Building family values and human standards in Vietnam
Đại tá, TS. Phạm Văn Vĩnh
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Xây dựng hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển ổn định, bền vững của đất nước. Đó chính là nền tảng, sức mạnh mềm của dân tộc trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, và mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế hiện nay. Đây cũng là một trong 8 nội dung xuyên suốt được Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đề cập. Bài viết làm rõ vị trí, vai trò của hệ giá trị văn hóa gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong tiến trình lịch sử, chỉ ra mối quan hệ giữa hệ giá trị văn hóa gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam; trên cơ sở đó, đề xuất một số giải pháp cơ bản xây dựng hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng.
Từ khóa: Xây dựng; hệ giá trị gia đình; chuẩn mực con người Việt Nam; Đại hội XIV của Đảng.
Abstract: Building a system of family values and human standards in Vietnam plays a particularly important role in the stable and sustainable development of the country. It is the foundation and soft power of the nation in the process of promoting industrialization and modernization, and expanding international cooperation today. This is also one of the eight overarching themes mentioned in the Party’s 14th National Congress documents. This article clarifies the position and role of the system of family cultural values and human standards in Vietnam in the historical process, points out the relationship between the system of family cultural values and human standards in Vietnam, and on that basis, proposes some basic solutions for building a system of family values and human standards in Vietnam in the spirit of the Party’s 14th National Congress.
Keywords: Building; family values; standards of Vietnamese humanity; the 14th National Congress of the Party.
1. Đặt vấn đề
Gia đình là tế bào của xã hội, là môi trường đầu tiên nuôi dưỡng nhân cách, hình thành các giá trị sống và truyền thụ các chuẩn mực văn hóa cho mỗi con người. Trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc, gia đình không chỉ là nơi bảo tồn những giá trị truyền thống tốt đẹp mà còn là không gian quan trọng để tiếp nhận, thích ứng và lan tỏa các giá trị tiến bộ của thời đại. Bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thời cơ và thách thức đan xen, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự biến đổi sâu sắc của đời sống xã hội, việc xây dựng hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam đã trở thành yêu cầu cấp thiết, mang ý nghĩa chiến lược lâu dài. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã chỉ rõ: “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”1.
2. Xây dựng hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng
Bước vào giai đoạn mới, khi đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam đang đứng trước cả cơ hội phát triển lẫn những thách thức không nhỏ. Sự tác động của kinh tế thị trường, của môi trường truyền thông số và sự giao thoa đa dạng giữa các nền văn hóa đã làm xuất hiện những biến đổi trong nhận thức, lối sống và cách ứng xử của mỗi cá nhân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Điều đó đặt ra yêu cầu phải củng cố, định hình và phát triển một hệ giá trị phù hợp, vừa kế thừa truyền thống, vừa thích ứng với thời đại mới.
Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định: “Các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống, cùng với tác động của cuộc cách mạng khoa học, công nghệ đã làm thay đổi căn bản các chuẩn mực ứng xử và hệ giá trị văn hóa, đặt ra nhu cầu cấp thiết về định vị quốc gia trong trật tự thế giới mới”2. Chính vì vậy, hệ giá trị gia đình Việt Nam trong giai đoạn mới cần tiếp tục được xây dựng trên nền tảng các giá trị bền vững như hiếu nghĩa, thủy chung, yêu thương, tôn trọng và tinh thần trách nhiệm giữa các thành viên. Đồng thời, cần bổ sung những yếu tố tiến bộ như bình đẳng, dân chủ, văn minh, tôn trọng quyền cá nhân và đề cao vai trò của từng thành viên trong việc xây dựng hạnh phúc gia đình. Trên nền tảng đó, chuẩn mực con người Việt Nam được định hình theo hướng phát triển toàn diện, hài hòa giữa đạo đức và trí tuệ, giữa bản sắc dân tộc và tinh thần hội nhập; vừa có lòng yêu nước, ý thức cộng đồng, vừa có năng lực sáng tạo, bản lĩnh và khát vọng vươn lên. Đó chính là sự bổ sung, hỗ trợ của hệ giá trị văn hóa gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam cùng hướng đến mục tiêu chung, thống nhất vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Đại hội XIV của Đảng đặt con người ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển, coi trọng xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện. Điều đó đòi hỏi việc xác lập hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người vừa có tính kế thừa, vừa có tính đổi mới, bảo đảm sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa cá nhân và cộng đồng, giữa dân tộc và quốc tế. Qua đó, góp phần củng cố nền tảng văn hóa – xã hội, tạo động lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới. Kế thừa các quan điểm của các kỳ Đại hội, các nghị quyết của Trung ương về hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam, Đại hội XIV của Đảng đã khẳng định: “Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số”3.
