Advancing digital transformation in forensic science within the People’s Public Security Force to meet contemporary crime prevention and control requirements
Thượng úy Nguyễn Đức Mạnh
Khoa NV8, Học viện An ninh nhân dân
(Quanlynhanuoc.vn) – Chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt trong hoạt động bảo đảm an ninh, trật tự và đấu tranh phòng, chống tội phạm. Đối với lực lượng Kỹ thuật hình sự Công an nhân dân, chuyển đổi số không chỉ góp phần hiện đại hóa phương thức quản lý, khai thác dữ liệu mà còn nâng cao chất lượng công tác khám nghiệm hiện trường, giám định tư pháp, xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành, đồng thời hỗ trợ công tác điều tra, truy tố, xét xử. Bài viết phân tích sự cần thiết, thực trạng, những khó khăn, thách thức và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả chuyển đổi số trong công tác kỹ thuật hình sự đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
Từ khóa: Chuyển đổi số; kỹ thuật hình sự; Công an nhân dân.
Abstract: Digital transformation is becoming an inevitable trend in all aspects of social life, particularly in efforts to ensure public security and order and to combat crime. For the Forensic Science Division of the People’s Public Security Forces, digital transformation not only helps modernize data management and utilization but also enhances the quality of crime scene investigations, forensic examinations, and the development of specialized databases, while supporting investigative, prosecutorial, and judicial proceedings. This article analyzes the necessity, current status, difficulties, and challenges, and proposes solutions to improve the effectiveness of digital transformation in forensic work to meet the requirements of combating crime in the new context.
Keywords: Digital transformation; forensic science; People’s Public Security.
1. Đặt vấn đề
Sự phát triển mạnh mẽ của chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi căn bản trong phương thức quản lý, điều hành và tổ chức hoạt động của các cơ quan nhà nước. Đối với lĩnh vực bảo đảm an ninh, trật tự, việc ứng dụng công nghệ số không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực quản lý mà còn tạo điều kiện đổi mới phương thức phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh với các loại tội phạm. Trong bối cảnh tội phạm ngày càng triệt để khai thác thành tựu của công nghệ số để thực hiện hành vi phạm tội, yêu cầu hiện đại hóa các lực lượng nghiệp vụ trong Công an nhân dân trở thành nhiệm vụ cấp thiết nhằm đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội.
Là lực lượng trực tiếp thực hiện hoạt động khám nghiệm hiện trường, thu thập, bảo quản và giám định các loại dấu vết, vật chứng phục vụ điều tra, truy tố và xét xử, lực lượng Kỹ thuật hình sự chịu tác động rõ rệt từ quá trình chuyển đổi số. Khối lượng dữ liệu phục vụ giám định ngày càng lớn, đa dạng về chủng loại và phức tạp về cấu trúc, bao gồm dữ liệu sinh trắc học, dấu vết truyền thống, hình ảnh, video, âm thanh, dữ liệu điện tử… Nếu tiếp tục quản lý theo phương thức truyền thống, sẽ làm giảm hiệu quả khai thác dữ liệu, kéo dài thời gian xử lý vụ việc và ảnh hưởng đến chất lượng hoạt động giám định.
Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm thời gian qua cho thấy, nhiều loại tội phạm đã sử dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ giả lập hình ảnh và âm thanh (deepfake), kỹ thuật mã hóa dữ liệu, công nghệ ẩn danh trên không gian mạng và các phương thức tấn công số để che giấu hành vi phạm tội hoặc xóa bỏ dấu vết điện tử. Những diễn biến này đặt ra yêu cầu phải đổi mới toàn diện quy trình thu thập, quản lý, phân tích và khai thác dấu vết theo hướng số hóa, đồng thời tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và các công nghệ số tiên tiến trong hoạt động kỹ thuật hình sự nhằm nâng cao độ chính xác, tính khách quan và khả năng kiểm chứng của kết luận giám định.
