The role of military social sciences and humanities in developing theory and strategic forecasting in the new era
TS. Thượng tá, Lê Đức Thắng
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết tập trung làm rõ vai trò của khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong việc phát triển lý luận quân sự Việt Nam và nâng cao năng lực dự báo chiến lược trong kỷ nguyên mới. Trên cơ sở phân tích tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, chiến tranh công nghệ cao, chiến tranh mạng và các thách thức an ninh phi truyền thống, từ đó, khẳng định khoa học xã hội và nhân văn quân sự không chỉ cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định đường lối quân sự, quốc phòng mà còn góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, xây dựng “thế trận lòng dân” và nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam trong tình hình mới.
Từ khóa: Khoa học xã hội và nhân văn, dự báo chiến lược, bảo vệ Tổ quốc, chiến tranh hiện đại, quốc phòng, an ninh.
Abstract: This article clarifies the role of the military social sciences and humanities in the development of Vietnamese military theory and in enhancing strategic forecasting capabilities in the new era. Based on an analysis of the impact of the Fourth Industrial Revolution, high-tech warfare, cyber warfare, and non-traditional security challenges, it affirms that military social sciences and humanities not only provide scientific arguments for military and defense policy planning but also contribute to protecting the Party’s ideological foundation, building a “people’s defense posture” and improving the overall quality and combat strength of the Vietnam People’s Army in the new situation.
Keywords: Social sciences and humanities; strategic forecasting; national defense; modern warfare; national defense and security.
1. Đặt vấn đề
Trong kỷ nguyên mới, sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 cùng những biến đổi nhanh chóng của tình hình thế giới, khu vực và các hình thái chiến tranh hiện đại đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh đó, khoa học xã hội và nhân văn quân sự giữ vai trò quan trọng trong việc bổ sung, phát triển lý luận quân sự Việt Nam, nâng cao năng lực dự báo chiến lược, nhận diện sớm các nguy cơ an ninh, quốc phòng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong Quân đội. Đây không chỉ là lĩnh vực nghiên cứu lý luận mà còn là cơ sở khoa học quan trọng, phục vụ việc hoạch định chủ trương, chính sách quân sự, quốc phòng trong tình hình mới.
2. Khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong kỷ nguyên phát triển mới
Khoa học xã hội và nhân văn quân sự là một bộ phận quan trọng của hệ thống khoa học quân sự Việt Nam, nghiên cứu những quy luật vận động, phát triển của đời sống chính trị tinh thần trong lĩnh vực quân sự; làm rõ bản chất xã hội, chính trị của chiến tranh và quân đội; đồng thời cung cấp cơ sở lý luận cho việc xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị. Theo quan điểm của Đảng, khoa học xã hội và nhân văn giữ vai trò đặc biệt trong việc cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chính sách, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Trong lĩnh vực quân sự, vai trò đó càng được thể hiện rõ nét khi mọi hoạt động quân sự đều chịu sự chi phối trực tiếp bởi mục tiêu chính trị.
Khoa học xã hội và nhân văn quân sự bao gồm nhiều chuyên ngành, như: triết học quân sự, văn hóa học quân sự, tâm lý học quân sự, xã hội học quân sự, lịch sử quân sự, nghệ thuật quân sự… Mỗi ngành đều có đối tượng nghiên cứu riêng, nhưng thống nhất trong việc làm sáng tỏ các yếu tố con người, chính trị và tinh thần trong chiến tranh, cũng như trong việc xây dựng quân đội. Chính sự đa dạng nhưng thống nhất này tạo nên nền tảng lý luận toàn diện, góp phần định hướng đúng đắn cho thực tiễn quân sự. Nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn quân sự phải quán triệt lập trường, quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối quân sự, quốc phòng của Đảng. Đồng thời, khoa học xã hội và nhân văn quân sự luôn gắn chặt với thực tiễn chiến tranh và xây dựng quân đội; không chỉ dừng lại ở việc giải thích mà còn phải tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận và định hướng hành động.
Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, sự bùng nổ của khoa học – công nghệ, nhất là cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, đang tác động sâu sắc đến lĩnh vực quân sự, quốc phòng và hoạt động nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn quân sự. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, công nghệ số, dữ liệu lớn và truyền thông đa nền tảng không chỉ làm thay đổi phương thức tiến hành chiến tranh mà còn đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh đó, khoa học xã hội và nhân văn quân sự ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu, luận giải những vấn đề lý luận và thực tiễn mới nảy sinh, góp phần củng cố nền tảng tư tưởng, xây dựng bản lĩnh chính trị và sức mạnh tinh thần của Quân đội.
Chiến tranh hiện đại đang chuyển từ đối đầu quân sự truyền thống sang các hình thức chiến tranh công nghệ cao, chiến tranh mạng, chiến tranh thông tin và chiến tranh nhận thức. Không gian tác chiến được mở rộng sang không gian mạng, không gian xã hội và không gian vũ trụ; ranh giới giữa thời bình và thời chiến ngày càng mờ nhạt. Trong điều kiện đó, nhân tố con người, niềm tin xã hội và “trận địa tư tưởng” trở thành những yếu tố mang ý nghĩa chiến lược. Điều này đòi hỏi khoa học xã hội và nhân văn quân sự phải tiếp tục đổi mới tư duy nghiên cứu, nâng cao năng lực dự báo chiến lược, chủ động nhận diện và đấu tranh với các âm mưu, thủ đoạn chống phá của các thế lực thù địch.
Đồng thời, yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại và bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa đặt ra nhiệm vụ phải phát huy tốt vai trò của khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong việc phát triển lý luận, tổng kết thực tiễn và định hướng tư tưởng. Theo tinh thần Nghị quyết số 52-NQ/TW, chủ động tham gia cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 không chỉ phục vụ phát triển kinh tế – xã hội mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với quốc phòng, an ninh1. Vì vậy, phát triển khoa học xã hội và nhân văn quân sự là yêu cầu quan trọng nhằm tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia và bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới.
3. Vai trò phát triển lý luận của khoa học xã hội và nhân văn quân sự
Thứ nhất, khoa học xã hội và nhân văn quân sự giữ vai trò nòng cốt trong việc bổ sung và phát triển lý luận quân sự Việt Nam.
Trên cơ sở quán triệt và vận dụng sáng tạo quan điểm của Đảng về xây dựng nền quốc phòng toàn dân, chiến tranh nhân dân và bảo vệ Tổ quốc, khoa học xã hội và nhân văn quân sự đã góp phần nghiên cứu, luận giải những vấn đề lý luận và thực tiễn mới nảy sinh trong lĩnh vực quân sự, quốc phòng. Trước sự biến đổi nhanh chóng của các hình thái chiến tranh hiện đại, khoa học xã hội và nhân văn quân sự giữ vai trò nòng cốt trong việc phát triển tư duy quân sự, làm rõ bản chất, đặc điểm, phương thức và quy luật của chiến tranh trong thời đại mới. Qua đó, cung cấp cơ sở khoa học để nhận diện đúng đối tượng, đối tác, âm mưu và thủ đoạn của các thế lực thù địch; đồng thời góp phần hoàn thiện lý luận quân sự Việt Nam, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong kỷ nguyên phát triển mới.
