(Quanlynhanuoc.vn) – Nâng cấp tạp chí khoa học đạt tiêu chuẩn quốc tế ngày càng thu hút sự quan tâm của các cấp quản lý, các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu và các tạp chí khoa học. Thực tế cho thấy, một số tạp chí khoa học của Việt Nam đã đạt được những kết quả bước đầu trong việc gia nhập quốc tế, tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức đặt ra cho các tạp chí trong việc nâng hạng trong các cơ sở dữ liệu quốc tế. Bài viết trình bày chiến lược, kinh nghiệm và đề xuất một số kiến nghị nhằm tiếp tục thúc đẩy gia nhập, thăng hạng quốc tế của hệ thống tạp chí khoa học của Việt Nam trong thời gian tới.
Đặt vấn đề
Tạp chí khoa học (TCKH) là “cổng thông tin” chính về khoa học của một cơ sở giáo dục đại học, một ngành, một quốc gia và là một phần của “bộ tri thức” nhân loại. Sự phát triển của các TCKH thể hiện chất lượng của khoa học và công nghệ của một quốc gia. Hầu hết các quốc gia có nền khoa học phát triển đều có hai hệ thống TCKH: hệ thống TCKH quốc gia (công bố kết quả các công trình nghiên cứu bằng ngôn ngữ của quốc gia đó hoặc tiếng Anh nhưng đạt tiêu chuẩn chất lượng cấp quốc gia) và hệ thống TCKH quốc tế của quốc gia (các TCKH được công bố bởi quốc gia nhưng đạt tiêu chuẩn chất lượng quốc tế).
Hệ thống TCKH ở Việt Nam hiện nay khá phong phú về số lượng. Đến nay, cả nước có khoảng 600 tạp chí, được phân loại ra thành nhiều loại, trong đó đa số là TCKH. Hầu hết mỗi bộ, ngành, cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu đều có TCKH. Tuy vậy, đến nay, mới chỉ có 10 TCKH của Việt Nam có tên trong danh mục Web of Science (WoS) và 7 tạp chí thuộc danh mục Scopus. Trong khu vực Đông Nam Á, trong số 629 TCKH trong danh mục hệ thống trích dẫn ASEAN (ACI), Việt Nam mới chỉ có 20 tạp chí.
Chiến lược gia nhập quốc tế của tạp chí khoa học Việt Nam
a. Thực trạng các tạp chí khoa học của Việt Nam được gia nhập WoS, Scopus và ACI
Các TCKH để được vào danh mục tạp chí quốc tế uy tín của hệ thống WoS (SCIE, SSCI hoặc AHCI) đều phải trải qua 3 bước thẩm định và cần thỏa mãn được 28 tiêu chí, trong đó có 24 tiêu chí về chất lượng và 4 tiêu chí về tầm ảnh hưởng. Đối với các TCKH đăng ký gia nhập vào danh mục các tạp chí mới nổi (ESCI) của WoS thì chỉ cần thỏa mãn được 24 tiêu chí về chất lượng. Còn đối với hệ thống Scopus, các TCKH để được vào danh mục này phải trải qua 2 bước thẩm định và 21 tiêu chí, trong đó có 7 tiêu chí sơ duyệt và 14 tiêu chí xét duyệt.
Tính đến tháng 8/2021, Việt Nam có tổng cộng 10 tạp chí quốc tế được vào hệ thống WoS, trong đó chỉ có 1 tạp chí thuộc danh mục SCIE – danh mục tạp chí mở rộng và 9 tạp chí thuộc ESCI – danh mục tạp chí mới nổi. Trong 10 tạp chí quốc tế đó thì có 7 tạp chí thuộc hệ thống Scopus (xem Bảng 1 cuối bài). So với các nước trong khu vực Đông Nam Á, Việt Nam chỉ đứng thứ 5 với khoảng cách khá lớn so với các nước Xinh-ga-po, Thái Lan, Ma-lai-xi-a, In-đô-nê-xi-a và Phi-líp-pin.
Hệ thống trích dẫn tạp chí ASEAN (ASEAN Citation Index – ACI) được thành lập ở Bangkok, Thái Lan vào năm 2010 với mục tiêu là tạo ra một cơ sở dữ liệu các công trình nghiên cứu được công bố trên các TCKH của các nước Đông Nam Á. Thông qua hệ thống ACI, các kết quả nghiên cứu của các nước Đông Nam Á sẽ được lan tỏa ra cộng đồng khoa học khu vực và quốc tế, đồng thời, tạo ra cầu nối, bước đệm để các tạp chí trong khu vực từng bước phát triển gia nhập vào hệ thống Scopus và WoS.