Những năm gần đây, Đảng, Nhà nước và Bộ Công an đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về chuyển đổi số, phát triển dữ liệu số và xây dựng lực lượng Công an nhân dân hiện đại. Đây là nền tảng quan trọng để lực lượng Kỹ thuật hình sự đẩy mạnh số hóa hồ sơ, xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành, tăng cường kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các đơn vị nghiệp vụ, đồng thời từng bước hình thành môi trường giám định dựa trên dữ liệu và công nghệ số. Việc thúc đẩy chuyển đổi số đối với công tác kỹ thuật hình sự có ý nghĩa rất quan trọng. Sự phát triển của chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản phương thức tổ chức và thực hiện các hoạt động kỹ thuật hình sự. Nếu trước đây các hoạt động khám nghiệm hiện trường, quản lý hồ sơ, giám định và lưu trữ thông tin chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy cùng các thao tác thủ công thì hiện nay việc ứng dụng công nghệ số đã từng bước hình thành quy trình xử lý dữ liệu thống nhất, bảo đảm khả năng lưu trữ lâu dài, khai thác nhanh chóng và chia sẻ thông tin an toàn giữa các đơn vị nghiệp vụ. Điều này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực kỹ thuật hình sự mà còn tạo nền tảng để xây dựng mô hình giám định hiện đại dựa trên dữ liệu.
Chuyển đổi số góp phần đổi mới phương thức quản lý và khai thác dữ liệu hình sự kỹ thuật. Trong quá trình điều tra tội phạm, mỗi vụ việc đều phát sinh khối lượng lớn thông tin như biên bản khám nghiệm hiện trường, ảnh hiện trường, video, dấu vết đường vân, mẫu sinh học, kết quả giám định và nhiều loại tài liệu chuyên môn khác. Khi các dữ liệu này được số hóa theo tiêu chuẩn thống nhất và quản lý trên cơ sở dữ liệu tập trung, việc tra cứu, đối chiếu và khai thác thông tin trở nên nhanh chóng, chính xác hơn so với phương thức lưu trữ truyền thống. Đồng thời, việc chuẩn hóa dữ liệu còn tạo điều kiện kết nối giữa các lĩnh vực giám định khác nhau, hạn chế tình trạng dữ liệu phân tán, trùng lặp hoặc thất lạc, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn thông tin phục vụ các hoạt động nghiệp vụ.
Chuyển đổi số tạo động lực nâng cao chất lượng hoạt động giám định kỹ thuật hình sự thông qua việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo, học máy, thị giác máy tính và phân tích dữ liệu lớn. Các công nghệ này hỗ trợ giám định viên xử lý khối lượng dữ liệu lớn trong thời gian ngắn, tự động phát hiện các đặc điểm bất thường, so sánh dấu vết và nhận diện các mối liên hệ mà phương pháp thủ công khó thực hiện. Trong giám định hình ảnh, công nghệ số có thể hỗ trợ nâng cao chất lượng ảnh và video, phục hồi dữ liệu bị suy giảm và hỗ trợ nhận dạng khuôn mặt. Đối với giám định dấu vân tay, ADN, tài liệu hoặc dữ liệu điện tử, các thuật toán phân tích giúp rút ngắn thời gian xử lý, đồng thời nâng cao tính khách quan và khả năng kiểm chứng của kết quả giám định. Tuy nhiên, các công nghệ này chỉ đóng vai trò là công cụ hỗ trợ; việc đánh giá giá trị chứng cứ và ban hành kết luận giám định vẫn thuộc trách nhiệm của giám định viên theo quy định của pháp luật.