Khoa học xã hội và nhân văn quân sự góp phầnphát triển lý luận về chiến tranh nhân dân trong điều kiện mới. Nếu như trước đây, chiến tranh nhân dân chủ yếu được triển khai trên các không gian truyền thống, thì hiện nay, nội hàm của khái niệm này đã được mở rộng sang không gian mạng, không gian thông tin và không gian xã hội. Điều này đòi hỏi phải bổ sung, phát triển các luận điểm về việc huy động sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc trong môi trường số, đồng thời phát huy vai trò của các chủ thể xã hội trong bảo vệ Tổ quốc. Cùng với đó, khoa học xã hội và nhân văn quân sự góp phần làm rõ và phát triển lý luận về nền quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân. Đây là sự phát triển sáng tạo của Đảng ta trong điều kiện mới, thể hiện quan điểm nhất quán về việc kết hợp chặt chẽ giữa quốc phòng và an ninh, giữa xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Đại hội XIV của Đảng đã nhấn mạnh yêu cầu: “Xây dựng nền quốc phòng toàn dân, nền an ninh nhân dân, thế trận quốc phòng toàn dân, thế trận an ninh nhân dân, gắn với thế trận lòng dân vững chắc trong thời kỳ mới”2. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, lý luận về “thế trận lòng dân” tiếp tục được phát triển với những nội dung mới, phù hợp với môi trường thông tin đa chiều. Khoa học xã hội và nhân văn quân sự đã góp phần làm rõ vai trò của niềm tin xã hội, hệ giá trị và ý thức chính trị trong việc tạo nên sức mạnh nội sinh của quốc gia, từ đó nâng cao hiệu quả bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa.
Thứ hai, tham gia trực tiếp vào việc bảo vệ và phát triển nền tảng tư tưởng của Đảng trong Quân đội.
Trong bối cảnh các thế lực thù địch đẩy mạnh các âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình”, sử dụng không gian mạng và truyền thông để xuyên tạc, chống phá, nhiệm vụ đấu tranh tư tưởng càng trở nên cấp thiết. Khoa học xã hội và nhân văn quân sự, với chức năng nghiên cứu các vấn đề chính trị, tư tưởng, có điều kiện thuận lợi để phát hiện, phân tích và phản bác các quan điểm sai trái, thù địch.
Thông qua các công trình nghiên cứu, bài viết khoa học và hoạt động lý luận, lĩnh vực này góp phần làm rõ cơ sở khoa học và thực tiễn của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, qua đó củng cố niềm tin của cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân vào con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Đồng thời, khoa học xã hội và nhân văn quân sự còn đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị. Đây là yếu tố nền tảng bảo đảm cho Quân đội luôn tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Đại hội XII của Đảng khẳng định phải “xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, vững mạnh về chính trị làm cơ sở”3. Trong đó, công tác nghiên cứu lý luận, giáo dục chính trị, tư tưởng giữ vai trò then chốt.
Thứ ba, khoa học xã hội và nhân văn quân sự có vai trò quan trọng trong định hướng thực tiễn xây dựng Quân đội.
Thông qua việc cung cấp các luận cứ khoa học, lĩnh vực này góp phần trực tiếp vào quá trình hoạch định chủ trương, chính sách xây dựng Quân đội trong tình hình mới. Trước hết, khoa học xã hội và nhân văn quân sự cung cấp cơ sở lý luận cho việc xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị, góp phần xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh”. Đây là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước nhằm nâng cao chất lượng tổng hợp và sức mạnh chiến đấu của Quân đội trong điều kiện mới. Việc triển khai chủ trương này đòi hỏi phải có những luận cứ khoa học vững chắc về tổ chức lực lượng, yếu tố con người và các mối quan hệ trong Quân đội.
Thứ tư, khoa học xã hội và nhân văn quân sự giữ vai trò quan trọng trong định hướng xây dựng người quân nhân thời đại mới.
Trong điều kiện cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình chuyển đổi số tác động sâu sắc đến mọi mặt đời sống quân sự, yêu cầu xây dựng người quân nhân không chỉ dừng ở bản lĩnh chính trị vững vàng mà còn đòi hỏi năng lực tư duy, trình độ tri thức, khả năng thích ứng và làm chủ khoa học – công nghệ hiện đại. Khoa học xã hội và nhân văn quân sự có vai trò nghiên cứu, xác định hệ giá trị, chuẩn mực nhân cách và phẩm chất cần có của quân nhân trong thời đại mới; đồng thời, đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức trách nhiệm cho cán bộ, chiến sĩ. Điều này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW về phát triển con người toàn diện, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Qua đó, góp phần xây dựng đội ngũ quân nhân vừa có bản lĩnh chính trị vững vàng, vừa có tri thức, năng lực và phương pháp tư duy hiện đại, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
4. Vai trò dự báo chiến lược của khoa học xã hội và nhân văn quân sự
Một là, khoa học xã hội và nhân văn quân sự giữ vai trò quan trọng trong việc dự báo xu hướng phát triển của tình hình thế giới, khu vực và các hình thái chiến tranh hiện đại.
