Enhancing personal financial skills for students in the context of the digital economy
Phạm Trung Nghĩa
Trường Đại học Tân Trào, Tuyên Quang
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết tập trung nghiên cứu thực trạng kỹ năng tài chính cá nhân của sinh viên hiện nay, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức và hành vi tài chính của người học, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực quản lý tài chính cá nhân trong bối cảnh kinh tế số. Nghiên cứu được thực hiện bằng phương pháp khảo sát, phân tích, tổng hợp tài liệu và xử lý số liệu thực tiễn từ sinh viên tại một số cơ sở giáo dục đại học. Kết quả nghiên cứu cho thấy, phần lớn sinh viên đã bước đầu tiếp cận với các công cụ tài chính số nhưng còn thiếu kiến thức và kỹ năng về quản lý chi tiêu, tiết kiệm, đầu tư cũng như kiểm soát rủi ro tài chính. Trên cơ sở đó, đề xuất một số giải pháp, như: tăng cường giáo dục tài chính cá nhân trong nhà trường, ứng dụng công nghệ số vào đào tạo kỹ năng tài chính, nâng cao nhận thức về tiêu dùng thông minh và phát huy vai trò phối hợp giữa gia đình, nhà trường với các tổ chức tài chính trong việc định hướng hành vi tài chính tích cực cho sinh viên.
Từ khóa: Kỹ năng tài chính cá nhân, sinh viên, kinh tế số, chuyển đổi số, giáo dục tài chính, hành vi tài chính.
Abstract: This article focuses on examining the current state of students’ personal financial skills, analyzing factors affecting their financial awareness and behaviors, and proposing solutions to improve personal financial management capacity in the context of the digital economy. The study employs survey methods, analysis, document synthesis, and data processing collected from students at several higher education institutions. The findings indicate that although many students have initially approached digital financial tools, they still lack sufficient knowledge and skills in expenditure management, saving, investment, and financial risk control. Based on these findings, the article proposes several solutions, including strengthening personal financial education in educational institutions, applying digital technology to financial skills training, raising awareness of smart consumption, and promoting coordination among families, schools, and financial organizations in guiding students toward positive financial behaviors.
Keywords: Personal financial skills, students, digital economy, digital transformation, financial education, financial behavior.
1. Đặt vấn đề
Trong những năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số đã tạo ra những thay đổi sâu sắc trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế – xã hội. Sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn (Big Data), thương mại điện tử và các nền tảng tài chính công nghệ (Fintech) đã làm thay đổi đáng kể phương thức giao dịch, thanh toán cũng như hành vi tiêu dùng của con người. Các hình thức thanh toán điện tử như ví điện tử, ngân hàng số, mã QR, thanh toán không tiền mặt và các ứng dụng tài chính trực tuyến ngày càng trở nên phổ biến, mang lại sự tiện lợi, nhanh chóng và linh hoạt trong các hoạt động tài chính cá nhân. Trong bối cảnh đó, sinh viên được xem là nhóm đối tượng có khả năng tiếp cận nhanh với công nghệ mới, dễ dàng thích nghi với môi trường số hóa và thường xuyên sử dụng các nền tảng tài chính trực tuyến trong học tập, mua sắm và sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, việc tiếp cận quá dễ dàng với các dịch vụ tài chính số cũng khiến nhiều sinh viên gặp khó khăn trong việc kiểm soát chi tiêu, dễ bị tác động bởi xu hướng tiêu dùng hiện đại, quảng cáo trên mạng xã hội và tâm lý mua sắm trực tuyến. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc trang bị kỹ năng tài chính cá nhân nhằm giúp sinh viên có khả năng quản lý tài chính hiệu quả, sử dụng nguồn lực hợp lý và hạn chế các rủi ro tài chính trong thời đại số.
Trong thực tế hiện nay, nhiều sinh viên chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng quản lý tài chính cá nhân như lập kế hoạch chi tiêu, quản lý ngân sách, tiết kiệm, đầu tư hay kiểm soát các khoản vay tiêu dùng. Không ít sinh viên có xu hướng chi tiêu theo cảm tính, phụ thuộc vào mua sắm trực tuyến và dễ bị ảnh hưởng bởi các trào lưu tiêu dùng trên mạng xã hội. Sự phát triển nhanh chóng của các ứng dụng thanh toán điện tử và dịch vụ tín dụng trực tuyến đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiêu dùng tức thời, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ mất cân đối tài chính và nợ tiêu dùng trong giới trẻ. Bên cạnh đó, áp lực về nhu cầu thể hiện bản thân, xu hướng sống hiện đại và tác động từ môi trường số khiến nhiều sinh viên chưa hình thành được thói quen quản lý tài chính khoa học và bền vững. Trong khi đó, kỹ năng tài chính cá nhân không chỉ giúp sinh viên sử dụng hiệu quả nguồn tài chính hiện có mà còn góp phần xây dựng tư duy tài chính tích cực, nâng cao khả năng tự chủ và chuẩn bị nền tảng cho sự ổn định tài chính trong tương lai.
2. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý thuyết
(1) Khái niệm kỹ năng tài chính cá nhân
Tài chính cá nhân được hiểu là quá trình quản lý các nguồn lực tài chính của mỗi cá nhân thông qua các hoạt động như lập kế hoạch chi tiêu, tiết kiệm, đầu tư, quản lý nợ và kiểm soát rủi ro tài chính nhằm đạt được các mục tiêu tài chính trong ngắn hạn và dài hạn. Trong nền kinh tế hiện đại, tài chính cá nhân không chỉ liên quan đến khả năng sử dụng tiền bạc mà còn phản ánh năng lực ra quyết định tài chính phù hợp với điều kiện kinh tế và nhu cầu cuộc sống của mỗi người. Trên cơ sở đó, kỹ năng tài chính cá nhân được xem là tập hợp các kiến thức, năng lực và hành vi giúp cá nhân quản lý hiệu quả nguồn tài chính, đưa ra các quyết định chi tiêu hợp lý, xây dựng kế hoạch tài chính và thích ứng với các biến động của môi trường kinh tế. Đối với sinh viên, kỹ năng tài chính cá nhân giữ vai trò đặc biệt quan trọng bởi đây là giai đoạn hình thành thói quen tài chính và xây dựng nhận thức về quản lý tài chính trong tương lai. Việc sở hữu kỹ năng tài chính tốt giúp sinh viên chủ động kiểm soát chi tiêu, nâng cao ý thức tiết kiệm, hạn chế các rủi ro tài chính và tạo nền tảng cho sự ổn định kinh tế cá nhân sau khi tốt nghiệp. Đồng thời, trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, kỹ năng tài chính cá nhân còn góp phần nâng cao khả năng thích ứng với các mô hình tài chính hiện đại và sử dụng hiệu quả các công cụ tài chính số.
(2) Đặc điểm tài chính cá nhân trong bối cảnh kinh tế số
Sự phát triển của nền kinh tế số đã làm thay đổi đáng kể phương thức quản lý và sử dụng tài chính cá nhân của người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ và sinh viên. Thanh toán không tiền mặt ngày càng trở nên phổ biến thông qua các hình thức như chuyển khoản trực tuyến, quét mã QR, ví điện tử và ngân hàng số, tạo điều kiện cho các giao dịch được thực hiện nhanh chóng, thuận tiện và linh hoạt hơn. Song song với đó, sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử và mua sắm trực tuyến đã thúc đẩy xu hướng tiêu dùng số, giúp sinh viên dễ dàng tiếp cận hàng hóa và dịch vụ chỉ thông qua các thiết bị điện tử thông minh. Tuy nhiên, sự tiện lợi này cũng tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng hành vi chi tiêu thiếu kiểm soát do tâm lý mua sắm tức thời và các chiến lược quảng cáo hấp dẫn trên nền tảng số. Ngoài ra, sự xuất hiện của các dịch vụ tài chính số và ngân hàng số đã mở rộng khả năng tiếp cận các sản phẩm tài chính hiện đại như thanh toán điện tử, tiết kiệm trực tuyến, vay tiêu dùng và đầu tư tài chính thông qua ứng dụng di động. Trong môi trường đó, mạng xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc định hình hành vi tiêu dùng và xu hướng tài chính của sinh viên. Các nội dung quảng bá, xu hướng tiêu dùng và ảnh hưởng từ người nổi tiếng trên mạng xã hội có thể tác động mạnh mẽ đến quyết định chi tiêu của người học, làm thay đổi nhận thức và hành vi tài chính theo hướng tích cực hoặc tiêu cực.
