong khi chỉ có 59 sản phẩm 4 sao và 2 sản phẩm 5 sao. Những số liệu này cho thấy, vấn đề đặt ra không còn chủ yếu là mở rộng số lượng hợp tác xã hay sản phẩm mà là nâng cao năng lực quản trị, chất lượng sản phẩm, khả năng liên kết ổn định với doanh nghiệp và năng lực tiếp cận thị trường của các chủ thể nông dân.
Thứ ba, cơ chế tham gia quản lý và giám sát của người dân chưa được phát huy đầy đủ. Quyền làm chủ của nông dân không chỉ thể hiện ở việc đóng góp đất đai, kinh phí, ngày công hay tham gia thực hiện các tiêu chí mà còn ở khả năng tham gia xác định nhu cầu, lựa chọn công trình, giám sát sử dụng nguồn lực, đánh giá chất lượng dịch vụ và phản ánh những vấn đề phát sinh tại cộng đồng. Tuy nhiên, nếu sự tham gia chủ yếu dừng ở vận động, lấy ý kiến hoặc thực hiện những nhiệm vụ đã được xác định sẵn thì vai trò chủ thể chưa được phát huy thực chất. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo đảm để nông dân tham gia xuyên suốt quá trình xây dựng nông thôn mới, từ xác định nhu cầu, lựa chọn phương án đến giám sát và đánh giá kết quả.
5. Một số giải pháp
Một là, đổi mới công tác tuyên truyền, đào tạo và nâng cao năng lực cho nông dân. Nội dung tuyên truyền cần chuyển từ vận động đóng góp, thực hiện các tiêu chí sang hình thành tư duy phát triển, ý thức tự chủ và năng lực tổ chức sản xuất, tiếp cận thị trường, ứng dụng khoa học, công nghệ và tham gia quản trị cộng đồng. Trong đó, kỹ năng số cần được coi là nội dung thiết yếu, tập trung vào các hoạt động thiết thực, như: truy xuất nguồn gốc, thanh toán không dùng tiền mặt, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm trên môi trường số, tiếp cận thông tin thị trường và quản lý sản xuất. Các Tổ công nghệ số cộng đồng, Hội Nông dân và mô hình Thôn thông minh cần được phát huy theo phương thức hướng dẫn trực tiếp, phù hợp với trình độ và điều kiện của từng nhóm nông dân. Đồng thời, cần khắc phục tâm lý thỏa mãn sau khi đạt chuẩn nông thôn mới, hình thành ý thức duy trì, nâng cao chất lượng các tiêu chí và chủ động thích ứng với yêu cầu phát triển mới.
Hai là, hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ kinh tế tập thể và liên kết chuỗi giá trị. Trọng tâm chính sách cần chuyển từ gia tăng số lượng hợp tác xã, tổ hợp tác và sản phẩm OCOP sang nâng cao năng lực quản trị, tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường của các tổ chức kinh tế tập thể. Các chính sách hỗ trợ liên kết cần được rà soát theo hướng phù hợp với quy mô, đặc điểm và nhu cầu của từng vùng sản xuất; đồng thời, nâng cao trách nhiệm của các bên trong thực hiện hợp đồng, chia sẻ thông tin và xử lý rủi ro thị trường. Đối với chương trình OCOP, cần chú trọng nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu, tiêu chuẩn hóa sản phẩm, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường. Qua đó, hợp tác xã và các tổ chức liên kết thực sự trở thành cầu nối giữa nông dân với doanh nghiệp, khoa học, công nghệ và thị trường, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và thu nhập của người dân.
Ba là, phân bổ nguồn lực phù hợp với điều kiện và đặc điểm của từng vùng, nhất là khu vực miền núi, vùng khó khăn. Sự khác biệt về địa hình, hạ tầng, trình độ phát triển kinh tế – xã hội và khả năng huy động nguồn lực tại chỗ đòi hỏi chính sách xây dựng nông thôn mới phải có trọng tâm, trọng điểm. Bên cạnh việc bảo đảm các tiêu chí chung, cần ưu tiên nguồn lực ngân sách cho những địa bàn khó khăn, đồng thời gắn đầu tư với phát huy nguồn lực và lợi thế tại chỗ. Việc xây dựng nông thôn mới cần tính đến đặc điểm sinh thái, văn hóa, sinh kế của từng vùng, tránh chạy theo việc hoàn thành đồng đều các chỉ tiêu mà chưa chú trọng hiệu quả và tính bền vững. Đối với khu vực miền núi, cần ưu tiên các mô hình phát triển phù hợp, như: phát triển sản phẩm đặc trưng, du lịch cộng đồng, kinh tế lâm nghiệp, nông nghiệp sinh thái và các sinh kế có khả năng tạo thu nhập ổn định. Cách tiếp cận này vừa góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, vừa tạo điều kiện để nông dân phát huy vai trò chủ thể trên cơ sở nguồn lực và lợi thế của địa phương.
Bốn là, nâng cao chất lượng thực hiện dân chủ và giám sát của người dân ở cơ sở. Cần bảo đảm nông dân được tham gia không chỉ trong đóng góp nguồn lực, tổ chức thực hiện mà cả quá trình lựa chọn, quyết định, giám sát và đánh giá kết quả xây dựng nông thôn mới. Việc công khai nguồn vốn, phương án đầu tư, tiến độ và kết quả thực hiện cần được tiến hành đầy đủ, minh bạch, dễ tiếp cận. Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng, Ban Thanh tra nhân dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Hội Nông dân cần tiếp tục phát huy vai trò giám sát các công trình, dự án và việc sử dụng nguồn lực xây dựng nông thôn mới. Đồng thời, cần đa dạng hóa các kênh tiếp nhận, phản hồi ý kiến của người dân, nhất là những vấn đề liên quan trực tiếp đến sản xuất, môi trường, hạ tầng và chất lượng dịch vụ công ở nông thôn. Việc bảo đảm người dân được cung cấp thông tin đầy đủ, có cơ hội tham gia thực chất và nhận thấy ý kiến của mình được xem xét trong quá trình ra quyết định sẽ góp phần củng cố niềm tin, trách nhiệm cộng đồng và tính bền vững của chương trình xây dựng nông thôn mới.
Tài liệu tham khảo:
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022). Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia tỉnh Thanh Hóa (2025). Báo cáo kết quả thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021 – 2025 trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa.
Bộ Chính trị (2020). Nghị quyết số 58-NQ/TW ngày 05/8/2020 về xây dựng và phát triển tỉnh Thanh Hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Lương Trọng Thành, Nguyễn, V. N., & Thịnh, V. K. (2018). Phát huy quyền làm chủ của Nhân dân trong xây dựng nông thôn mới trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa hiện nay. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Nguyễn Thiện Nhân (2017). Bảo đảm vai trò chủ thể của giai cấp nông dân Việt Nam trong phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Tạp chí Cộng sản, (892).
Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số 318/QĐ-TTg ngày 08/3/2022 về việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới và Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới nâng cao giai đoạn 2021 – 2025.
Thủ tướng Chính phủ (2025). Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ngày 29/12/2025 về việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026–2030.
Thường trực Tỉnh ủy Thanh Hóa (2024). Thông báo số 416-TB/VPTU về kết luận của Bí thư Tỉnh ủy tại Hội nghị kiểm điểm tình hình thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.
Ủy ban nhân dân tỉnh Thanh Hóa (2026). Quyết định số 69/2026/QĐ-UBND ngày 20/7/2026 về việc ban hành Bộ tiêu chí nông thôn mới tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2026–2030.