Trong bối cảnh cục diện thế giới và khu vực tiếp tục diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó dự báo, khoa học xã hội và nhân văn quân sự có vai trò quan trọng trong nghiên cứu, phân tích và dự báo các xu hướng vận động của môi trường an ninh quốc tế, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn và những tác động đối với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Thông qua việc nghiên cứu bản chất chính trị, quân sự, kinh tế và xã hội của các cuộc xung đột hiện đại, lĩnh vực này góp phần nhận diện sự chuyển biến từ chiến tranh truyền thống sang chiến tranh công nghệ cao, chiến tranh phi tiếp xúc, chiến tranh mạng, chiến tranh thông tin và chiến tranh nhận thức. Đồng thời, khoa học xã hội và nhân văn quân sự còn giúp làm rõ sự thay đổi về phương thức tác chiến, đối tượng, không gian và công cụ chiến tranh trong điều kiện chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Trên cơ sở đó, cung cấp các luận cứ khoa học cho Đảng, Nhà nước và Quân đội trong việc hoạch định đường lối quân sự, quốc phòng; xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân và chủ động chuẩn bị các phương án bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, không để bị động, bất ngờ trong mọi tình huống.
Hai là, khoa học xã hội và nhân văn quân sự giữ vai trò quan trọng trong việc dự báo các nguy cơ an ninh chính trị, tư tưởng và “thế trận lòng dân”.
Thông qua nghiên cứu các yếu tố con người, tâm lý, xã hội và chính trị, khoa học xã hội và nhân văn quân sự góp phần nhận diện sớm những nguy cơ có thể tác động đến sự ổn định chính trị – xã hội và niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa. Nếu khoa học tự nhiên chủ yếu tập trung vào yếu tố kỹ thuật, công nghệ và vũ khí thì khoa học xã hội và nhân văn quân sự lại đi sâu phân tích động cơ, ý thức chính trị, trạng thái tâm lý và hành vi xã hội của con người trong điều kiện mới. Trên cơ sở đó, lĩnh vực này có khả năng dự báo xu hướng tác động của chiến tranh thông tin, chiến tranh mạng, chiến tranh tâm lý và các chiến lược “diễn biến hòa bình” đối với tư tưởng xã hội và “thế trận lòng dân”. Đồng thời, giúp phát hiện sớm những biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, cũng như các nguy cơ “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ. Thông qua nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn và phân tích các tình huống chiến lược, khoa học xã hội và nhân văn quân sự góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho công tác đấu tranh tư tưởng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và giữ vững ổn định chính trị – xã hội trong tình hình mới.
Ba là, khoa học xã hội và nhân văn quân sự giữ vai trò quan trọng trong việc dự báo các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng tổng hợp và sức mạnh chiến đấu của Quân đội.
Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, nhiều yếu tố mới đang tác động trực tiếp đến tư tưởng, tâm lý, đạo đức, lối sống và ý thức tổ chức kỷ luật của cán bộ, chiến sĩ. Khoa học xã hội và nhân văn quân sự có vai trò nghiên cứu, phân tích và dự báo những biến đổi trong đời sống tinh thần của quân nhân, từ đó nhận diện các nguy cơ ảnh hưởng đến bản chất, truyền thống và sức mạnh chính trị – tinh thần của Quân đội. Thông qua tổng kết thực tiễn và nghiên cứu lý luận, khoa học xã hội và nhân văn quân sự góp phần dự báo các tác động từ mặt trái của kinh tế thị trường, sự chống phá của các thế lực thù địch trên không gian mạng, cũng như những vấn đề xã hội mới nảy sinh trong môi trường quân sự hiện đại. Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác giáo dục chính trị, quản lý tư tưởng, xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh và bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, ý chí chiến đấu cho bộ đội. Đây là cơ sở quan trọng nhằm giữ vững chất lượng tổng hợp và sức mạnh chiến đấu của Quân đội trong mọi điều kiện, hoàn cảnh.
