Vai trò của cộng đồng người Hoa trong sự phát triển cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh, Huế (thế kỷ XVII – XIX)

The role of the Chinese community in the development of Thanh Ha – Bao Vinh port town, Hue (17^th – 19^th centuries)

ThS. Trần Thị Tuyết Nhung
Trường Đại học Quảng Bình
GS. Liu Chang Lin
Trường Đại học Thượng Hải

(Quanlynhanuoc.vn) – Cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh giữ vị trí quan trọng trong mạng lưới thương mại của xứ Thuận Hóa và Đàng Trong giai đoạn thế kỷ XVII – XIX; quá trình hình thành và phát triển của cảng thị gắn liền với sự hiện diện của cộng đồng người Hoa trong hoạt động thương mại, thủ công nghiệp và tổ chức đời sống đô thị. Trên cơ sở tư liệu lịch sử, tư liệu thực địa và các nghiên cứu liên quan, bài viết phân tích vai trò của cộng đồng người Hoa trong sự phát triển cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh trên các phương diện: mở rộng hoạt động nội thương, ngoại thương, thúc đẩy lưu thông hàng hóa, hình thành các phố buôn, hội, thiết chế tín ngưỡng và quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa với cư dân bản địa. Từ đó, làm rõ vai trò của cộng đồng người Hoa trong quá trình phát triển kinh tế thương mại, hình thành diện mạo đô thị, văn hóa của vùng Huế giai đoạn thế kỷ XVII – XIX và được gìn giữ cho đến ngày nay (như: các công trình kiến trúc, tín ngưỡng, lễ hội, giao lưu văn hóa trong môi trường đô thị thương cảng).

Từ khóa: Người Hoa; Thanh Hà – Bao Vinh; thương cảng; Huế; giao lưu văn hóa; phát triển văn hóa dân tộc.

Abstract: Thanh Ha – Bao Vinh Port Town played an important role in the commercial network of Thuan Hoa and Dang Trong during the seventeenth to nineteenth centuries. The formation and development of this port town were closely associated with the presence of the Chinese community in trade activities, handicraft production, and urban organization. Based on historical documents, fieldwork materials, and related studies, this article analyzes the role of the Chinese community in the development of Thanh Ha – Bao Vinh Port Town through various aspects, including the expansion of domestic and foreign trade, the promotion of goods circulation, the formation of commercial quarters, guilds, religious institutions, and the process of cultural exchange and acculturation with local inhabitants. The study thereby clarifies the role of the Chinese community in the development of commerce and trade as well as in shaping the urban and cultural landscape of the Hue region during the seventeenth to nineteenth centuries.

Keywords: Chinese community; Thanh Ha – Bao Vinh; trading port; Hue; cultural exchange; development of ethnic culture.

1. Đặt vấn đề

Thanh Hà – Bao Vinh là một trong những cảng thị quan trọng của xứ Thuận Hóa và Đàng Trong giai đoạn thế kỷ XVII – XIX, giữ vai trò cửa ngõ giao thương của đô thành Phú Xuân, nay thuộc thành phố Huế. Sự phát triển của cảng thị này gắn liền với quá trình tụ cư và hoạt động kinh tế của cộng đồng người Hoa trong bối cảnh mở rộng ngoại thương dưới thời các chúa Nguyễn. Với lợi thế về mạng lưới thương mại, nguồn vốn và kinh nghiệm kinh doanh, cộng đồng người Hoa từng bước giữ vai trò quan trọng trong hoạt động lưu thông hàng hóa, hình thành các phố buôn, hội và thúc đẩy sự phát triển của không gian đô thị thương cảng ở Thuận Hóa.

Quá trình cộng đồng lâu dài giữa người Hoa với cư dân bản địa đã tạo ra sự giao lưu, tiếp biến văn hóa trên nhiều phương diện. Liên quan đến vấn đề này đã có một số công trình nghiên cứu về thương cảng Thanh Hà, cộng đồng Minh Hương và hoạt động của người Hoa ở Huế. Tuy nhiên, vai trò của cộng đồng người Hoa đối với sự phát triển cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh trên các phương diện kinh tế, đô thị và văn hóa vẫn chưa được nghiên cứu một cách hệ thống. Trên cơ sở tư liệu lịch sử, tư liệu thực địa và các nghiên cứu liên quan, bài viết tập trung phân tích vai trò của cộng đồng người Hoa trong sự phát triển cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh, Huế giai đoạn thế kỷ XVII – XIX, góp phần làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa và đô thị của cộng đồng người Hoa trong tiến trình hình thành bản sắc văn hóa Huế. Qua đó gợi mở một số giá trị tham khảo trong công tác bảo tồn di sản đô thị thương cảng, phát huy giao lưu văn hóa và phát triển du lịch văn hóa ở thành phố Huế hiện nay.