Tính đến tháng 12/2021, Việt Nam đã có 26 tạp chí được công nhận thuộc hệ thống ACI (xem Bảng 2 cuối bài). Số lượng các TCKH của Việt Nam thuộc ACI gồm: 16 tạp chí thuộc các đại học và trường đại học, 7 tạp chí thuộc Viện Hàn lâm khoa học và công nghệ Việt Nam, 2 tạp chí thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ và 1 tạp chí thuộc Bệnh viện Nhi trung ương.
b. Các chiến lược và giải pháp gia nhập quốc tế của các tạp chí khoa học Việt Nam
Thứ nhất, xây dựng các dự án, đề án nâng cấp tạp chí theo chuẩn quốc tế.
Để có thể gia nhập các cơ sở dữ liệu quốc tế uy tín, hầu hết các tạp chí đều tiến hành xây dựng các dự án/đề án nâng cấp tạp chí theo chuẩn quốc tế. Trong dự án, đề án đều xác định các lộ trình và bước đi cụ thể. Các tạp chí đều đưa ra lộ trình từng bước để gia nhập quốc tế: từ các cơ sở dữ liệu có mức độ xét duyệt đơn giản (Google scholar, Crossref, DOAJ, COPE, Repec, ProQuest, ScienceDirect…) đến các cơ sở dữ liệu/hệ thống trích dẫn có mức độ xét duyệt chặt chẽ (ACI, Scopus, WoS). Đa số các dự án, tạp chí đều lựa chọn nâng cấp xuất bản bằng tiếng Anh để gia nhập quốc tế với lộ trình số lượng xuất bản tăng dần từ 2 số/năm đến 4 số/năm và 6 số/năm.
Năm 2011, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã triển khai đề án thí điểm nâng cấp TCKH theo tiêu chuẩn quốc tế của một số trường, như: Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Kinh tế quốc dân, Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, Đại học Huế, Đại học Đà Nẵng… Đề án đã có tác dụng tích cực giúp các trường nói trên nâng cao chất lượng TCKH, phát triển đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên. Từ đó đến nay, Bộ tiếp tục cho phép triển khai thêm nhiều đề án nâng cấp các TCKH của một số trường đại học và viện nghiên cứu khác theo lộ trình gia nhập ACI và Scopus. Đến tháng 8/2021, đã có 8 tạp chí thuộc các trường đại học của Bộ Giáo dục và Đào tạo được vào ACI; 1 tạp chí được vào ESCI của WoS.
Thứ hai, liên kết xuất bản với nhà xuất bản (NXB) quốc tế.
Hầu hết các TCKH Việt Nam đã vào ACI, Scopus và ISI đều triển khai liên kết xuất bản với các NXB quốc tế có uy tín, như: Emerald, Taylor & Francis Publisher, Springer, Wiley-VCH, World Scientific Publishing, Elsevier… Cụ thể, Tạp chí Advances in Natural Sciences: Nanoscience and Nanotechnology liên kết với NXB Institute of Physics của Anh; Tạp chí Vietnam Journal of Mathematics liên kết với NXB Springer Science của Đức và Business Media của Mỹ; Tạp chí Acta Vietnamica Mathematica liên kết NXB Springer Verlag của Đức; Tạp chí Vietnam Journal of Chemistry liên kết NXB Wiley-VCH của Đức; Tạp chí Journal of Science: Advanced Materials and Devices liên kết NXB Elsevier của Hà Lan; Tạp chí Biomedical Research and Therapy liên kết NXB Springer của Đức từ năm 2014 – 2015; Tạp chí Journal of Asian Business and Economic Studies liên kết NXB Emerald của Anh; Tạp chí Journal of Information and Telecommunication liên kết NXB Taylor & Francis Publisher của Anh; Tạp chí Vietnam Journal of Computer Science liên kết NXB World Scientific Publishing của Xinh-ga-po.
Việc liên kết với các NXB quốc tế uy tín là giải pháp hiệu quả để có thể gia nhập các cơ sở dữ liệu quốc tế uy tín dựa trên những lợi ích sau: (1) Nhận được sự tư vấn chuyên nghiệp từ NXB quốc tế trên nhiều phương diện như thu hút bài, biên tập, vận hành tạp chí; (2) Tiếp cận và sử dụng hệ thống quản lý và giám sát công tác biên tập, phản biện và phát hành chuyên nghiệp; (3) Quảng bá hình ảnh của tạp chí và khẳng định uy tín của tạp chí trong cộng đồng khoa học quốc tế, thu hút những bài báo chất lượng cao từ các nhà khoa học quốc tế; (4) Giúp các tạp chí học hỏi và chuyển giao kinh nghiệm và kỹ năng biên tập; giúp kết nối phản biện xuất bản và phát hành tạp chí tới cộng đồng quốc tế. Tuy nhiên, giải pháp này đòi hỏi cần đầu tư tài chính lớn, vì các tổ chức xuất bản quốc tế uy tín là các pháp nhân hoạt động kinh doanh.