(3) Các nội dung cơ bản của kỹ năng tài chính cá nhân
Kỹ năng tài chính cá nhân bao gồm nhiều nội dung quan trọng nhằm giúp cá nhân quản lý hiệu quả nguồn lực tài chính trong đời sống hàng ngày. Trước hết, lập kế hoạch chi tiêu là kỹ năng cơ bản giúp sinh viên xác định các khoản thu – chi hợp lý, ưu tiên các nhu cầu thiết yếu và tránh tình trạng chi tiêu vượt quá khả năng tài chính. Bên cạnh đó, quản lý thu nhập và tiết kiệm đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thói quen sử dụng tiền có kế hoạch, tạo nguồn dự phòng tài chính và nâng cao khả năng tự chủ kinh tế. Trong bối cảnh các dịch vụ tín dụng trực tuyến ngày càng phát triển, kỹ năng quản lý nợ cá nhân cũng trở nên cần thiết nhằm giúp sinh viên sử dụng các khoản vay hợp lý, hạn chế nguy cơ mất cân đối tài chính và tránh rơi vào tình trạng nợ tiêu dùng kéo dài. Ngoài ra, kỹ năng đầu tư cơ bản giúp sinh viên từng bước tiếp cận với các hình thức đầu tư phù hợp, nâng cao hiểu biết về sinh lời tài chính và quản lý rủi ro đầu tư. Đặc biệt, trong thời đại số hóa, kỹ năng sử dụng dịch vụ tài chính số an toàn là yêu cầu cấp thiết nhằm giúp sinh viên bảo vệ thông tin cá nhân, phòng tránh các hành vi lừa đảo trực tuyến và sử dụng hiệu quả các nền tảng tài chính điện tử.
(4) Các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng tài chính của sinh viên
Kỹ năng tài chính cá nhân của sinh viên chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm cả yếu tố chủ quan và khách quan. Trước hết, kiến thức tài chính là yếu tố nền tảng quyết định khả năng nhận thức và hành vi quản lý tài chính của sinh viên. Những sinh viên có hiểu biết tốt về tài chính thường có xu hướng lập kế hoạch chi tiêu hợp lý, kiểm soát tài chính hiệu quả và đưa ra các quyết định tài chính đúng đắn hơn. Thu nhập cá nhân cũng là một yếu tố ảnh hưởng quan trọng bởi mức thu nhập quyết định khả năng chi tiêu, tiết kiệm và đầu tư của người học. Bên cạnh đó, gia đình đóng vai trò định hướng trong việc hình thành thói quen tài chính thông qua cách giáo dục, quản lý chi tiêu và truyền đạt kinh nghiệm tài chính cho sinh viên. Nhà trường cũng có ảnh hưởng lớn thông qua việc cung cấp kiến thức, tổ chức các hoạt động giáo dục tài chính và xây dựng môi trường học tập thúc đẩy kỹ năng quản lý tài chính cá nhân. Ngoài ra, mạng xã hội và môi trường số là yếu tố tác động mạnh mẽ đến hành vi tiêu dùng và xu hướng tài chính của sinh viên. Những nội dung quảng bá, xu hướng tiêu dùng hiện đại và áp lực thể hiện bản thân trên không gian mạng có thể khiến sinh viên dễ bị cuốn vào các hành vi chi tiêu thiếu kiểm soát nếu không có nhận thức và kỹ năng tài chính phù hợp.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Để đảm bảo tính khách quan, khoa học và độ tin cậy của nghiên cứu về nâng cao kỹ năng tài chính cá nhân cho sinh viên trong bối cảnh kinh tế số, bài báo sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng nhằm thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu một cách toàn diện. Việc kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu không chỉ giúp phản ánh chính xác thực trạng kỹ năng tài chính của sinh viên mà còn tạo cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp phù hợp với bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
Về phương pháp thu thập dữ liệu, nghiên cứu sử dụng cả dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Đối với dữ liệu thứ cấp, tác giả tiến hành thu thập và tổng hợp thông tin từ các giáo trình, sách chuyên khảo, các công trình nghiên cứu liên quan đến tài chính cá nhân, giáo dục tài chính và hành vi tài chính của giới trẻ. Đồng thời, nghiên cứu cũng tham khảo các báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các báo cáo về chuyển đổi số quốc gia, tài liệu của các tổ chức tài chính và các nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước nhằm xây dựng cơ sở lý luận và làm rõ bối cảnh nghiên cứu. Các nguồn dữ liệu này góp phần cung cấp cái nhìn tổng quan về xu hướng phát triển của kinh tế số cũng như những tác động của công nghệ số đến hành vi tài chính cá nhân của sinh viên hiện nay.
Bên cạnh dữ liệu thứ cấp, nghiên cứu còn sử dụng dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát sinh viên tại một số cơ sở giáo dục đại học nhằm đánh giá thực trạng kỹ năng tài chính cá nhân, mức độ sử dụng các dịch vụ tài chính số và các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tài chính của người học. Nội dung khảo sát tập trung vào các vấn đề như lập kế hoạch chi tiêu, quản lý thu nhập, tiết kiệm, sử dụng ví điện tử, thanh toán trực tuyến và khả năng kiểm soát tài chính cá nhân. Ngoài ra, nghiên cứu còn tiến hành phỏng vấn nhóm nhỏ đối với một số sinh viên để thu thập thêm các ý kiến, quan điểm và trải nghiệm thực tế liên quan đến hành vi tài chính trong môi trường số. Phương pháp này giúp làm rõ hơn những nguyên nhân tác động đến kỹ năng tài chính cá nhân cũng như phản ánh sâu sắc tâm lý và thói quen tiêu dùng của sinh viên trong bối cảnh hiện nay.