2. Quá trình tụ cư của cộng đồng người Hoa ở cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh

Đây là một trong những cảng thị hình thành sớm và giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới thương mại của xứ Thuận Hóa giai đoạn thế kỷ XVII – XIX. Với vị trí nằm ở hạ lưu sông Hương, gần cửa biển Thuận An và giữ vai trò cửa ngõ giao thương của đô thành Phú Xuân, khu vực này có điều kiện thuận lợi để phát triển hoạt động trao đổi hàng hóa bằng đường thủy và đường biển. Từ thế kỷ XVII, cùng với chính sách mở rộng ngoại thương của các chúa Nguyễn, Thanh Hà dần trở thành nơi tập trung đông đảo thương nhân trong và ngoài nước, trong đó cộng đồng người Hoa giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển cảng thị.

Theo các nguồn sử liệu, cảng Thanh Hà được hình thành vào khoảng nửa đầu thế kỷ XVII và phát triển mạnh trong các thế kỷ XVII – XVIII. Với lợi thế về vị trí địa lý, Thanh Hà trở thành đầu mối tiếp nhận hàng hóa từ nhiều địa phương của Thuận Hóa và vùng phụ cận thông qua hệ thống sông ngòi, như: sông Hương, sông Bồ, sông Ô Lâu, sông Hiếu và sông Thạch Hãn. Đồng thời, các thuyền buôn nước ngoài có thể cập bến Thanh Hà qua cửa Thuận An hoặc cửa Tư Hiền, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động ngoại thương phát triển. Vị trí này đã giúp Thanh Hà sớm trở thành một phố cảng sầm uất của Đàng Trong dưới thời các chúa Nguyễn¹.

Trong bối cảnh hoạt động thương mại biển ở khu vực Đông Á phát triển mạnh từ thế kỷ XVII, nhiều thương nhân người Hoa đã di cư đến Đàng Trong để tìm kiếm cơ hội buôn bán và định cư lâu dài. Sau biến động cuối thời Minh đầu thời Thanh và sự kiện loạn Tam Phiên (1673 – 1681), làn sóng di dân người Hoa xuống khu vực Đông Nam Á ngày càng gia tăng. Một bộ phận người Hoa theo đường biển đến cửa Thuận An rồi ngược sông Hương để định cư tại Thanh Hà – Bao Vinh². Đây được xem là một trong những cộng đồng người Hoa hình thành sớm ở vùng Thuận Hóa.

Người Hoa lựa chọn Thanh Hà không chỉ bởi vị trí thuận lợi trong giao thương mà còn do khu vực này giữ vai trò trung tâm tập kết hàng hóa của xứ Thuận Hóa. Từ đây, hàng hóa địa phương được thu mua để cung cấp cho các thương thuyền nước ngoài hoặc vận chuyển đến các trung tâm thương mại khác của Đàng Trong. Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục từng ghi nhận thương nhân người Hoa thường xuyên qua lại buôn bán ở Thanh Hà và xem đây là một trong những địa điểm giao thương quan trọng của vùng Thuận Hóa³. Với kinh nghiệm hoạt động thương mại biển và mạng lưới buôn bán rộng lớn, các Hoa thương nhanh chóng nắm giữ vai trò đáng kể trong hoạt động lưu thông hàng hóa ở khu vực này.

Từ giữa thế kỷ XVII, số lượng người Hoa đến Thanh Hà ngày càng đông. Ban đầu, họ chủ yếu hoạt động thương mại theo tính chất tạm cư; tuy nhiên, cùng với sự phát triển của cảng thị, nhiều thương nhân người Hoa đã quyết định ở lại sinh sống lâu dài, mua đất dựng nhà và hình thành các khu phố buôn bán riêng. Theo gia phả họ Trần ở làng Thanh Hà, tổ tiên dòng họ này là Trần Dưỡng Thuần, người Phúc Kiến, đã đến cư trú tại Thanh Hà vào khoảng giữa thế kỷ XVII⁴. Điều này cho thấy, quá trình định cư của người Hoa ở khu vực Thanh Hà diễn ra khá sớm và có tính ổn định.