Đồng thời, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cũng chỉ rõ: “Xây dựng văn hóa gia đình, nhà trường và xã hội nhằm bảo vệ, giữ gìn thuần phong mỹ tục, tinh thần tương thân, tương ái, đoàn kết, nghĩa tình, trọng đạo lý, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại”4. Những quan điểm đó đã đặt nền tảng lý luận vững chắc cho việc xác lập hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong giai đoạn mới. Hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới có mối quan hệ biện chứng, chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau. Gia đình là môi trường trực tiếp hình thành và nuôi dưỡng các phẩm chất của con người, trong khi con người, với những phẩm chất và năng lực của mình, lại góp phần xây dựng và củng cố gia đình. Do đó, việc xây dựng hệ giá trị gia đình phải gắn liền với việc xây dựng con người; và ngược lại, phát triển con người phải được đặt trong môi trường gia đình và xã hội lành mạnh, không được tách rời hai mối quan hệ này trong quá trình xây dựng và phát triển.
Hệ giá trị gia đình được xây dựng trên cơ sở kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp đã được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. Đó là lòng hiếu thảo, sự kính trọng đối với ông bà, cha mẹ; tình nghĩa vợ chồng thủy chung; sự gắn bó, yêu thương giữa các thế hệ; tinh thần đoàn kết, tương trợ trong gia đình và cộng đồng. Những giá trị này không chỉ mang ý nghĩa đạo đức mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định xã hội và tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Rất quan tâm đến gia đình là đúng, và nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội; xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình. Chính vì muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội mà phải chú ý hạt nhân cho tốt”5.
Trong bối cảnh mới, hệ giá trị gia đình cần được bổ sung và phát triển những yếu tố tiến bộ, phù hợp với yêu cầu của xã hội hiện đại. Đó là xây dựng gia đình bình đẳng, dân chủ, tôn trọng quyền cá nhân; đề cao trách nhiệm của mỗi thành viên; xây dựng nếp sống văn minh, tuân thủ pháp luật; thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh tế – xã hội và công nghệ. Đặc biệt, vấn đề bình đẳng giới trong gia đình cần được coi trọng, không chỉ nhằm nâng cao vị thế của phụ nữ mà còn để phát huy tối đa tiềm năng của tất cả các thành viên, qua đó góp phần xây dựng gia đình hạnh phúc, bền vững.
Cùng với việc xây dựng hệ giá trị văn hóa gia đình, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác lập chuẩn mực của con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới là sự kết tinh giữa truyền thống và hiện đại, giữa giá trị dân tộc và tinh thần thời đại, được nâng lên một tầm cao mới, đáp ứng yêu cầu của thời đại. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng chỉ rõ: “Phát huy có hiệu quả giá trị văn hóa và tinh thần cống hiến của con người Việt Nam, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết phát triển đất nước”6.
Trong điều kiện mới, lòng yêu nước, tinh thần dân tộc và ý thức trách nhiệm xã hội tiếp tục là những chuẩn mực cốt lõi, xuyên suốt trong hệ giá trị của con người Việt Nam. Tuy nhiên, những giá trị này không chỉ thể hiện ở ý chí bảo vệ Tổ quốc mà còn được cụ thể hóa trong từng hành vi đời sống hằng ngày như ý thức tuân thủ pháp luật, tinh thần lao động sáng tạo, trách nhiệm với cộng đồng và khát vọng đóng góp vào sự phát triển chung của đất nước. Lòng yêu nước, tinh thần dân tộc ngày nay vì thế mang nội hàm rộng hơn, gắn với ý thức công dân và trách nhiệm xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Chuẩn mực con người Việt Nam là sự hội tụ của phẩm chất đạo đức và lối sống văn hóa lành mạnh. Đó là sự trung thực, nhân ái, nghĩa tình, đoàn kết, vị tha và tinh thần trách nhiệm. Tuy nhiên, trước những tác động của kinh tế thị trường và môi trường xã hội đa chiều, một bộ phận không nhỏ đang có biểu hiện lệch chuẩn về giá trị sống, chạy theo lợi ích vật chất, đề cao chủ nghĩa cá nhân cực đoan, thiếu ý thức cộng đồng. Vì vậy, việc xây dựng chuẩn mực đạo đức mới cần đặt trong mối quan hệ giữa kế thừa và đổi mới, giữa giá trị truyền thống và yêu cầu hiện đại, hướng con người tới những giá trị bền vững của chân – thiện – mỹ.