Về phương pháp phân tích, nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê mô tả nhằm tổng hợp và phản ánh các đặc điểm cơ bản của dữ liệu khảo sát, từ đó đánh giá thực trạng kỹ năng tài chính cá nhân của sinh viên. Phương pháp so sánh được áp dụng để đối chiếu mức độ nhận thức và hành vi tài chính giữa các nhóm sinh viên khác nhau theo tiêu chí như thu nhập, giới tính, môi trường học tập hoặc mức độ tiếp cận công nghệ số. Đồng thời, nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định tính nhằm làm rõ các yếu tố tác động đến kỹ năng tài chính và xu hướng hành vi tiêu dùng của sinh viên trong môi trường kinh tế số. Trong trường hợp có đầy đủ dữ liệu khảo sát định lượng, nghiên cứu có thể áp dụng phương pháp phân tích hồi quy để xác định mức độ ảnh hưởng của các yếu tố như kiến thức tài chính, thu nhập cá nhân, gia đình, nhà trường và mạng xã hội đến kỹ năng tài chính cá nhân của sinh viên. Việc sử dụng kết hợp các phương pháp phân tích giúp nâng cao tính chính xác, khách quan và giá trị thực tiễn của kết quả nghiên cứu, đồng thời tạo cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp nâng cao kỹ năng tài chính cá nhân cho sinh viên trong thời đại kinh tế số.
3. Thực trạng kỹ năng tài chính cá nhân của sinh viên trong bối cảnh kinh tế số
3.1. Khái quát về hành vi tài chính của sinh viên hiện nay
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, hành vi tài chính của sinh viên đã có nhiều thay đổi đáng kể dưới tác động của công nghệ số và các nền tảng tài chính hiện đại. Hiện nay, phần lớn sinh viên đều sử dụng điện thoại thông minh và internet như một công cụ thiết yếu trong học tập, giao tiếp và thực hiện các giao dịch tài chính hằng ngày. Ví điện tử, ngân hàng số và các ứng dụng thanh toán trực tuyến đang dần trở thành phương thức thanh toán phổ biến trong giới trẻ nhờ tính tiện lợi, nhanh chóng và phù hợp với xu hướng tiêu dùng hiện đại. Nhiều sinh viên sử dụng ví điện tử để thanh toán học phí, mua sắm trực tuyến, nạp tiền điện thoại, thanh toán hóa đơn hoặc chuyển tiền cho bạn bè mà không cần sử dụng tiền mặt. Mức độ tiếp cận ngân hàng số của sinh viên ngày càng cao, đặc biệt tại các khu vực đô thị và các trường đại học có điều kiện phát triển hạ tầng công nghệ thông tin.
Bên cạnh đó, xu hướng mua sắm trực tuyến đang phát triển mạnh trong cộng đồng sinh viên thông qua các sàn thương mại điện tử và nền tảng mạng xã hội. Các chương trình khuyến mãi, giảm giá, livestream bán hàng và quảng cáo trực tuyến đã kích thích nhu cầu tiêu dùng của sinh viên, tạo nên xu hướng mua sắm nhanh, tiện lợi nhưng đôi khi thiếu kiểm soát. Thói quen chi tiêu của nhiều sinh viên hiện nay có xu hướng linh hoạt hơn, tuy nhiên cũng tiềm ẩn nguy cơ chi tiêu cảm tính và mất cân đối tài chính do dễ bị tác động bởi môi trường số và áp lực tiêu dùng hiện đại. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nâng cao kỹ năng tài chính cá nhân nhằm giúp sinh viên sử dụng hiệu quả các công cụ tài chính số và xây dựng hành vi tiêu dùng hợp lý trong bối cảnh kinh tế số.
3.2. Thực trạng kỹ năng tài chính cá nhân
(1) Kỹ năng lập kế hoạch chi tiêu
Kết quả khảo sát cho thấy kỹ năng lập kế hoạch chi tiêu của sinh viên hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế. Mặc dù một bộ phận sinh viên đã có ý thức ghi chép và theo dõi các khoản thu – chi hằng tháng, song phần lớn vẫn chưa xây dựng được kế hoạch tài chính cụ thể và khoa học. Nhiều sinh viên chi tiêu dựa trên nhu cầu trước mắt hoặc cảm xúc cá nhân mà chưa xác định rõ các mục tiêu tài chính dài hạn. Việc quản lý chi tiêu hàng tháng chủ yếu mang tính tự phát, thiếu tính ổn định và chưa có sự phân bổ hợp lý giữa các khoản chi thiết yếu và chi tiêu giải trí. Tỷ lệ sinh viên có kế hoạch tài chính cá nhân rõ ràng còn thấp, trong khi không ít sinh viên gặp khó khăn trong việc kiểm soát chi tiêu vào cuối tháng do sử dụng tiền thiếu hợp lý hoặc mua sắm vượt quá khả năng tài chính.