Để tạo điều kiện cho hoạt động ngoại thương phát triển, các chúa Nguyễn thực hiện chính sách tương đối cởi mở đối với cộng đồng người Hoa. Nhiều Hoa thương được phép lập phố riêng, tổ chức hoạt động buôn bán và sinh hoạt cộng đồng tại khu vực Thanh Hà. Phố người Hoa ở đây thường được gọi là “Đại Minh phố khách”, hay quen gọi là “phố Khách”⁵. Sự hình thành khu phố này không chỉ phản ánh quá trình tụ cư của người Hoa mà còn cho thấy vai trò ngày càng lớn của cộng đồng này trong hoạt động kinh tế thương mại ở Thuận Hóa.

Cùng với quá trình định cư, cộng đồng người Hoa ở Thanh Hà từng bước hình thành các tổ chức bang hội dựa trên quan hệ đồng hương và nguồn gốc địa phương như Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu hay Hải Nam. Các bang hội vừa có chức năng hỗ trợ hoạt động thương mại, tương trợ cộng đồng, vừa góp phần duy trì bản sắc văn hóa truyền thống của người Hoa trên vùng đất mới. Nhiều thiết chế tín ngưỡng và hội quán của người Hoa cũng dần được hình thành trong giai đoạn này, tạo nên diện mạo riêng cho không gian đô thị Thanh Hà – Bao Vinh.

Sự hiện diện của cộng đồng người Hoa còn góp phần thúc đẩy quá trình đô thị hóa ở Thanh Hà. Các phố buôn, kho hàng, bến thuyền và cơ sở dịch vụ từng bước được mở rộng nhằm phục vụ nhu cầu trao đổi hàng hóa ngày càng gia tăng. Sự phát triển của hoạt động thương mại đã thu hút thêm cư dân đến sinh sống, hình thành không gian đô thị thương cảng tương đối sầm uất ở khu vực cửa ngõ Phú Xuân. Trong quá trình đó, cộng đồng người Hoa trở thành một bộ phận cư dân quan trọng trong cơ cấu kinh tế – xã hội của cảng thị Thanh Hà.

Đến đầu thế kỷ XIX, do biến động về điều kiện tự nhiên và sự thay đổi của hoạt động giao thương, cảng Thanh Hà dần suy giảm vai trò. Tình trạng bồi lắng lòng sông khiến tàu thuyền lớn khó cập bến, trong khi nhu cầu giao thương gần khu vực kinh thành ngày càng tăng. Trước bối cảnh đó, nhiều Hoa thương bắt đầu chuyển địa điểm cư trú và hoạt động buôn bán từ Thanh Hà sang Bao Vinh và khu vực chợ Dinh – Gia Hội⁶. Sự dịch chuyển này đánh dấu giai đoạn phát triển mới của chuỗi cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh dưới thời Nguyễn.

Tại Bao Vinh, cộng đồng người Hoa tiếp tục mở rộng hoạt động thương mại và xây dựng các thiết chế cộng đồng của mình. Nhiều hội quán, đền miếu và phố buôn được hình thành, góp phần tạo nên diện mạo đô thị thương mại đặc trưng của khu vực này trong thế kỷ XIX. Mặc dù Thanh Hà dần suy tàn, song quá trình chuyển cư sang Bao Vinh cho thấy sự thích ứng linh hoạt của cộng đồng người Hoa trước những biến đổi của môi trường thương mại và đô thị ở Thuận Hóa.

Quá trình tụ cư của cộng đồng người Hoa ở Thanh Hà – Bao Vinh diễn ra gắn liền với sự phát triển của hoạt động ngoại thương dưới thời các chúa Nguyễn và triều Nguyễn. Không chỉ góp phần hình thành cộng đồng cư dân thương nghiệp ở Thuận Hóa, người Hoa giữ vai trò quan trọng trong quá trình phát triển không gian đô thị thương cảng và thúc đẩy giao lưu kinh tế, văn hóa ở khu vực miền Trung Việt Nam giai đoạn thế kỷ XVII – XIX.

