Preventing homicide in the Northern uplands and mountains
TS. Trung tá. Mạc Xuân Hương
Khoa Cảnh sát hình sự, T02
(Quanlynhanuoc.vn) – Tội phạm giết người là loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm trực tiếp quyền sống của con người, gây hậu quả nặng nề đối với xã hội và tác động sâu sắc đến tình hình an ninh trật tự tại địa phương. Những năm gần đây, khu vực trung du và miền núi phía Bắc xuất hiện nhiều vụ án giết người mang tính bột phát, do mâu thuẫn xã hội, bạo lực gia đình, tranh chấp trong đời sống và tác động của rượu bia. Bài viết phân tích toàn diện đặc điểm tình hình, nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm giết người tại khu vực này; đánh giá thực trạng công tác phòng ngừa, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp phòng ngừa theo hướng chủ động, kết hợp phòng ngừa xã hội với phòng ngừa nghiệp vụ, phát huy vai trò của lực lượng Công an cơ sở và cộng đồng dân cư.
Từ khóa: Tội phạm giết người; Công an cơ sở; phòng ngừa xã hội; Trung du và miền núi phía Bắc.
Abstract: Homicide is a particularly serious crime that directly infringes upon the right to life, causes severe consequences for society, and profoundly impacts local public order and security. In recent years, the Northern Uplands and Mountains region has seen a rise in impulsive homicide cases stemming from social conflicts, domestic violence, disputes in daily life, and the influence of alcohol. This article provides a comprehensive analysis of the characteristics, causes, and conditions leading to homicide in this region; evaluates the current state of prevention efforts; and proposes a system of proactive prevention measures that combine social prevention with professional prevention, while leveraging the role of local police forces and the local community.
Keywords: Homicide; local police; social prevention; Northern Uplands and Mountains.
1. Đặt vấn đề
Khu vực Trung du và miền núi phía Bắc của nước ta bao gồm các tỉnh: Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Phú Thọ, Điện Biên, Sơn La, Lai Châu và Lào Cai. Đây là khu vực có vị trí chiến lược đặc biệt về chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh và đối ngoại, là địa bàn sinh sống lâu đời của nhiều dân tộc thiểu số như Tày, Nùng, Mông, Dao, Thái, Khơ Mú, La Ha, Lự…, với đặc điểm văn hóa đa dạng. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế không đồng đều, địa hình chia cắt và điều kiện quản lý xã hội còn khó khăn đã tạo ra những yếu tố tiềm ẩn làm phát sinh tội phạm nghiêm trọng.
2. Cơ sở lý luận và thực tiễn
Trong bối cảnh quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và giao lưu xã hội ngày càng mạnh mẽ, các quan hệ truyền thống trong cộng đồng đang biến đổi rõ rệt, kéo theo nhiều mâu thuẫn xã hội mới. Thực tiễn cho thấy, phần lớn các vụ án giết người tại khu vực này không phát xuất từ động cơ phạm tội chuyên nghiệp mà chủ yếu mang tính bột phát, phát sinh từ những xung đột trong đời sống thường nhật. Điều đó đặt ra yêu cầu chuyển trọng tâm từ xử lý sang phòng ngừa chủ động, đặc biệt ở cấp cơ sở.
Trong khoa học tội phạm, phòng ngừa tội phạm được hiểu là tổng thể các biện pháp của Nhà nước và xã hội nhằm loại bỏ nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm, hạn chế khả năng xảy ra hành vi phạm tội. Phòng ngừa không chỉ là hoạt động nghiệp vụ của cơ quan thực thi pháp luật mà còn là quá trình tác động tổng hợp đến môi trường xã hội, hành vi của con người và cơ chế quản lý cộng đồng. Đối với tội phạm giết người, phòng ngừa có những đặc điểm riêng. Đây là loại tội phạm thường gắn với trạng thái tâm lý tức thời, sự kích động cảm xúc và xung đột cá nhân, do đó, dấu hiệu chuẩn bị phạm tội không rõ ràng như các loại tội phạm có tổ chức khác. Chính vì vậy, việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ xã hội như mâu thuẫn kéo dài, bạo lực gia đình, lạm dụng rượu bia và suy giảm kiểm soát cộng đồng đã trở thành nội dung trọng tâm trong công tác phòng ngừa.
