(Quanlynhanuoc.vn) – Sáng ngày 21/4/2026, Học viện Hành chính và Quản trị công tổ chức Tọa đàm khoa học “Văn hóa đọc trong kỷ nguyên số tại các cơ sở giáo dục đại học: thực trạng và giải pháp”. Tọa đàm được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến đến các Phân hiệu của Học viện. TS. Hoàng Ngọc Hải, Phó Giám đốc Học viện và TS. Phạm Quang Quyền, Giám đốc Trung tâm Thông tin – Thư viện đồng chủ trì Toạ đàm Khoa học.
Đại biểu, khách mời dự Tọa đàm có: TS. Nguyễn Công Dũng, Ủy viên Hội đồng biên tập Chuyên trách Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự Thật; TS. Vũ Dương Thúy Ngà, nguyên Vụ trưởng Vụ Thư viện, Bộ Văn hóa, Thể thao & Du lịch; TS. Tống Đức Thảo, Phó Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; ThS. Trần Thị Phương Lan, Thư viện Quốc gia Việt Nam; Đặng Đình Chấn, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Việt Nam hội nhập; Đại tá, TS. Chu Quốc Dũng, Trưởng Ban Biên tập Báo An ninh thủ đô; TS. Nguyễn Thị Kim Dung, Phó Trưởng khoa Quản trị thông tin, Trường Đại học Khoa học & Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; ông Nguyễn Việt Tiến, Giám đốc Thư viện, Học viện Tài chính; ThS. Nguyễn Quang Anh, Trường THPT Chuyên Hà Nội – Amterdam .
Về phía Học viện Hành chính và Quản trị công có: PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Học viện; lãnh đạo các đơn vị thuộc, trực thuộc Học viện; cùng đông đảo viên chức, giảng viên, sinh viên Học viện.
Phát biểu chỉ đạo Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, Giám đốc Học viện khẳng định, văn hóa đọc là nền tảng của tri thức, có ý nghĩa chiến lược đối với giáo dục đại học. Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, đọc không chỉ là tiếp nhận thông tin mà là quá trình tư duy sâu, hình thành năng lực tự học, phản biện và sáng tạo; đồng thời, là thước đo chất lượng giáo dục và năng lực phát triển của mỗi quốc gia và của mỗi cơ sở đào tạo. Ông nhấn mạnh tính hai mặt của công nghệ số: vừa mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, vừa đặt ra nguy cơ làm suy giảm chiều sâu đọc và tư duy độc lập. Vì vậy, cốt lõi không phải là “có sử dụng công nghệ hay không” mà là “sử dụng như thế nào” để hỗ trợ học tập nhưng không thay thế tư duy. Ông chỉ rõ yêu cầu phải phát triển năng lực đọc sâu, tự học, tư duy phản biện, liêm chính học thuật và sử dụng AI có trách nhiệm; coi phát triển văn hóa đọc là nhiệm vụ chiến lược, gắn trực tiếp với chất lượng đào tạo và nghiên cứu của Học viện.
Ông kỳ vọng, Tọa đàm sẽ làm rõ thực trạng, nhận diện đầy đủ tác động của công nghệ và đề xuất giải pháp khả thi để phát triển văn hóa đọc trong môi trường số. Đồng thời, định hướng Học viện xây dựng văn hóa đọc trở thành yêu cầu thực chất trong đào tạo; phát triển thư viện số hiện đại; đổi mới phương pháp giảng dạy; bảo đảm chuẩn mực học thuật; phát huy vai trò nêu gương của giảng viên và lan tỏa phong trào đọc sách, qua đó, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng môi trường học thuật bền vững.
Phát biểu đề dẫn Tọa đàm, TS. Vũ Thúy Hiền, Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin – Thư viện cho rằng, phát triển văn hóa đọc là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục đại học theo chiều sâu và bền vững, gắn trực tiếp với năng lực tự học, nghiên cứu và tư duy của người học. Trong bối cảnh chuyển đổi số, vấn đề cốt lõi của giáo dục không phải là thiếu thông tin mà là chuyển hóa thông tin thành tri thức, tri thức thành năng lực và năng lực thành giá trị phục vụ xã hội. Bà nhấn mạnh, những biến đổi mạnh mẽ của môi trường học tập dưới tác động của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo vừa giúp mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ đọc lướt, giảm đọc sâu, suy giảm tư duy độc lập và chuẩn mực học thuật. Điều đó đòi hỏi phải đổi mới đồng bộ phương pháp giảng dạy, học liệu, thư viện và môi trường học thuật.Đồng thời mong các chuyên gia, nhà khoa học tham dự Tọa đàm làm rõ thực trạng và xu hướng đọc trong môi trường số; phân tích đầy đủ cơ hội và thách thức từ công nghệ và AI; xác định yêu cầu phát triển năng lực người học; làm nổi bật vai trò mới của thư viện, như trung tâm học liệu số; đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm xây dựng văn hóa đọc phù hợp bối cảnh mới.