3. Vai trò của cộng đồng người Hoa trong sự phát triển kinh tế và đô thị cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh

Trong quá trình phát triển của cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh giai đoạn thế kỷ XVII – XIX, cộng đồng người Hoa giữ vai trò quan trọng trong hoạt động thương mại, lưu thông hàng hóa và mở rộng mạng lưới giao thương của xứ Thuận Hóa. Với kinh nghiệm buôn bán biển, tiềm lực vốn và mạng lưới thương mại rộng khắp khu vực Đông Á, các Hoa thương nhanh chóng trở thành lực lượng thương nghiệp có ảnh hưởng lớn tại cảng thị này. Sự hiện diện của cộng đồng người Hoa không chỉ thúc đẩy sự phát triển kinh tế thương mại mà còn góp phần hình thành diện mạo đô thị thương cảng ở Thanh Hà – Bao Vinh.

Hoạt động kinh tế nổi bật nhất của người Hoa ở Thanh Hà – Bao Vinh là thương mại. Trong bối cảnh các chúa Nguyễn đẩy mạnh mở cửa giao thương với nước ngoài, thương nhân người Hoa đã tận dụng lợi thế về quan hệ thương mại quốc tế để tham gia mạnh mẽ vào cả hoạt động nội thương và ngoại thương. Các Hoa thương đóng vai trò trung gian thu mua hàng hóa địa phương để cung cấp cho các thương thuyền nước ngoài, đồng thời đưa nhiều mặt hàng từ Trung Quốc và các khu vực khác vào tiêu thụ ở Thuận Hóa. Nhờ đó, Thanh Hà – Bao Vinh từng bước trở thành đầu mối giao thương quan trọng của Đàng Trong⁷.

Trong hoạt động ngoại thương, người Hoa giữ vai trò đáng kể trong việc kết nối mạng lưới trao đổi hàng hóa giữa Thuận Hóa với Trung Quốc, Nhật Bản và một số nước phương Tây. Nhiều sản vật của Đàng Trong như hồ tiêu, cau, trầm hương, yến sào, ngà voi hay sừng tê giác được các Hoa thương thu mua để bán lại cho thương nhân nước ngoài⁸. Trong Phủ biên tạp lục, Lê Quý Đôn từng ghi nhận hồ tiêu là một trong những mặt hàng quan trọng được tập kết tại Thanh Hà để bán cho các thương thuyền ngoại quốc⁹. Không chỉ đóng vai trò trung gian thương mại, người Hoa còn trực tiếp tham gia tổ chức mạng lưới phân phối hàng hóa, tạo nên sự liên kết giữa cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh với các vùng sản xuất ở Thuận Hóa và khu vực miền Trung.

Bên cạnh việc thu mua sản vật địa phương, các Hoa thương còn đưa vào Thuận Hóa nhiều mặt hàng phục vụ nhu cầu của triều đình và cư dân đô thị như lụa, gấm vóc, đồ sứ, đồ đồng, trà, giấy và thuốc bắc¹⁰. Đồ đồng và đồ sứ là những mặt hàng được tiêu thụ khá mạnh ở Thuận Hóa trong giai đoạn này. Với mạng lưới buôn bán rộng lớn và quan hệ mật thiết với các thương nhân Trung Quốc, người Hoa từng bước nắm giữ vai trò quan trọng trong hoạt động trao đổi hàng hóa cao cấp ở khu vực Phú Xuân.

Trong quá trình phát triển thương mại, cộng đồng người Hoa còn góp phần thúc đẩy hoạt động lưu thông hàng hóa và mở rộng quan hệ kinh tế vùng. Các Hoa thương không chỉ tập trung buôn bán tại Thanh Hà mà còn liên kết với các trung tâm thương mại khác, như: Hội An, Gia Hội, Đông Ba hay các chợ địa phương ở Thuận Hóa để hình thành mạng lưới trao đổi hàng hóa tương đối rộng lớn. Để bảo đảm nguồn hàng ổn định, nhiều Hoa thương trực tiếp đến các vùng sản xuất để thu mua, ứng vốn và đặt hàng trước đối với người dân địa phương¹¹. Hoạt động này không chỉ thúc đẩy sản xuất hàng hóa mà còn góp phần mở rộng quan hệ trao đổi giữa khu vực đô thị thương cảng với vùng nông thôn phụ cận.