Một vai trò quan trọng khác của chuyển đổi số là tăng cường khả năng hỗ trợ các hoạt động điều tra, truy tố và xét xử. Khi cơ sở dữ liệu kỹ thuật hình sự được kết nối với các hệ thống dữ liệu nghiệp vụ khác của lực lượng Công an nhân dân, việc xác minh thông tin, đối chiếu dấu vết và nhận diện đối tượng có thể được thực hiện nhanh chóng hơn. Khả năng liên thông dữ liệu giúp phát hiện mối liên hệ giữa các vụ án, nhận diện phương thức, thủ đoạn hoạt động của tội phạm và hỗ trợ xác định danh tính đối tượng từ các dấu vết thu được tại hiện trường. Việc khai thác đồng bộ nhiều nguồn dữ liệu cũng góp phần nâng cao chất lượng chứng cứ, rút ngắn thời gian giải quyết vụ án và tăng hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.
Chuyển đổi số còn góp phần bảo đảm tính minh bạch, khả năng kiểm soát và an toàn trong việc quản lý hồ sơ, vật chứng và kết quả giám định. Việc ứng dụng chữ ký số, hồ sơ điện tử, nhật ký xử lý dữ liệu và các cơ chế kiểm soát truy cập giúp ghi nhận đầy đủ quá trình tiếp nhận, chỉnh sửa, khai thác và sử dụng thông tin. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu, hạn chế nguy cơ thất lạc hoặc sửa đổi trái phép, đồng thời nâng cao khả năng kiểm tra, giám sát trách nhiệm của cá nhân và đơn vị trong toàn bộ quy trình nghiệp vụ.
2. Thực trạng chuyển đổi số trong công tác kỹ thuật hình sự
2.1. Những kết quả đạt được
Thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước về chuyển đổi số quốc gia và Đề án phát triển lực lượng Công an nhân dân theo hướng chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, công tác chuyển đổi số trong lĩnh vực kỹ thuật hình sự đã đạt được nhiều kết quả tích cực.
Thứ nhất, hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ công tác kỹ thuật hình sự từng bước được quan tâm đầu tư. Nhiều phòng thí nghiệm và đơn vị giám định được trang bị hệ thống thiết bị hiện đại, các phần mềm chuyên dụng và phương tiện kỹ thuật phục vụ khám nghiệm hiện trường, giám định dấu vết, giám định ADN, giám định kỹ thuật số và điện tử… Việc đầu tư này không chỉ nâng cao năng lực xử lý các loại dấu vết mà còn tạo điều kiện triển khai các ứng dụng số trong hoạt động nghiệp vụ.
Thứ hai, cùng với việc đầu tư hạ tầng, công tác xây dựng và số hóa cơ sở dữ liệu kỹ thuật hình sự cũng đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Một số cơ sở dữ liệu chuyên ngành như dữ liệu dấu vân tay, dữ liệu ADN, dữ liệu đạn đạo, dữ liệu ảnh và các loại dấu vết khác đã từng bước được xây dựng, bổ sung và khai thác để phục vụ công tác điều tra, truy nguyên đối tượng và giám định tư pháp. Đặc biệt, việc kết nối, khai thác thông tin từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư theo Đề án 06 (Quyết định số 06/QĐ-TTg ngày 06/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ) đã góp phần nâng cao hiệu quả xác minh nhân thân, hỗ trợ nhận dạng và phục vụ giải quyết nhiều vụ việc hình sự.
Thứ ba, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý hồ sơ nghiệp vụ cũng có nhiều chuyển biến tích cực. 100% đơn vị đã triển khai phần mềm quản lý hồ sơ điện tử và lưu trữ dữ liệu số, góp phần rút ngắn thời gian xử lý công việc, nâng cao khả năng tra cứu và từng bước thay thế phương thức quản lý thủ công. Bên cạnh đó, việc sử dụng các thiết bị thu nhận dữ liệu số tại hiện trường, các phần mềm xử lý hình ảnh, phân tích video và phục hồi dữ liệu điện tử đã hỗ trợ hiệu quả cho hoạt động khám nghiệm và giám định trong nhiều vụ án.