Khu vực Trung du và miền núi phía Bắc chủ yếu có địa hình đồi núi, giao thông khó khăn, dân cư sống phân tán. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận dịch vụ công, giáo dục pháp luật và hoạt động quản lý xã hội. Một bộ phận người dân vẫn phụ thuộc vào sản xuất nông – lâm nghiệp truyền thống, thu nhập thiếu ổn định, dễ phát sinh áp lực về kinh tế.
Đặc điểm đa dân tộc tạo nên sự phong phú về văn hóa nhưng cũng dẫn đến những khác biệt trong nhận thức pháp luật và phương thức giải quyết mâu thuẫn. Tại nhiều cộng đồng, các quan hệ xã hội vẫn chịu ảnh hưởng mạnh của tập quán truyền thống, trong đó, việc giải quyết xung đột bằng cảm tính hoặc thông qua uy tín cá nhân vẫn tồn tại song song với cơ chế pháp luật hiện đại.
Quá trình di cư lao động và giao lưu xã hội trong những năm gần đây đã làm thay đổi cấu trúc gia đình, khiến cơ chế kiểm soát xã hội truyền thống suy yếu. Đây là yếu tố gián tiếp làm gia tăng nguy cơ mâu thuẫn và hành vi bạo lực.
Thực tiễn cho thấy, các vụ án giết người thường xảy ra trong phạm vi quan hệ quen biết, phần lớn là phạm tội lần đầu. Nhiều vụ án phát sinh từ những mâu thuẫn nhỏ nhưng leo thang nhanh chóng do thiếu kiềm chế cảm xúc. Trong đó, rượu bia đã làm gia tăng đáng kể các vụ việc, đóng vai trò như chất xúc tác, làm giảm khả năng kiểm soát hành vi. Hung khí đối tượng sử dụng chủ yếu là công cụ lao động hoặc vật dụng sinh hoạt, cho thấy hành vi phạm tội mang tính tức thời. Địa điểm xảy ra án mạng thường là khu dân cư nông thôn, vùng sâu, vùng xa, nơi hoạt động giám sát xã hội còn hạn chế. Đáng chú ý, một số vụ việc xuất phát từ bạo lực gia đình kéo dài không được giải quyết triệt để, không kịp thời phát hiện, can ngăn, phản ánh hạn chế trong cơ chế phòng ngừa sớm các nguyên nhân dẫn đến tội phạm giết người.
Ngoài ra, nguyên nhân kinh tế thể hiện ở sự thiếu ổn định trong việc làm, khoảng cách phát triển giữa các vùng miền và áp lực cuộc sống. Nguyên nhân xã hội liên quan đến sự suy giảm vai trò kiểm soát của cộng đồng truyền thống và sự hạn chế trong việc giáo dục kỹ năng sống. Nguyên nhân tâm lý xuất phát từ tính nóng nảy, thiếu kỹ năng giải quyết xung đột và nhận thức pháp luật còn hạn chế. Bên cạnh đó, một số hạn chế trong quản lý xã hội như công tác hòa giải chưa hiệu quả, việc phát hiện sớm mâu thuẫn chưa kịp thời và nguồn lực quản lý địa bàn còn hạn chế cũng tạo điều kiện cho tội phạm giết người phát sinh.
Hiện nay, việc bố trí Công an xã đã tạo ra những chuyển biến tích cực trong công tác bảo đảm an ninh trật tự. Nhiều mâu thuẫn được phát hiện và giải quyết từ cơ sở; phong trào An ninh Tổ quốc tiếp tục được duy trì. Tuy nhiên, công tác phòng ngừa vẫn còn mang tính phản ứng ở một số nơi; hoạt động tuyên truyền chưa thật sự phù hợp với đặc điểm văn hóa địa phương; việc phối hợp giữa các lực lượng chưa đồng bộ.