Trong kỷ nguyên số, tri thức trở thành nguồn lực quyết định, còn sáng tạo là động lực then chốt của sự phát triển. Do đó, mỗi cá nhân cần không ngừng học tập, nâng cao trình độ, đổi mới tư duy, chủ động thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của khoa học – công nghệ và thị trường lao động; làm chủ bản thân, làm chủ tri thức và công nghệ; tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại một cách có chọn lọc, đồng thời giữ vững bản sắc, không bị hòa tan trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng chỉ rõ: “Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc”7.
3. Giải pháp xây dựng hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới
Một là, nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của gia đình và con người trong phát triển bền vững.
Đây là giải pháp mang tính nền tảng, bởi mọi sự chuyển biến trong hành vi và chuẩn mực đều bắt đầu từ nhận thức. Trong bối cảnh hiện nay, khi các giá trị truyền thống chịu nhiều tác động từ kinh tế thị trường và môi trường số, nếu không có sự thống nhất cao về nhận thức thì việc xây dựng hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người sẽ khó đạt hiệu quả bền vững. Vì vậy, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, làm cho mỗi cá nhân, mỗi gia đình và toàn xã hội thấm nhuần quan điểm của Đảng về vị trí trung tâm của con người trong chiến lược phát triển, cũng như vai trò đặc biệt của gia đình với tư cách là “tế bào của xã hội”. Trên cơ sở đó, cần hình thành ý thức tự giác trong việc giữ gìn và phát huy các giá trị tốt đẹp, đồng thời chủ động tiếp thu những giá trị tiến bộ của thời đại.
Việc nâng cao nhận thức không chỉ dừng lại ở các hình thức tuyên truyền chung mà phải được cụ thể hóa thông qua giáo dục trong nhà trường, hoạt động của các tổ chức xã hội và chính trong đời sống hằng ngày của mỗi gia đình, qua đó tạo nên sự chuyển biến từ “nhận thức đúng” sang “hành động đúng”, góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện và gia đình Việt Nam bền vững trong thời kỳ mới. Đẩy mạnh giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng số, văn hóa ứng xử, phòng, chống bạo lực gia đình, bạo lực học đường… xây dựng cộng đồng văn hóa cơ sở giàu bản sắc, sáng, xanh, sạch, đẹp8.
Hai là, đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo gắn với xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam.
Đây là giải pháp có ý nghĩa then chốt, bởi giáo dục là con đường trực tiếp và hiệu quả nhất để hình thành nhân cách, bồi dưỡng phẩm chất và phát triển năng lực của con người. Trong bối cảnh hiện nay, giáo dục không thể chỉ dừng lại ở việc truyền thụ tri thức mà phải hướng tới mục tiêu phát triển con người toàn diện, vừa “hồng” vừa “chuyên”, có đạo đức, lối sống lành mạnh, tư duy độc lập và năng lực sáng tạo. Nội dung giáo dục cần chú trọng hơn đến giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống, ý thức công dân, tinh thần trách nhiệm xã hội và năng lực thích ứng với môi trường số. Đồng thời, cần phát huy vai trò phối hợp giữa gia đình – nhà trường – xã hội trong quá trình giáo dục con người, tạo nên sự thống nhất về định hướng giá trị và chuẩn mực hành vi. Trong đó, gia đình là nền tảng, nhà trường là trung tâm và xã hội là môi trường thực tiễn để con người rèn luyện và hoàn thiện.
Đổi mới giáo dục không chỉ là đổi mới phương pháp dạy và học, mà còn là đổi mới cách tiếp cận trong việc hình thành nhân cách, hướng tới xây dựng thế hệ con người Việt Nam phát triển toàn diện, có bản lĩnh, trí tuệ và khát vọng vươn lên trong thời kỳ mới. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng chỉ rõ: “Xây dựng văn hóa gia đình, nhà trường và xã hội nhằm bảo vệ, giữ gìn thuần phong mỹ tục, tinh thần tương thân, tương ái, đoàn kết, nghĩa tình, trọng đạo lý, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại”9.