Thứ tư, hoạt động nghiên cứu, ứng dụng các thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 cũng được quan tâm đẩy mạnh. Viện Khoa học Hình sự, các học viện, trường Công an nhân dân và nhiều đơn vị nghiệp vụ đã triển khai các đề tài nghiên cứu về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, blockchain, giám định kỹ thuật số và các công nghệ mới phục vụ công tác kỹ thuật hình sự. Mặc dù phần lớn vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu hoặc thử nghiệm, các kết quả bước đầu đã tạo tiền đề quan trọng để từng bước hiện đại hóa hoạt động giám định và nâng cao năng lực ứng dụng khoa học, công nghệ trong thời gian tới.
2.2. Một số hạn chế, bất cập
Nhìn chung, những kết quả đạt được trong thời gian qua cho thấy, chuyển đổi số đã và đang tạo ra những chuyển biến tích cực trong công tác kỹ thuật hình sự. Tuy nhiên, so với yêu cầu xây dựng lực lượng Kỹ thuật hình sự hiện đại và trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ cũng như phương thức, thủ đoạn phạm tội mới, quá trình chuyển đổi số vẫn còn nhiều hạn chế cần tiếp tục khắc phục.
Một là, cơ sở dữ liệu kỹ thuật hình sự còn phân tán, thiếu tính liên thông và khả năng chia sẻ. Hiện nay, dữ liệu về dấu vân tay, ADN, đạn đạo, dấu vết hiện trường, tài liệu, phương tiện điện tử và các lĩnh vực giám định khác chủ yếu được quản lý theo từng hệ thống chuyên ngành riêng. Việc chuẩn hóa cấu trúc dữ liệu, kết nối và chia sẻ thông tin giữa các đơn vị trong và ngoài lực lượng Công an còn nhiều hạn chế, dẫn đến tình trạng khai thác dữ liệu chưa hiệu quả, chưa phát huy được giá trị tổng hợp của các nguồn thông tin phục vụ công tác điều tra và giám định.
Hai là, mức độ số hóa quy trình nghiệp vụ còn chưa đồng đều. Nhiều quy trình trong hoạt động kỹ thuật hình sự vẫn được thực hiện theo phương thức truyền thống, đặc biệt ở các khâu tiếp nhận trưng cầu giám định, quản lý hồ sơ, lưu trữ tài liệu và luân chuyển văn bản. Hồ sơ giấy vẫn chiếm tỷ trọng lớn, làm gia tăng thời gian xử lý công việc, phát sinh chi phí quản lý và tiềm ẩn nguy cơ thất lạc hoặc gặp khó khăn khi tra cứu, đối chiếu thông tin khi cần thiết.
Ba là, nguồn nhân lực phục vụ chuyển đổi số còn thiếu và chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển. Chuyển đổi số trong kỹ thuật hình sự đòi hỏi đội ngũ cán bộ không chỉ có trình độ chuyên môn về giám định mà còn phải am hiểu công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu, an toàn thông tin và trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, lực lượng cán bộ có khả năng nghiên cứu, phát triển và vận hành các hệ thống công nghệ số hiện đại còn hạn chế, trong khi công tác đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng số chưa theo kịp tốc độ phát triển của khoa học và công nghệ.
Bốn là, việc ứng dụng các công nghệ số tiên tiến chưa được triển khai rộng rãi. Mặc dù trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, chuỗi khối (blockchain), điện toán đám mây và các công nghệ số khác đã bước đầu được nghiên cứu, thử nghiệm trong một số lĩnh vực của công tác kỹ thuật hình sự, nhưng phạm vi ứng dụng còn hẹp và chủ yếu dừng ở quy mô thí điểm. Việc thiếu nguồn lực đầu tư, cơ sở dữ liệu đủ lớn, hành lang pháp lý và đội ngũ chuyên gia công nghệ khiến quá trình triển khai các công nghệ này vào thực tiễn chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.
2.3. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập
Mặc dù chuyển đổi số mang lại nhiều cơ hội để hiện đại hóa công tác kỹ thuật hình sự, song quá trình triển khai trên thực tế vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn và thách thức. Những hạn chế này xuất phát từ cả yếu tố thể chế, nguồn lực, công nghệ và sự biến đổi nhanh chóng của phương thức, thủ đoạn phạm tội trong thời đại số.