(2) Kỹ năng tiết kiệm và quản lý tài chính
Kỹ năng tiết kiệm và quản lý nguồn thu nhập cá nhân của sinh viên nhìn chung còn ở mức trung bình. Phần lớn sinh viên có nguồn thu nhập phụ thuộc vào gia đình hoặc làm thêm bán thời gian nên khả năng tích lũy tài chính còn hạn chế. Mặc dù nhiều sinh viên nhận thức được vai trò của tiết kiệm trong việc đảm bảo an toàn tài chính, song việc duy trì thói quen tiết kiệm thường xuyên vẫn chưa được thực hiện hiệu quả. Một số sinh viên chưa biết cách phân bổ thu nhập hợp lý giữa chi tiêu và tiết kiệm, dẫn đến tình trạng sử dụng hết nguồn tài chính trong thời gian ngắn. Ngoài ra, việc thiếu kiến thức về quản lý tài chính cá nhân cũng khiến sinh viên khó xây dựng các kế hoạch tài chính dài hạn hoặc chủ động dự phòng cho các rủi ro tài chính bất ngờ.
(3) Kỹ năng sử dụng tài chính số
Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, sinh viên là nhóm có khả năng tiếp cận nhanh với các dịch vụ tài chính số như ví điện tử, ngân hàng trực tuyến và thanh toán không tiền mặt. Hầu hết sinh viên hiện nay đều sử dụng ít nhất một ứng dụng thanh toán điện tử để phục vụ nhu cầu học tập và sinh hoạt. Việc thanh toán trực tuyến giúp tiết kiệm thời gian, nâng cao tính tiện lợi và hình thành thói quen giao dịch hiện đại. Tuy nhiên, kỹ năng sử dụng tài chính số an toàn của nhiều sinh viên vẫn còn hạn chế. Không ít sinh viên chưa thực sự chú trọng đến bảo mật thông tin tài khoản, mật khẩu giao dịch hoặc xác thực điện tử, dẫn đến nguy cơ bị đánh cắp thông tin cá nhân và tài sản tài chính. Bên cạnh đó, khả năng nhận biết các hình thức lừa đảo trực tuyến và rủi ro công nghệ của sinh viên còn chưa cao, đặc biệt trong bối cảnh các hành vi gian lận tài chính trên không gian mạng ngày càng tinh vi.
(4) Kỹ năng kiểm soát rủi ro tài chính
Kỹ năng kiểm soát rủi ro tài chính là một trong những hạn chế lớn của sinh viên hiện nay. Sự phát triển của các nền tảng cho vay trực tuyến và dịch vụ tín dụng tiêu dùng đã khiến nhiều sinh viên dễ dàng tiếp cận các khoản vay mà chưa đánh giá đầy đủ khả năng chi trả và các rủi ro tài chính đi kèm. Một số sinh viên có xu hướng vay tiêu dùng để phục vụ nhu cầu mua sắm, giải trí hoặc đáp ứng các áp lực tiêu dùng cá nhân, từ đó dẫn đến nguy cơ mất cân đối tài chính và phát sinh nợ kéo dài. Đồng thời, các hình thức lừa đảo công nghệ cao như giả mạo ngân hàng, chiếm đoạt tài khoản, lừa đảo qua mạng xã hội hay đánh cắp mã OTP đang ngày càng phổ biến, trong khi nhiều sinh viên vẫn thiếu kỹ năng nhận diện và phòng tránh. Điều này cho thấy việc trang bị kỹ năng quản lý rủi ro tài chính trong môi trường số là yêu cầu cấp thiết đối với sinh viên hiện nay.
Nhìn chung, sinh viên hiện nay có khả năng tiếp cận nhanh với các công nghệ tài chính hiện đại và bước đầu hình thành thói quen sử dụng các dịch vụ tài chính số trong đời sống hằng ngày. Việc sử dụng ví điện tử, thanh toán không tiền mặt và ngân hàng số đã giúp sinh viên chủ động hơn trong các hoạt động giao dịch tài chính, nâng cao tính linh hoạt và khả năng thích ứng với xu hướng phát triển của nền kinh tế số. Đồng thời, nhận thức của sinh viên về vai trò của quản lý tài chính cá nhân cũng đang dần được cải thiện, thể hiện qua sự quan tâm nhiều hơn đến tiết kiệm, quản lý chi tiêu và sử dụng các công cụ hỗ trợ tài chính.