Sự phát triển của hoạt động thương mại dưới tác động của cộng đồng người Hoa đã góp phần thúc đẩy quá trình phân công lao động và phát triển các ngành nghề thủ công ở Thanh Hà – Bao Vinh. Ngoài thương mại, một bộ phận người Hoa còn tham gia vào các nghề thủ công như làm gốm, đúc đồng, may mặc, chế biến thực phẩm và sản xuất hàng tiêu dùng¹². Dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu, triều đình cho phép người Hoa lập “phường” riêng để buôn bán và phát triển các ngành nghề thủ công¹³. Sự xuất hiện của các cơ sở sản xuất và dịch vụ đã tạo thêm việc làm, thúc đẩy hoạt động kinh tế đô thị và làm cho Thanh Hà – Bao Vinh trở thành không gian kinh tế tương đối sôi động ở Thuận Hóa.

Không chỉ góp phần thúc đẩy hoạt động kinh tế, cộng đồng người Hoa còn giữ vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển không gian đô thị thương cảng Thanh Hà – Bao Vinh. Cùng với sự mở rộng của hoạt động giao thương, các khu phố buôn, kho hàng, bến thuyền và cơ sở dịch vụ dần được hình thành dọc theo tuyến sông Hương. Trong đó, “phố Khách” của người Hoa trở thành khu vực buôn bán nhộn nhịp và giữ vai trò trung tâm trong hoạt động thương mại của cảng thị¹⁴.

Quá trình tụ cư và phát triển của cộng đồng người Hoa đã góp phần tạo nên diện mạo đô thị đặc trưng của Thanh Hà – Bao Vinh. Các ngôi nhà phố, cửa hiệu, hội quán và đền miếu của người Hoa không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt cộng đồng mà còn tạo nên không gian đô thị mang tính thương nghiệp rõ nét. Nhiều công trình kiến trúc của người Hoa ở Thanh Hà – Bao Vinh vừa mang đặc điểm kiến trúc truyền thống Trung Hoa vừa có sự giao thoa với kiến trúc bản địa, phản ánh quá trình thích nghi và cộng cư lâu dài của cộng đồng này ở Thuận Hóa¹⁵.

Quá trình dịch chuyển từ Thanh Hà sang Bao Vinh vào đầu thế kỷ XIX tiếp tục cho thấy vai trò năng động của cộng đồng người Hoa trong hoạt động đô thị thương mại. Khi cảng Thanh Hà dần bị bồi lắng và suy giảm vai trò giao thương, nhiều Hoa thương đã nhanh chóng chuyển hoạt động buôn bán sang Bao Vinh và khu vực Gia Hội – Chợ Dinh. Tại đây, họ tiếp tục mở rộng mạng lưới thương mại, xây dựng các phố buôn và phát triển các hoạt động dịch vụ đô thị. Sự dịch chuyển này góp phần thúc đẩy Bao Vinh trở thành một trong những trung tâm thương mại quan trọng của Thuận Hóa trong thế kỷ XIX.

Cộng đồng người Hoa còn góp phần hình thành môi trường giao lưu kinh tế và văn hóa giữa các cộng đồng cư dân ở Thuận Hóa. Thông qua hoạt động buôn bán và quan hệ xã hội, người Hoa từng bước hòa nhập với cư dân bản địa, đồng thời truyền bá nhiều phương thức tổ chức thương nghiệp và kinh nghiệm kinh doanh mới. Việc hình thành các bang hội và mạng lưới liên kết thương mại của người Hoa tạo điều kiện hỗ trợ cộng đồng, góp phần thúc đẩy hoạt động thương mại đô thị phát triển theo hướng chuyên nghiệp hơn.

Trong tiến trình phát triển của cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh giai đoạn thế kỷ XVII – XIX, cộng đồng người Hoa giữ vai trò quan trọng trên cả phương diện kinh tế và đô thị. Thông qua hoạt động thương mại, lưu thông hàng hóa và phát triển các ngành nghề dịch vụ, người Hoa góp phần thúc đẩy sự phát triển của cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh, tạo nên diện mạo đô thị thương cảng đặc trưng ở Thuận Hóa thời cận đại.

4. Những dấu ấn văn hóa của cộng đồng người Hoa ở Thanh Hà – Bao Vinh được gìn giữ cho đến nay

Bên cạnh vai trò quan trọng trong hoạt động kinh tế và thương mại, cộng đồng người Hoa ở Thanh Hà – Bao Vinh còn để lại nhiều dấu ấn sâu sắc trong đời sống văn hóa của vùng Thuận Hóa giai đoạn thế kỷ XVII–XIX. Trong quá trình định cư lâu dài, người Hoa không chỉ bảo lưu nhiều yếu tố văn hóa truyền thống mà còn tạo ra sự giao lưu, tiếp biến với văn hóa bản địa, góp phần hình thành diện mạo văn hóa đô thị đặc trưng của khu vực Thanh Hà – Bao Vinh.