(1) Hệ thống pháp luật và quy trình nghiệp vụ chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), chuỗi khối (Blockchain), điện toán đám mây (Cloud Computing) và các công nghệ số khác liên tục đặt ra những yêu cầu mới đối với hoạt động giám định kỹ thuật hình sự. Nhiều quy định pháp luật, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình giám định vẫn được xây dựng trên cơ sở các phương thức nghiệp vụ truyền thống, chưa có quy định đầy đủ về việc thu thập, bảo quản, giám định và sử dụng chứng cứ số cũng như kết quả phân tích từ các công nghệ mới. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả triển khai các giải pháp chuyển đổi số trong thực tiễn.
(2) Yêu cầu bảo đảm an toàn, an ninh dữ liệu ngày càng cao. Cơ sở dữ liệu kỹ thuật hình sự lưu trữ khối lượng lớn thông tin thuộc danh mục bí mật nhà nước, dữ liệu cá nhân, kết quả giám định và các tài liệu phục vụ hoạt động điều tra, truy tố, xét xử. Quá trình số hóa và kết nối dữ liệu giữa các hệ thống làm gia tăng nguy cơ bị tấn công mạng, rò rỉ hoặc mất dữ liệu nếu không có cơ chế bảo mật phù hợp. Do đó, việc xây dựng các giải pháp bảo vệ dữ liệu, kiểm soát quyền truy cập, mã hóa thông tin và bảo đảm an ninh mạng trở thành yêu cầu bắt buộc trong quá trình chuyển đổi số của lực lượng kỹ thuật hình sự.
(3) Chuyển đổi số trong lĩnh vực kỹ thuật hình sự đòi hỏi đầu tư đồng bộ vào hạ tầng công nghệ thông tin, trung tâm dữ liệu, hệ thống máy chủ, thiết bị lưu trữ, phần mềm chuyên dụng và các trang thiết bị giám định hiện đại có giá trị cao. Bên cạnh chi phí đầu tư ban đầu, các hệ thống này còn cần được duy trì, bảo dưỡng, cập nhật và nâng cấp thường xuyên để đáp ứng các yêu cầu công nghệ ngày càng phát triển. Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, việc bảo đảm kinh phí triển khai đồng bộ trên phạm vi cả nước vẫn là một thách thức lớn.
(4) Phương thức, thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi dưới tác động của công nghệ số. Sự phát triển của AI tạo sinh (Generative AI) và các công nghệ xử lý dữ liệu hiện đại đã làm xuất hiện nhiều hình thức phạm tội mới, như tạo hình ảnh giả (Deepfake), video giả, âm thanh giả, tài liệu điện tử giả hoặc sử dụng các kỹ thuật mã hóa, ẩn danh và xóa dấu vết trên môi trường số. Những phương thức này gây khó khăn đáng kể cho hoạt động thu thập dấu vết, giám định và đánh giá chứng cứ, đồng thời đặt ra yêu cầu không ngừng đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ giám định viên.
(5) Công tác kỹ thuật hình sự trong thời đại số đòi hỏi đội ngũ cán bộ phải có kiến thức liên ngành, kết hợp giữa chuyên môn giám định với công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và pháp luật về dữ liệu số. Tuy nhiên, số lượng cán bộ đáp ứng đồng thời các yêu cầu này còn hạn chế, trong khi việc đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực chuyên sâu đòi hỏi nhiều thời gian và nguồn lực. Đây là một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ và hiệu quả triển khai chuyển đổi số trong toàn lực lượng.
3. Giải pháp nâng cao hiệu quả chuyển đổi số trong công tác kỹ thuật hình sự
Để nâng cao hiệu quả chuyển đổi số trong công tác kỹ thuật hình sự, cần có sự tham gia đồng bộ của Bộ Công an, Viện Khoa học Hình sự, Công an các đơn vị, địa phương, các cơ sở đào tạo, doanh nghiệp công nghệ và các cơ quan có liên quan.