Bên cạnh những kết quả đạt được, kỹ năng tài chính cá nhân của sinh viên vẫn còn nhiều hạn chế đáng quan tâm. Phần lớn sinh viên thiếu kiến thức tài chính nền tảng và chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng quản lý tài chính cá nhân một cách bài bản. Tình trạng chi tiêu theo cảm xúc, mua sắm thiếu kiểm soát và phụ thuộc vào các xu hướng tiêu dùng trên mạng xã hội vẫn diễn ra khá phổ biến. Ngoài ra, nhiều sinh viên chưa có kỹ năng quản lý rủi ro tài chính, thiếu hiểu biết về bảo mật tài chính số và dễ bị tác động bởi các hình thức lừa đảo trực tuyến hoặc tín dụng tiêu dùng không an toàn.
Những hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Trước hết, giáo dục tài chính cá nhân trong nhà trường hiện nay vẫn chưa được chú trọng đúng mức, dẫn đến việc sinh viên thiếu nền tảng kiến thức và kỹ năng thực hành tài chính cần thiết. Bên cạnh đó, môi trường số với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng quảng cáo trực tuyến đã tác động mạnh đến hành vi tiêu dùng của sinh viên, làm gia tăng xu hướng chi tiêu tức thời và tâm lý chạy theo nhu cầu hiện đại. Ngoài ra, áp lực tiêu dùng trong giới trẻ, nhu cầu thể hiện bản thân và ảnh hưởng từ cộng đồng mạng cũng là những yếu tố khiến sinh viên khó kiểm soát hành vi tài chính cá nhân nếu không có nhận thức và kỹ năng tài chính phù hợp.
4. Một số giải pháp
4.1. Nâng cao nhận thức tài chính cá nhân
Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, việc nâng cao nhận thức về tài chính cá nhân cho sinh viên là giải pháp mang tính nền tảng nhằm hình thành tư duy tài chính tích cực và bền vững. Trước hết, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền và giáo dục tài chính thông qua nhiều hình thức đa dạng như truyền thông số, chuyên mục giáo dục tài chính trên mạng xã hội, các diễn đàn học thuật và hoạt động ngoại khóa trong nhà trường. Nội dung tuyên truyền cần tập trung vào các kỹ năng thiết yếu như lập kế hoạch chi tiêu, tiết kiệm, quản lý nợ cá nhân, sử dụng tài chính số an toàn và nâng cao nhận thức về rủi ro tài chính trong môi trường số. Bên cạnh đó, các cơ sở giáo dục cần thường xuyên tổ chức hội thảo, tọa đàm chuyên đề với sự tham gia của chuyên gia tài chính, ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ nhằm giúp sinh viên tiếp cận thực tiễn tài chính hiện đại và nâng cao khả năng ra quyết định tài chính cá nhân. Đồng thời, cần xây dựng văn hóa chi tiêu hợp lý trong sinh viên thông qua việc khuyến khích lối sống tiết kiệm, tiêu dùng thông minh và hạn chế tâm lý chạy theo xu hướng tiêu dùng trên mạng xã hội. Việc hình thành nhận thức tài chính đúng đắn sẽ góp phần giúp sinh viên chủ động kiểm soát hành vi tài chính và nâng cao trách nhiệm đối với các quyết định kinh tế cá nhân trong tương lai.
4.2. Đổi mới hoạt động đào tạo trong nhà trường
Nhà trường giữ vai trò quan trọng trong việc trang bị kiến thức và kỹ năng tài chính cá nhân cho sinh viên. Vì vậy, cần đổi mới hoạt động đào tạo theo hướng gắn lý thuyết với thực tiễn và đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số. Một trong những giải pháp quan trọng là tích hợp nội dung giáo dục tài chính cá nhân vào chương trình học dưới nhiều hình thức phù hợp, đặc biệt đối với sinh viên không chuyên ngành kinh tế. Các nội dung đào tạo cần tập trung vào kỹ năng quản lý chi tiêu, quản lý thu nhập, tiết kiệm, đầu tư cơ bản, quản lý rủi ro tài chính và kỹ năng sử dụng các dịch vụ tài chính số. Đồng thời, nhà trường cần tăng cường các hoạt động thực hành như xây dựng kế hoạch tài chính cá nhân, mô phỏng quản lý ngân sách, xử lý tình huống tài chính thực tế hoặc tham gia các dự án trải nghiệm tài chính nhằm giúp sinh viên vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Ngoài ra, việc tổ chức các khóa học ngắn hạn về tài chính số, ngân hàng số và an toàn tài chính trên không gian mạng cũng là giải pháp cần thiết nhằm nâng cao khả năng thích ứng của sinh viên trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ tài chính hiện đại.