Một trong những dấu ấn nổi bật của cộng đồng người Hoa ở Thanh Hà – Bao Vinh là sự hình thành các thiết chế tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng. Khi đời sống kinh tế dần ổn định, các Hoa thương đã xây dựng hội quán, đền miếu và cơ sở thờ tự nhằm đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, đồng thời, duy trì sự liên kết cộng đồng trên vùng đất mới. Các thiết chế này không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh mà còn giữ vai trò kết nối đồng hương, hỗ trợ hoạt động thương mại và duy trì bản sắc văn hóa của cộng đồng người Hoa.

Tại Thanh Hà – Bao Vinh, nhiều công trình tín ngưỡng của người Hoa từng được xây dựng gắn với các bang người Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu và Hải Nam. Trong đó, chùa Bà (Thiên Hậu cung), chùa Ông (thờ Quan Công) và các hội quán bang là những công trình tiêu biểu phản ánh rõ nét đời sống văn hóa của cộng đồng người Hoa ở Huế. Đây không chỉ là không gian thực hành tín ngưỡng mà còn là nơi diễn ra các hoạt động hội họp, tương trợ và tổ chức lễ hội của cộng đồng Hoa kiều.

Trong đời sống tín ngưỡng, người Hoa đặc biệt coi trọng việc thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu – vị thần được xem là người che chở cho thương nhân và ngư dân trong các chuyến hải hành. Đối với cộng đồng thương nhân người Hoa ở Thanh Hà – Bao Vinh, tín ngưỡng thờ Thiên Hậu không chỉ phản ánh đời sống tâm linh mà còn gắn chặt với hoạt động thương mại biển. Hằng năm, vào ngày vía Thiên Hậu, cộng đồng người Hoa tổ chức nhiều nghi lễ cúng tế, thu hút đông đảo người dân tham gia. Các hoạt động tín ngưỡng này vừa thể hiện nhu cầu tâm linh vừa góp phần củng cố tính cố kết cộng đồng trong đời sống đô thị thương cảng.

Bên cạnh Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quan Công cũng là vị thần được cộng đồng người Hoa ở Thanh Hà – Bao Vinh tôn thờ rộng rãi. Trong quan niệm của người Hoa, Quan Công là biểu tượng của lòng trung nghĩa, chữ tín và tinh thần nghĩa hiệp. Việc thờ Quan Công phản ánh những giá trị đạo đức truyền thống mà cộng đồng thương nhân người Hoa đề cao trong hoạt động kinh doanh và quan hệ xã hội. Ngoài ra, người Hoa còn thờ các vị thần như Ông Bổn, Phúc Đức Chính Thần hay Thần Tài nhằm cầu mong sự bình an và thuận lợi trong làm ăn buôn bán¹⁶.

Các lễ hội truyền thống của cộng đồng người Hoa cũng góp phần tạo nên đời sống văn hóa phong phú ở Thanh Hà – Bao Vinh. Những dịp lễ như Tết Nguyên đán, Tết Nguyên tiêu, Tết Đoan ngọ, Tết Trung thu hay lễ vía Quan Công, vía Thiên Hậu thường được tổ chức khá quy mô tại các hội quán và đền miếu của người Hoa. Đây không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn là dịp giao lưu văn hóa và gắn kết cộng đồng. Thông qua các lễ hội, nhiều yếu tố văn hóa Hoa từng bước lan tỏa và có sự giao thoa với văn hóa bản địa ở Thuận Hóa.

Bên cạnh đời sống tín ngưỡng, cộng đồng người Hoa còn để lại nhiều dấu ấn trong kiến trúc và không gian đô thị ở Thanh Hà – Bao Vinh. Sự phát triển của hoạt động thương mại đã thúc đẩy hình thành hệ thống nhà phố, cửa hiệu, kho hàng và các công trình sinh hoạt cộng đồng mang đặc điểm kiến trúc Hoa. Nhiều ngôi nhà cổ ở Bao Vinh hiện nay vẫn còn lưu giữ dấu ấn kiến trúc của cộng đồng người Hoa với kiểu nhà hai tầng, kết cấu gỗ, mái ngói và hệ thống hoành phi, câu đối chữ Hán.