Tham luận tại Tọa đàm, TS. Nguyễn Công Dũng khẳng định, văn hóa đọc không đơn thuần là thói quen cá nhân mà là một hệ thống giá trị từ nhận thức đến hành động, đóng vai trò then chốt trong việc tiếp nhận tri thức và phát triển tư duy. Ông nhận diện rằng, môi trường số vừa mở ra kho tàng học liệu khổng lồ, vừa đặt ra thách thức về tình trạng đọc lướt, đọc phân mảnh và sự lệ thuộc vào các nội dung rút gọn. Từ thực trạng đó, ông đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ nhằm phát triển văn hóa đọc tại các trường đại học, bao gồm: nâng cao nhận thức cho sinh viên và giảng viên về giá trị của việc đọc sâu; hiện đại hóa hệ thống thư viện theo mô hình thư viện số thông minh và đặc biệt là gắn kết hoạt động đọc với chương trình đào tạo như một yêu cầu bắt buộc. TS. Nguyễn Công Dũng cũng nhấn mạnh thêm, việc trang bị kỹ năng chọn lọc, thẩm định thông tin là “chìa khóa” giúp người học tận dụng công nghệ để nâng cao chất lượng học tập mà không làm mai một đi chiều sâu của tri thức trong kỷ nguyên số.
Bàn về các giải pháp phát triển văn hóa đọc của sinh viên trong kỷ nguyên số, TS. Vũ Dương Thúy Ngà chỉ ra rằng, dù công nghệ mở ra kho tàng tri thức khổng lồ nhưng cũng gây ra nhiều hệ lụy về lối “đọc nông”, đọc phân mảnh và sự lệ thuộc vào các nội dung rút gọn trên mạng xã hội. Để khắc phục tình trạng này, bà nhấn mạnh vai trò chủ động của sinh viên trong việc rèn luyện tư duy phản biện và kỹ năng thẩm định thông tin, thay vì chỉ tiếp nhận thụ động; đồng thời, bà đề cao trách nhiệm của nhà trường trong việc đổi mới phương pháp dạy học gắn liền với yêu cầu đọc học thuật, cũng như việc hiện đại hóa thư viện thành các trung tâm tri thức số chuẩn mực, coi công nghệ như một công cụ hỗ trợ đắc lực chứ không phải rào cản nhằm xây dựng một thế hệ người đọc biết cân bằng giữa sự tiện lợi của kỹ thuật số và chiều sâu của tri thức truyền thống.
Tham luận tại Tọa đàm, TS. Nguyễn Thị Kim Dung chỉ ra rằng, sự xuất hiện của AI tạo sinh đã tái cấu trúc cách sinh viên tiếp cận tri thức, chuyển từ việc đọc văn bản thuần túy sang tương tác với công nghệ để tóm tắt và diễn giải nội dung. Thông qua một khung tích hợp đa tầng, bà đã làm rõ bốn nhóm yếu tố chính tác động đến hành vi này, bao gồm: năng lực và động cơ của cá nhân; sự thuận tiện của công nghệ; vai trò điều tiết của AI trong việc xử lý thông tin; áp lực từ môi trường học thuật. Bà gợi mở một số chính sách cụ thể cho ba cấp quản lý: (1) Cấp quản lý giáo dục (cầncụ thể hóa năng lực đọc siêu văn bản và kỹ năng phản biện nội dung do AI tạo vào khung năng lực số); (2) Cơ sở đào tạo đại học (tích hợp đọc sâu và năng lực AI vào chuẩn đầu ra; thiết kế đánh giá yêu cầu so sánh đa nguồn, phản biện nội dung AI; bồi dưỡng giảng viên về chiến lược đọc số và quản lý rủi ro nhận thức; đánh giá học thuật phải tạo động lực cho đọc sâu, không tối ưu hóa đọc lướt); (3) Thư viện đại học: cần tái định vị thư viên trở thành trung tâm học tập, đào tạo đọc siêu văn bản và sửa dụng AI có đạo đức; hướng dẫn khai thác cơ sở dữ liệu chuyên sâu; tham vấn chiến lược đọc và quản lý quá tải nhận thức
Phân tích những tác động đa chiều của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đối với văn hóa đọc của sinh viên trong kỷ nguyên số. Em Đỗ Hà Chi, chỉ ra rằng, dù công nghệ mang lại sự linh hoạt và nguồn tài nguyên khổng lồ nhưng công nghệ cũng kéo theo nhiều hệ lụy, làm suy giảm khả năng tư duy sâu và sự kiên nhẫn khi tiếp cận các tài liệu học thuật phức tạp; đồng thời nêu rõ hiện tượng sinh viên hiện nay quá phụ thuộc vào các nội dung tóm tắt hoặc sự hỗ trợ từ AI, dẫn đến việc tiếp nhận tri thức một cách thụ động và thiếu kiểm chứng. Từ thực trạng đó, e Hà Chi đề xuất: sinh viên cần chủ động rèn luyện kỹ năng đọc có chọn lọc và tư duy phản biện; nhà trường cần định hướng cách thức sử dụng công nghệ một cách trách nhiệm để biến những “làn sóng” công nghệ thành công cụ đắc lực hỗ trợ cho việc nghiên cứu và tích lũy tri thức bền vững.