Đặc điểm tình hình tội phạm giết người tại vùng trung du và miền núi phía Bắc, phần lớn các vụ án không mang tính chất chuyên nghiệp mà hình thành từ mâu thuẫn xã hội tích tụ, bộc phát trong điều kiện thiếu cơ chế kiểm soát và can thiệp kịp thời. Do đó, việc xây dựng hệ thống giải pháp phòng ngừa tội phạm giết người tại khu vực này cần dựa trên nguyên tắc tác động đồng thời vào các nguyên nhân xã hội, điều kiện phát sinh và các yếu tố nguy cơ trực tiếp của hành vi phạm tội, bảo đảm tính toàn diện, chủ động và phù hợp với đặc thù của từng vùng miền.
3. Một số giải pháp
Thứ nhất, tăng cường phòng ngừa xã hội thông qua việc nâng cao nhận thức pháp luật và xây dựng môi trường xã hội lành mạnh.
Xuất phát từ thực tế, nhiều vụ án giết người xảy ra do nhận thức pháp luật còn hạn chế, kỹ năng giải quyết mâu thuẫn còn yếu và xu hướng xử lý xung đột bằng cảm tính. Ở một số địa bàn vùng sâu, người dân chưa nhận thức đầy đủ về hậu quả pháp lý của hành vi bạo lực, dẫn đến việc sử dụng bạo lực như một phương thức giải quyết tranh chấp. Vì vậy, nội dung giải pháp cần tập trung đổi mới công tác tuyên truyền pháp luật theo hướng phù hợp với đặc điểm văn hóa và trình độ dân trí của địa phương.
Hoạt động tuyên truyền không chỉ dừng lại ở việc phổ biến quy định của pháp luật mà còn cần hướng đến việc giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và phương pháp giải quyết mâu thuẫn một cách hòa bình. Việc sử dụng tiếng dân tộc, hình thức sân khấu hóa, truyền thông cộng đồng hoặc các mô hình sinh hoạt thôn bản sẽ giúp nâng cao khả năng tiếp cận của người dân vùng trung du và miền núi phía Bắc. Đồng thời, cần lồng ghép nội dung phòng, chống bạo lực vào phong trào xây dựng đời sống văn hóa, qua đó hình thành chuẩn mực ứng xử xã hội tích cực, hạn chế hành vi bạo lực phát sinh.
Thứ hai, nâng cao hiệu quả công tác nắm tình hình và phòng ngừa từ sớm của lực lượng Công an cơ sở.
Cơ sở của giải pháp này dựa trên đặc điểm của tội phạm giết người, thường có dấu hiện cảnh báo trước thông qua mâu thuẫn kéo dài, xung đột gia đình hoặc hành vi gây rối lặp lại. Nếu được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời, nhiều vụ án có thể được ngăn chặn ngay từ giai đoạn tiền tội phạm. Theo đó, lực lượng Công an cơ sở cần đẩy mạnh công tác nắm hộ, nắm người, nắm địa bàn theo hướng thực chất, thường xuyên cập nhật thông tin về các mâu thuẫn xã hội phát sinh. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quản lý các đối tượng có nguy cơ bạo lực như người thường xuyên uống rượu gây rối, đối tượng có biểu hiện hung hăng hoặc mâu thuẫn gia đình kéo dài là cần thiết để áp dụng các biện pháp giáo dục, răn đe. Bên cạnh đó, lực lượng Công an cơ sở cần phát huy vai trò tham mưu cho cấp ủy, chính quyền địa phương trong việc giải quyết tranh chấp đất đai, mâu thuẫn dân sự và các vấn đề xã hội tiềm ẩn nguy cơ bạo lực.
Thứ ba, nâng cao chất lượng hòa giải mâu thuẫn trong cộng đồng dân cư.
Thực tiễn khảo sát vùng trung du và miền núi phía Bắc cho thấy, uy tín của già làng, trưởng bản và những người có uy tín trong cộng đồng có ảnh hưởng lớn đến hành vi xã hội của người dân tộc. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng giải pháp phòng ngừa mang tính xã hội hóa.