4.3. Ứng dụng công nghệ trong quản lý tài chính cá nhân
Sự phát triển của công nghệ số mở ra nhiều cơ hội hỗ trợ sinh viên quản lý tài chính cá nhân hiệu quả hơn. Vì vậy, cần khuyến khích sinh viên sử dụng các ứng dụng quản lý chi tiêu và theo dõi ngân sách cá nhân nhằm hình thành thói quen kiểm soát tài chính khoa học. Các ứng dụng này giúp sinh viên dễ dàng ghi chép thu – chi, phân tích hành vi tiêu dùng và xây dựng kế hoạch tài chính phù hợp với điều kiện kinh tế cá nhân. Bên cạnh đó, cần hướng dẫn sinh viên sử dụng ví điện tử, ngân hàng số và các nền tảng thanh toán trực tuyến một cách an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm. Việc nâng cao kỹ năng bảo mật tài chính số như quản lý mật khẩu, xác thực giao dịch điện tử, nhận biết các hình thức lừa đảo trực tuyến và bảo vệ thông tin cá nhân là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh các rủi ro công nghệ ngày càng gia tăng. Đồng thời, các cơ sở giáo dục có thể phối hợp với ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ để xây dựng các chương trình trải nghiệm tài chính số, giúp sinh viên tiếp cận môi trường tài chính hiện đại một cách an toàn và thực tiễn hơn.
4.4. Tăng cường vai trò của gia đình và xã hội
Bên cạnh nhà trường, gia đình và xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành kỹ năng tài chính cá nhân cho sinh viên. Gia đình cần định hướng cho sinh viên về cách quản lý chi tiêu, sử dụng tiền hợp lý và xây dựng thói quen tiết kiệm ngay từ sớm. Việc cha mẹ chia sẻ kinh nghiệm tài chính, hướng dẫn lập kế hoạch chi tiêu và tạo môi trường giáo dục tài chính tích cực sẽ góp phần giúp sinh viên nâng cao ý thức tự chủ tài chính. Đồng thời, các tổ chức tài chính, ngân hàng và doanh nghiệp cần tăng cường phối hợp với nhà trường trong việc tổ chức các chương trình giáo dục tài chính cộng đồng, cung cấp kiến thức thực tiễn và hỗ trợ sinh viên tiếp cận các dịch vụ tài chính an toàn. Các doanh nghiệp cũng có thể hỗ trợ các chương trình trải nghiệm thực tế, thực tập hoặc mô hình mô phỏng quản lý tài chính nhằm giúp sinh viên hiểu rõ hơn về hoạt động tài chính trong môi trường kinh tế số. Sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội sẽ tạo nên môi trường giáo dục toàn diện, góp phần nâng cao năng lực tài chính cho sinh viên một cách bền vững.
4.5. Phát triển môi trường tài chính số an toàn cho sinh viên
Trong bối cảnh các dịch vụ tài chính số phát triển nhanh chóng, việc xây dựng môi trường tài chính số an toàn cho sinh viên là yêu cầu cấp thiết nhằm hạn chế các rủi ro tài chính và bảo vệ người học trước những tác động tiêu cực của môi trường số. Trước hết, cần tăng cường kiểm soát các hoạt động tín dụng tiêu dùng trực tuyến, đặc biệt là các hình thức cho vay dễ dãi, thiếu minh bạch hoặc tiềm ẩn nguy cơ “tín dụng đen” trên nền tảng số. Các cơ quan quản lý cần hoàn thiện cơ chế giám sát và bảo vệ người tiêu dùng trẻ trong các giao dịch tài chính điện tử. Đồng thời, cần đẩy mạnh công tác cảnh báo các hình thức lừa đảo trực tuyến như giả mạo ngân hàng, đánh cắp mã OTP, chiếm đoạt tài khoản hoặc lừa đảo đầu tư tài chính trên không gian mạng nhằm nâng cao ý thức phòng tránh cho sinh viên. Bên cạnh đó, việc trang bị kỹ năng an toàn thông tin và kỹ năng bảo mật tài chính số cần được xem là một nội dung quan trọng trong giáo dục tài chính hiện nay. Khi sinh viên có đầy đủ kiến thức và kỹ năng bảo vệ tài sản tài chính trong môi trường số, họ sẽ chủ động hơn trong việc sử dụng các dịch vụ tài chính hiện đại và giảm thiểu các nguy cơ rủi ro trong quá trình tham gia nền kinh tế số.