Hội thảo cũng nhận được nhiều ý kiến chia sẻ của các chuyên gia, nhà khoa học, từ nhận diện thực trạng, phân tích nguyên nhân đến đề xuất định hướng và giải pháp phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
- Về thực trạng: thói quen đọc sách của giới trẻ, đặc biệt là học sinh và sinh viên đang suy giảm ở mức báo động do sự bùng nổ của các hình thức giải trí nhanh, mạng xã hội và trò chơi điện tử đã làm thay đổi cách tiếp cận tri thức, khiến việc đọc sách truyền thống dần bị lấn át, dẫn đến xu hướng đọc hời hợt, thiếu chiều sâu. Nguyên nhân cốt lõi: văn hóa đọc chưa được xây dựng một cách bền vững, còn mang tính phong trào, hình thức; không gian và phương thức tiếp cận tri thức (đặc biệt là thư viện) chưa đủ hấp dẫn, chưa thích ứng tốt với môi trường số. Định hướng phát triển: cần thiết lập cơ chế thúc đẩy đọc trong đại học (kết hợp giữa khuyến khích và các yêu cầu học thuật mang tính bắt buộc nhằm hình thành thói quen đọc và ý thức tự học của sinh viên); xây dựng môi trường học thuật trong đó việc đọc trở thành nhu cầu tự thân và chuẩn mực văn hóa; phát triển văn hóa đọc cần được triển khai bền vững, có chiều sâu, tránh chạy theo phong trào hay khẩu hiệu ngắn hạn; thư viện cần trở thành không gian sáng tạo, học tập, giao lưu tri thức, được thiết kế hiện đại, hấp dẫn, phù hợp với môi trường số. Đồng thời, phải kết hợp hài hòa giữa tài liệu in và tài liệu điện tử, không xem nhẹ giá trị của sách in trong việc nuôi dưỡng tri thức và nhân cách.
Phát biểu kết luận tọa đàm, TS. Hoàng Ngọc Hải, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công, trân trọng cảm ơn các đại biểu, nhà khoa học đã góp nhiều ý kiến tâm huyết, sâu sắc cho Tọa đàm. Ông khẳng định, văn hóa đọc vẫn luôn là nền tảng cốt lõi của giáo dục đại học, là con đường then chốt để hình thành tư duy độc lập và năng lực nghiên cứu cho người học dù trong bất kỳ bối cảnh công nghệ nào. Chuyển đổi số vừa mang lại cơ hội tiếp cận tri thức khổng lồ, vừa đặt ra thách thức về lối đọc nông và sự lệ thuộc vào công cụ số, đòi hỏi một sự kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và hiện đại. Việc thúc đẩy người học trở thành chủ thể đồng kiến tạo tri thức và đặt liêm chính học thuật là yêu cầu sống còn trong kỷ nguyên số. Ông tin tưởng rằng, qua Tọa đàm, tinh thần học tập suốt đời sẽ thấm sâu và trở thành nét đẹp văn hóa đặc trưng, định vị giá trị của mỗi thành viên dưới mái nhà chung Học viện Hành chính và Quản trị công.
Nguyễn Thùy – Khánh Huyền