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và hành lang pháp lý về chuyển đổi số trong công tác kỹ thuật hình sự. Bộ Công an cần chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan tiếp tục rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định về quản lý dữ liệu số, hồ sơ điện tử, chứng cứ điện tử và hoạt động giám định trên môi trường số nhằm bảo đảm phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Đồng thời, Viện Khoa học Hình sự cần tham mưu xây dựng và ban hành các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất về cấu trúc dữ liệu, quy trình số hóa, lưu trữ, chia sẻ và khai thác dữ liệu kỹ thuật hình sự. Việc hoàn thiện thể chế cần được thực hiện theo hướng đồng bộ với Đề án chuyển đổi số trong Công an nhân dân và Chiến lược dữ liệu quốc gia, tạo cơ sở pháp lý cho việc kết nối, chia sẻ dữ liệu trên phạm vi cả nước.
Thứ hai, xây dựng cơ sở dữ liệu kỹ thuật hình sự tập trung, thống nhất và liên thông. Viện Khoa học Hình sự cần đóng vai trò là đơn vị đầu mối xây dựng và quản lý cơ sở dữ liệu kỹ thuật hình sự tập trung của toàn lực lượng. Công an các đơn vị, địa phương có trách nhiệm tổ chức số hóa hồ sơ giám định, mẫu vật, dấu vết, ảnh hiện trường và các tài liệu nghiệp vụ theo định dạng thống nhất, đồng thời thường xuyên cập nhật dữ liệu lên hệ thống tập trung. Bộ Công an cần chỉ đạo kết nối đồng bộ cơ sở dữ liệu này với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, cơ sở dữ liệu căn cước, hộ tịch, phương tiện và các cơ sở dữ liệu nghiệp vụ khác thông qua nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu dùng chung, qua đó nâng cao hiệu quả tra cứu, đối chiếu và hỗ trợ điều tra.
Thứ ba, đầu tư đồng bộ hạ tầng công nghệ và trang thiết bị hiện đại. Bộ Công an cần ưu tiên bố trí nguồn lực đầu tư xây dựng trung tâm dữ liệu tập trung, phát triển hạ tầng điện toán đám mây riêng, hệ thống lưu trữ dữ liệu dung lượng lớn và các giải pháp bảo đảm an toàn, an ninh mạng nhiều lớp. Trên cơ sở đó, Viện Khoa học Hình sự và các phòng kỹ thuật hình sự Công an các địa phương cần từng bước hiện đại hóa phòng thí nghiệm, trang bị các thiết bị giám định thế hệ mới, hệ thống xử lý dữ liệu tự động và phần mềm phân tích chuyên sâu. Việc đầu tư cần được thực hiện theo lộ trình, ưu tiên các lĩnh vực có nhu cầu cấp thiết như giám định ADN, dấu vân tay, kỹ thuật số, hình ảnh và kỹ thuật đạn đạo.
Thứ tư, đẩy mạnh nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ số tiên tiến. Viện Khoa học Hình sự cần chủ trì nghiên cứu, phối hợp với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ để phát triển các giải pháp AI phục vụ nhận dạng khuôn mặt, giọng nói, phục hồi hình ảnh, nhận dạng biển số xe, so sánh dấu vân tay và hỗ trợ phân tích các loại dấu vết. Đồng thời, cần xây dựng các kho dữ liệu đủ lớn, được chuẩn hóa để huấn luyện các mô hình AI có độ chính xác cao. Bộ Công an cần ban hành cơ chế thử nghiệm, đánh giá và từng bước triển khai các ứng dụng AI trong hoạt động nghiệp vụ theo nguyên tắc hỗ trợ giám định viên, bảo đảm tính khách quan và khả năng kiểm chứng của kết quả.