Ba là, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đặc biệt trong không gian số và trong đời sống xã hội hiện đại.
Đây là giải pháp có ý nghĩa trực tiếp trong việc định hướng hành vi, lối sống và chuẩn mực của con người, bởi môi trường văn hóa chính là “không gian sống”, nơi các giá trị được hình thành, lan tỏa và được kiểm nghiệm trong thực tiễn. Trong bối cảnh bùng nổ thông tin và sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội, các giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nhiều cơ hội giao lưu, tiếp biến, nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức như sự xâm nhập của các sản phẩm văn hóa lệch chuẩn, thông tin xấu độc và lối sống thực dụng. Vì vậy, cần chú trọng xây dựng hệ sinh thái văn hóa lành mạnh, từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng và không gian mạng, nhằm tạo điều kiện để các giá trị tích cực được củng cố và lan tỏa. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng các sản phẩm văn hóa, tăng cường quản lý và định hướng thông tin, phát huy vai trò của báo chí, truyền thông trong việc lan tỏa những giá trị chân – thiện – mỹ.
Bên cạnh đó, mỗi cá nhân cũng cần nâng cao “sức đề kháng văn hóa”, có khả năng chọn lọc và tiếp nhận thông tin một cách có ý thức. Do đó, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh chính là tạo nền tảng tinh thần vững chắc để định hướng chuẩn mực của con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã chỉ rõ: “Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh gắn với xây dựng, hoàn thiện con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa”10.
Bốn là, hoàn thiện cơ chế, chính sách và phát huy vai trò của các tổ chức chính trị – xã hội trong xây dựng hệ giá trị.
Đây là giải pháp bảo đảm tính bền vững và khả thi của quá trình hình thành, củng cố các chuẩn mực gia đình và con người trong thực tiễn. Trong điều kiện hiện nay, nếu chỉ dừng lại ở tuyên truyền, giáo dục mà thiếu sự hỗ trợ từ hệ thống chính sách và các thiết chế xã hội thì các giá trị khó có thể được thực thi đồng bộ và hiệu quả. Vì vậy, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách về phát triển gia đình, bình đẳng giới, bảo vệ trẻ em, an sinh xã hội và phát triển con người, tạo hành lang pháp lý thuận lợi để các giá trị tốt đẹp được nuôi dưỡng và lan tỏa. Bên cạnh đó, cần phát huy mạnh mẽ vai trò của các tổ chức chính trị – xã hội như đoàn thanh niên, hội phụ nữ, công đoàn… trong việc tổ chức các phong trào, hoạt động thực tiễn nhằm giáo dục, lan tỏa và hiện thực hóa các giá trị đó. Chính những môi trường hoạt động này sẽ giúp các chuẩn mực không chỉ tồn tại trên lý thuyết mà còn được “thẩm thấu” vào đời sống hằng ngày của mỗi cá nhân. Đồng thời, cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng, gia đình và từng cá nhân trong việc tự giác thực hiện và bảo vệ các giá trị tốt đẹp. Qua đó, tạo nên sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội trong việc xây dựng hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới.
4. Kết luận
Trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thời cơ và thách thức đan xen, việc xây dựng hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng không chỉ là yêu cầu mang tính lý luận mà còn là nhiệm vụ thực tiễn cấp bách và lâu dài. Đây chính là nền tảng tinh thần vững chắc, là nguồn lực nội sinh quan trọng bảo đảm cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước. Gia đình, với tư cách là “tế bào của xã hội”, tiếp tục giữ vai trò là môi trường đầu tiên và cơ bản nhất trong việc hình thành, nuôi dưỡng và lan tỏa các giá trị văn hóa, đạo đức và chuẩn mực con người. Đây chính là con đường căn bản để hiện thực hóa khát vọng xây dựng một nước Việt Nam phồn vinh, hạnh phúc, có vị thế ngày càng cao trên trường quốc tế trong kỷ nguyên mới.
Chú thích:
1, 3, 4, 6, 7, 9, 10. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập I. H. NXB. Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 97, 99, 100, 99, 99, 100, 99.
2. Bộ Chính trị (2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 23/4/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
5. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 12. H. NXB. Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 300.
8. Toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống ngành Văn hóa. https://tdtt.gov.vn/tin-tuc/tin-tuc-khac/id/92995/toan-van-phat-bieu-cua-tong-bi-thu-to-lam-tai-le-ky-niem-80-nam-ngay-truyen-thong-nganh-van-hoa.