5. Kết luận
Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ và quá trình chuyển đổi số diễn ra sâu rộng trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, kỹ năng tài chính cá nhân ngày càng khẳng định vai trò quan trọng đối với sinh viên – lực lượng lao động trẻ và nguồn nhân lực chủ yếu của xã hội trong tương lai. Việc sở hữu kỹ năng quản lý tài chính hiệu quả không chỉ giúp sinh viên chủ động kiểm soát chi tiêu, nâng cao khả năng tiết kiệm và sử dụng hợp lý các nguồn lực tài chính mà còn góp phần hình thành tư duy kinh tế tích cực, nâng cao năng lực thích ứng với môi trường tài chính hiện đại. Sự phát triển của thanh toán điện tử, ngân hàng số, thương mại điện tử và các nền tảng tài chính công nghệ đã mang lại nhiều tiện ích cho sinh viên trong học tập và đời sống, đồng thời cũng đặt ra không ít thách thức liên quan đến hành vi tiêu dùng, quản lý tài chính và kiểm soát rủi ro trong môi trường số. Thực tiễn nghiên cứu cho thấy mặc dù sinh viên hiện nay có khả năng tiếp cận nhanh với công nghệ tài chính và bước đầu hình thành nhận thức về quản lý tài chính cá nhân, song vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế như thiếu kiến thức tài chính nền tảng, chi tiêu theo cảm xúc, phụ thuộc vào tiêu dùng trực tuyến và hạn chế trong kỹ năng quản lý rủi ro tài chính số.
Từ những kết quả nghiên cứu đạt được có thể khẳng định rằng giáo dục tài chính cá nhân cho sinh viên là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh kinh tế số hiện nay. Việc tăng cường giáo dục tài chính không chỉ góp phần nâng cao năng lực quản lý tài chính cá nhân mà còn giúp sinh viên xây dựng lối sống tiêu dùng hợp lý, nâng cao khả năng tự chủ tài chính và hạn chế các rủi ro phát sinh trong môi trường số hóa. Để đạt được mục tiêu đó, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, gia đình, các tổ chức tài chính và toàn xã hội trong việc xây dựng môi trường giáo dục tài chính hiện đại, an toàn và thực tiễn. Đồng thời, trong thời gian tới cần tiếp tục đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục tài chính theo hướng ứng dụng công nghệ số, tăng cường kỹ năng thực hành và nâng cao nhận thức về an toàn tài chính trên không gian mạng. Đây sẽ là nền tảng quan trọng giúp sinh viên phát triển năng lực tài chính bền vững, chủ động thích ứng với xu thế phát triển của nền kinh tế số và đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại.
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Thông tin và Truyền thông (2023). Báo cáo Chuyển đổi số quốc gia năm 2023. H. NXB Thông tin và Truyền thông.
2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2023). Báo cáo tổng kết giáo dục đại học và định hướng chuyển đổi số trong giáo dục.
3. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2023). Báo cáo thường niên Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
4. Nguyễn Đăng Dờn (2020). Nghiệp vụ ngân hàng thương mại. H. NXB Kinh tế TP. Hồ Chí Minh.
5. Nguyễn Văn Công (2020). Giáo trình Phân tích kinh doanh. H. NXB Đại học Kinh tế Quốc dân.
6. Nguyễn Minh Kiều (2020). Tài chính cá nhân dành cho người Việt Nam. H. NXB Tài chính.
7. Nguyễn Thị Mùi (2018). Giáo trình Tài chính – Tiền tệ. H. NXB Tài chính.
8. Nguyễn Hải Sản (2019). Quản trị tài chính doanh nghiệp. H. NXB Thống kê.
9. Nguyễn Văn Tiến (2021). Tài chính cá nhân. H. NXB Lao động.
10. Trần Ngọc Thơ (2019). Tài chính hành vi. H. NXB Kinh tế TP. Hồ Chí Minh.
11. OECD (2022). OECD/INFE Toolkit for Measuring Financial Literacy and Financial Inclusion 2022. OECD Publishing, Paris.
12. OECD (2023). Financial Education for Youth and in Schools: Policy Guidance. OECD Publishing, Paris.
13. David Cox (2014). Nghiệp vụ ngân hàng hiện đại (Bản dịch tiếng Việt). H. NXB Chính trị Quốc gia.
14. Philip Kotler, Gary Armstrong (2021). Nguyên lý Marketing (Bản dịch tiếng Việt). H. NXB Lao động – Xã hội.
15. Frederic S. Mishkin (2021). The Economics of Money, Banking, and Financial Markets. 13th Edition, Pearson Education, London.
16. Jack R. Kapoor, Les R. Dlabay, Robert J. Hughes (2020), Personal Finance, McGraw-Hill Education, New York.
17. Jeff Madura (2021). Personal Finance. Pearson Education, London.
18. E. Thomas Garman, Raymond E. Forgue (2018). Personal Finance. 13th Edition, Cengage Learning, Boston.
19. John J. Xiao (2016). Handbook of Consumer Finance Research. Springer International Publishing, Switzerland.
20. Joseph Turow (2017). Media Today: Mass Communication in a Converging World, Routledge Publishing, New York.