Bốn là, khoa học xã hội và nhân văn quân sự giữ vai trò quan trọng trong việc dự báo các vấn đề an ninh phi truyền thống tác động đến nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Bên cạnh các nguy cơ chiến tranh và xung đột truyền thống, các thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, khủng hoảng thông tin, an ninh mạng, di cư, tội phạm xuyên quốc gia và các vấn đề xã hội phức tạp đang tác động ngày càng sâu rộng đến quốc phòng, an ninh và sự phát triển bền vững của đất nước. Khoa học xã hội và nhân văn quân sự có vai trò nghiên cứu, phân tích bản chất xã hội, chính trị và tâm lý của các vấn đề này nhằm dự báo sớm những nguy cơ có thể ảnh hưởng đến nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới. Thông qua việc đánh giá tác động của các yếu tố phi truyền thống đối với đời sống xã hội, tâm lý cộng đồng, “thế trận lòng dân” và hoạt động quân sự, khoa học xã hội và nhân văn quân sự góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các phương án phòng ngừa, ứng phó và xử lý hiệu quả các tình huống chiến lược. Đồng thời, giúp nâng cao năng lực phối hợp giữa Quân đội với các lực lượng, ngành, lĩnh vực trong bảo vệ an ninh quốc gia và giữ vững ổn định chính trị – xã hội, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay.
Trong kỷ nguyên mới, trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ và những biến đổi phức tạp của môi trường an ninh, quốc phòng, khoa học xã hội và nhân văn quân sự tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong việc bổ sung, phát triển lý luận quân sự Việt Nam và nâng cao năng lực dự báo chiến lược. Không chỉ góp phần luận giải những vấn đề mới nảy sinh trong chiến tranh hiện đại, lĩnh vực này còn cung cấp cơ sở khoa học để sớm nhận diện các nguy cơ an ninh, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và hoạch định đường lối quân sự, quốc phòng phù hợp với yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
5. Kết luận
Trước yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, khoa học xã hội và nhân văn quân sự, cần tiếp tục đổi mới tư duy nghiên cứu, gắn chặt nghiên cứu lý luận với tổng kết thực tiễn, nâng cao chất lượng dự báo chiến lược và chủ động tiếp cận các thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Đồng thời, cần chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ nghiên cứu có trình độ cao, tăng cường hợp tác nghiên cứu và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ hiện đại trong hoạt động khoa học quân sự. Đây là cơ sở quan trọng để khoa học xã hội và nhân văn quân sự tiếp tục phát huy vai trò tiên phong trong phát triển lý luận, tham mưu chiến lược và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới.
Chú thích:
1. Bộ Chính trị (2019). Nghị quyết số 52-NQ/TW ngày 27/9/2019 về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2016). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 184.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2020). Văn kiện Đảng toàn tập. Tập 66. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 855.
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Chính trị (2023). Nghị quyết số 44-NQ/TW ngày 24/11/2023 về chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
2. Bộ Công an (2023). An ninh phi truyền thống và những vấn đề đặt ra đối với quốc phòng, an ninh Việt Nam hiện nay. H. NXB Công an nhân dân.
3. Bộ Quốc phòng (2019). Chiến lược quốc phòng Việt Nam. H. NXB Quân đội nhân dân.
4. Bộ Quốc phòng (2023). Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. H. NXB Quân đội nhân dân.
5. Quân ủy Trung ương (2022). Nghị quyết số 230-NQ/QUTW ngày 02/4/2022 về lãnh đạo thực hiện tổ chức Quân đội nhân dân Việt Nam giai đoạn 2021–2030 và những năm tiếp theo.