Thứ năm, nghiên cứu ứng dụng công nghệ blockchain trong quản lý chứng cứ số và hồ sơ giám định điện tử. Viện Khoa học Hình sự cần chủ trì xây dựng mô hình thí điểm ứng dụng blockchain trong quản lý chuỗi bảo quản chứng cứ (Chain of Custody), trước mắt áp dụng cho các loại chứng cứ điện tử như hình ảnh hiện trường, dữ liệu camera, dữ liệu từ thiết bị điện tử và hồ sơ giám định số. Mọi hoạt động thu thập, niêm phong, vận chuyển, lưu trữ, khai thác và sử dụng chứng cứ cần được ghi nhận tự động trên chuỗi khối, kết hợp với chữ ký số và cơ chế phân quyền truy cập để bảo đảm tính toàn vẹn, minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc dữ liệu. Sau khi đánh giá hiệu quả tại các đơn vị thí điểm, Bộ Công an có thể xem xét nhân rộng mô hình cho toàn lực lượng.
Thứ sáu, phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số. Bộ Công an cần chỉ đạo các học viện, trường Công an nhân dân đổi mới chương trình đào tạo chuyên ngành kỹ thuật hình sự theo hướng tích hợp kiến thức về trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, điều tra số, an ninh mạng và phân tích dữ liệu điện tử. Viện Khoa học Hình sự cần thường xuyên tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng, cập nhật công nghệ mới cho đội ngũ giám định viên; đồng thời xây dựng cơ chế thu hút chuyên gia công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu và AI tham gia nghiên cứu, phát triển các giải pháp phục vụ công tác kỹ thuật hình sự. Bên cạnh đào tạo trong nước, cần tăng cường cử cán bộ tham gia các chương trình đào tạo và thực tập tại các cơ sở giám định tiên tiến trên thế giới.
Thứ bảy, tăng cường hợp tác quốc tế và hợp tác với doanh nghiệp công nghệ. Bộ Công an và Viện Khoa học Hình sự cần mở rộng hợp tác với các tổ chức quốc tế, cơ quan giám định của các quốc gia phát triển, các trường đại học và doanh nghiệp công nghệ để tiếp nhận chuyển giao công nghệ, xây dựng các dự án nghiên cứu chung và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, cần chủ động tham gia các mạng lưới hợp tác quốc tế về chia sẻ dữ liệu, giám định số và đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia; đẩy mạnh các mô hình hợp tác trong nghiên cứu, thử nghiệm và chuyển giao các giải pháp AI, blockchain, dữ liệu lớn và điện toán đám mây phục vụ công tác kỹ thuật hình sự.
4. Kết luận
Chuyển đổi số đang tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong công tác kỹ thuật hình sự, góp phần nâng cao chất lượng giám định, tăng hiệu quả quản lý dữ liệu và hỗ trợ tích cực cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, lực lượng Kỹ thuật hình sự cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ tiên tiến, như: trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và blockchain. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp này sẽ góp phần xây dựng lực lượng Kỹ thuật hình sự Công an nhân dân hiện đại, chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội trong tình hình mới.
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Công an (2021). Quyết định số 2612/QĐ-BCA ngày 20/4/2021 phê duyệt Chương trình chuyển đổi số trong Công an nhân dân đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
2. Bộ Chính trị (2022). Nghị quyết số 12-NQ/TW ngày 16/3/2022 về đẩy mạnh xây dựng lực lượng Công an nhân dân thật sự trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới.
3. Chính phủ (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
4. Học viện Cảnh sát nhân dân (2025). Kỷ yếu Hội thảo cấp Bộ “Giám định kỹ thuật hình sự trong thời kỳ phát triển trí tuệ nhân tạo, những thời cơ, thách thức và cơ hội phát triển”.
5. Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số 06/QĐ-TTg ngày 06/01/2022 phê duyệt Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia.
6. Viện Khoa học Hình sự (2025). Báo cáo tổng kết công tác kỹ thuật hình sự năm 2025.
7. Viện Khoa học Hình sự (2025). Kỷ yếu hội thảo cấp Bộ “Đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học của lực lượng kỹ thuật hình sự Công an nhân dân trong tình hình mới.