Kiến trúc của người Hoa ở Thanh Hà – Bao Vinh vừa mang đặc trưng truyền thống Trung Hoa vừa có sự thích nghi với điều kiện tự nhiên và văn hóa bản địa. Các công trình thường kết hợp hài hòa giữa không gian sinh hoạt gia đình với hoạt động buôn bán, phản ánh đặc điểm của đô thị thương nghiệp. Đồng thời, trong quá trình cộng cư lâu dài, kiến trúc của người Hoa cũng có sự giao thoa với kiến trúc nhà rường truyền thống ở Huế, tạo nên diện mạo kiến trúc đô thị mang tính hỗn dung văn hóa khá rõ nét.

Không gian đô thị Thanh Hà – Bao Vinh còn phản ánh quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa cộng đồng người Hoa với cư dân Việt. Trong quá trình sinh sống lâu dài ở Thuận Hóa, nhiều người Hoa từng bước hòa nhập vào đời sống xã hội bản địa thông qua hôn nhân, giao tiếp ngôn ngữ và quan hệ kinh tế – xã hội. Bên cạnh việc bảo lưu phong tục truyền thống, cộng đồng người Hoa cũng tiếp nhận nhiều yếu tố văn hóa Việt trong sinh hoạt hằng ngày. Quá trình giao lưu này tạo nên sự đan xen văn hóa khá đặc trưng trong đời sống đô thị ở Thanh Hà – Bao Vinh.

Ngoài các thiết chế tín ngưỡng và kiến trúc đô thị, cộng đồng người Hoa còn góp phần làm phong phú đời sống văn hóa ở Huế thông qua ẩm thực, nghề thủ công và tập quán sinh hoạt. Nhiều món ăn, phương thức chế biến thực phẩm và hoạt động buôn bán của người Hoa dần trở nên quen thuộc trong đời sống cư dân đô thị ở Thuận Hóa. Các nghề thủ công như làm thuốc bắc, chế biến thực phẩm, đúc đồng hay sản xuất hàng tiêu dùng của người Hoa cũng góp phần tạo nên sắc thái văn hóa nghề nghiệp riêng cho khu vực Thanh Hà – Bao Vinh.

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa này có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu lịch sử đô thị, bảo tồn di sản và phát triển văn hóa địa phương. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam và giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa các cộng đồng dân cư trong quá trình hội nhập và phát triển¹⁷. Chỉ thị số 501/CT-TTg ngày 03/8/1996 của Thủ tướng Chính phủ về một số chính sách đối với người Hoa đã góp phần tạo điều kiện để cộng đồng người Hoa ổn định đời sống, phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống và tăng cường sự gắn bó với cộng đồng các dân tộc Việt Nam¹⁸.

Có thể thấy, dấu ấn văn hóa của cộng đồng người Hoa ở Thanh Hà – Bao Vinh không chỉ thể hiện qua các công trình kiến trúc, tín ngưỡng hay lễ hội mà còn phản ánh quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa diễn ra trong môi trường đô thị thương cảng. Trong quá trình cộng cư lâu dài với cư dân bản địa, người Hoa vừa bảo lưu các giá trị văn hóa truyền thống vừa chủ động thích nghi với môi trường xã hội mới. Chính sự giao thoa này đã góp phần hình thành diện mạo văn hóa đô thị đặc trưng của Thanh Hà – Bao Vinh và để lại nhiều dấu ấn trong đời sống văn hóa ở Huế thời cận đại.

Hiện nay, mặc dù vai trò thương cảng của Thanh Hà – Bao Vinh không còn như trước, song nhiều giá trị văn hóa gắn với cộng đồng người Hoa vẫn được lưu giữ thông qua hệ thống hội quán, đền miếu, nhà cổ và các tập quán sinh hoạt cộng đồng. Đây không chỉ là dấu tích của một đô thị thương cảng từng phát triển sầm uất mà còn là nguồn di sản văn hóa có giá trị trong nghiên cứu lịch sử đô thị và giao lưu văn hóa ở miền Trung Việt Nam.