Nội dung giải pháp cần tập trung củng cố hoạt động hòa giải ở cơ sở theo hướng kết hợp giữa pháp luật và phong tục tiến bộ. Các tổ hòa giải cần được tập huấn kỹ năng nhận diện nguy cơ bạo lực, phương pháp xử lý xung đột và cơ chế phối hợp với lực lượng Công an. Khi các mâu thuẫn được giải quyết ngay từ cộng đồng, khả năng tích tụ xung đột dẫn đến hành vi phạm tội sẽ giảm đáng kể. Đồng thời, cần xây dựng các mô hình “thôn, bản an toàn”, “gia đình không bạo lực” nhằm tạo cơ chế phòng ngừa tự quản trong xã hội.
Thứ tư, kiểm soát các yếu tố nguy cơ trực tiếp dẫn đến hành vi giết người.
Xuất phát từ thực tế, nhiều vụ án giết người xảy ra khi đối tượng đang trong trạng thái say rượu hoặc sử dụng các công cụ nguy hiểm sẵn có để gây án. Điều đó cho thấy việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ có ý nghĩa phòng ngừa trực tiếp đối với tội phạm giết người ở vùng trung du và miền núi phía Bắc.
Các cơ quan có trách nhiệm cần tăng cường vận động, thu hồi, quản lý vũ khí, vật liệu nổ và công cụ nguy hiểm trong nhân dân; quản lý chặt chẽ các đối tượng có biểu hiện bạo lực; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, hạn chế lạm dụng rượu, bia trong sinh hoạt cộng đồng. Chính quyền cơ sở cần phối hợp tổ chức với các đoàn thể xây dựng quy ước cộng đồng về nếp sống văn minh, giảm các hành vi kích động bạo lực trong lễ hội hoặc các hoạt động tập thể.
Thứ năm, ứng dụng chuyển đổi số trong công tác phòng ngừa tội phạm.
Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, việc ứng dụng công nghệ vào công tác phòng ngừa tội phạm là yêu cầu tất yếu. Cơ sở của giải pháp này xuất phát từ khả năng phân tích dữ liệu lớn giúp nhận diện sớm nguy cơ an ninh, trật tự.
Nội dung giải pháp cần tập trung khai thác hiệu quả cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư phục vụ quản lý địa bàn; xây dựng các kênh tiếp nhận, phản ánh nhanh của người dân thông qua nền tảng số; tăng cường phân tích thông tin để dự báo các điểm nóng về mâu thuẫn xã hội. Việc kết hợp giữa quản lý truyền thống và công nghệ số sẽ nâng cao năng lực phòng ngừa chủ động của lực lượng Công an.
Thứ sáu, nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành và huy động sức mạnh của cộng đồng.
Tội phạm giết người không chỉ là vấn đề an ninh mà còn gắn với giáo dục, văn hóa, lao động và an sinh xã hội. Vì vậy, cơ sở của giải pháp này là yêu cầu tiếp cận đa ngành trong công tác phòng ngừa tội phạm.
Nội dung triển khai cần tăng cường phối hợp giữa lực lượng Công an với chính quyền địa phương, ngành tư pháp, các đoàn thể xã hội và hệ thống chính trị cơ sở nhằm phát hiện, hỗ trợ và giải quyết kịp thời các mâu thuẫn xã hội. Việc huy động người dân tham gia phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc giúp hình thành cơ chế giám sát xã hội rộng khắp, qua đó nâng cao hiệu quả phòng ngừa của cộng đồng.
Tài liệu tham khảo:
1. Phạm Quỳnh Anh (2023). Phòng ngừa tội phạm giết người do nguyên nhân xã hội trên địa bàn các tỉnh biên giới phía Bắc, Luận án Tiến sĩ, Hà Nội.
2. Bộ Công an (2023). Báo cáo tổng kết công tác phòng, chống tội phạm hình sự giai đoạn 2022 – 2025.
3. Bộ Công an (2024). Kế hoạch số 218/KH-BCA-C10 về phát huy vai trò người có uy tín trong bảo đảm an ninh trật tự vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
4. Ban Chỉ đạo 138/CP (2022). Báo cáo chuyên đề: Thực trạng và giải pháp phòng ngừa tội phạm giết người do nguyên nhân xã hội.
5. Công an tỉnh Điện Biên (2024). Mô hình “Dòng họ bình yên” và hiệu quả phòng ngừa tội phạm giết người ở địa bàn cơ sở.