5. Kết luận

Trong tiến trình phát triển của cảng thị Thanh Hà – Bao Vinh giai đoạn thế kỷ XVII – XIX, cộng đồng người Hoa giữ vai trò quan trọng trên các phương diện kinh tế, đô thị và văn hóa. Thông qua hoạt động thương mại, lưu thông hàng hóa và mở rộng mạng lưới giao thương, người Hoa góp phần thúc đẩy sự phát triển của một trong những thương cảng quan trọng của xứ Thuận Hóa dưới thời các chúa Nguyễn và triều Nguyễn. Quá trình tụ cư và hoạt động của cộng đồng này cũng tạo nên các phố buôn, phường hội và không gian đô thị thương nghiệp đặc trưng ở Thanh Hà – Bao Vinh. Bên cạnh những đóng góp về kinh tế, cộng đồng người Hoa còn để lại nhiều dấu ấn trong đời sống văn hóa thông qua hệ thống hội quán, tín ngưỡng, lễ hội và quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa với cư dân bản địa. Những giá trị đó góp phần hình thành diện mạo văn hóa đô thị Huế thời cận đại và hiện vẫn có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu lịch sử đô thị, giao lưu văn hóa và bảo tồn di sản ở miền Trung Việt Nam. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy giá trị văn hóa và giữ gìn bản sắc văn hóa các cộng đồng dân cư trong quá trình hội nhập và phát triển¹⁹. Đây là cơ sở quan trọng cho việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của cộng đồng người Hoa ở thành phố Huế hiện nay.

Chú thích:
1, 7.  Đỗ Bang (1997). Thanh Hà – mảnh đất và con người. Tạp chí Huế Xưa & Nay số 23.
2. Phan Khoang (1961). Việt sử: Xứ Đàng Trong (1558 – 1777). NXB Phạm Văn Tươi, Sài Gòn, tr. 215 – 217.
3, 9. Lê Quý Đôn (2007). Phủ biên tạp lục. H. NXB Văn hóa Thông tin, tr. 92, 97.
4.  Nguyễn Văn Đăng (2002). Người Hoa ở Thừa Thiên Huế: Lược sử di dân và tổ chức, sinh hoạt cộng đồng. Tuyển tập những bài nghiên cứu về triều Nguyễn, Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường Thừa Thiên Huế, tr. 474 – 480.
5, 14.  Chen Ching Ho (1995). Làng Minh Hương và phố cổ Thanh Hà. Tạp chí Huế Xưa & Nay, số 13 – 14.
6, 8, 11.  Hồ Thị Đoan Trang (2008). Hoạt động kinh tế của cộng đồng người Hoa ở Huế. Luận văn Thạc sĩ, Đại học Khoa học Huế.
10, 13. Nguyễn Đình Đầu (2003). Người Hoa ở Việt Nam thời chúa Nguyễn. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 4 (323), tr. 15 – 25.
12, 16. Đặng Văn Thắng (2014). Cộng đồng người Hoa ở Huế trong giao lưu văn hóa – kinh tế thế kỷ XVII – XIX. Tạp chí Khoa học Xã hội, số 9(205), tr. 41 – 49.
15. Nguyễn Đắc Xuân (2005). Huế – Cố đô nhìn từ văn hóa và lịch sử. NXB Thuận Hóa, Huế.
17, 19. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 270, 271.
18. Thủ tướng Chính phủ (1996). Chỉ thị số 501/CT-TTg ngày 03/8/1996 về một số chính sách đối với người Hoa.
Tài liệu tham khảo:
1. Đỗ Bang (1992). Phố cảng vùng Thuận Quảng (Hội An – Thanh Hà – Nước Mặn) thế kỷ XVII – XVIII. H. NXB Thuận Hóa, Huế.
2. Cardier, H. (1887). Voyage de Pierre Poivre en Cochinchine: Description de la Cochinchine. REO, Tome III.
3. Chen Ching Ho (1995). Làng Minh Hương và phố cổ Thanh Hà. Tạp chí Huế Xưa & Nay, số 13 – 14.
4. Nguyễn Thừa Hỷ (2010). Đô thị Việt Nam dưới thời Nguyễn. H. NXB Khoa học Xã hội.
5. Nguyễn Văn Kim (2011). Người Hoa ở Việt Nam. H. NXB Khoa học Xã hội.
6. Phan Khoang (1961). Việt sử: Xứ Đàng Trong (1558 – 1777). NXB Sài Gòn.
7. Bùi Minh Trí (1994). Thương cảng Thanh Hà. Tạp chí Huế Xưa & Nay, số 4.