Assessing the impacts of tourism development on household livelihoods in La Bang commune, Thai Nguyen Province
TS. Nguyễn Thị Huyền
Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên
Email: nguyenthihuyen@tuaf.edu.vn
(Quanlynhanuoc.vn) – Phát triển du lịch mở ra cơ hội đa dạng hóa sinh kế, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho các hộ gia đình tại xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những vấn đề liên quan đến khả năng tiếp cận và phân chia lợi ích, sự phụ thuộc vào hoạt động du lịch cũng như tính ổn định của sinh kế. Trên cơ sở kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính, trong đó khảo sát 150 hộ gia đình để thu thập dữ liệu sơ cấp, bài viết đánh giá thực trạng phát triển du lịch và phân tích những tác động của hoạt động này đến sinh kế hộ gia đình tại địa phương. Kết quả nghiên cứu cho thấy, phát triển du lịch góp phần đa dạng hóa hoạt động sinh kế, mở rộng cơ hội việc làm và cải thiện thu nhập của các hộ gia đình; tuy nhiên, mức độ hưởng lợi chưa đồng đều và vẫn tồn tại những tác động bất lợi đối với sinh kế. Từ đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy tác động tích cực, hạn chế những hệ quả bất lợi và nâng cao tính bền vững của sinh kế hộ gia đình gắn với phát triển du lịch tại xã La Bằng.
Từ khóa: Phát triển du lịch; sinh kế hộ gia đình; bền vững; xã La Bằng; tỉnh Thái Nguyên.
Abstract: Tourism development creates opportunities to diversify livelihoods, generate employment, and increase household incomes in La Bang commune, Thai Nguyen province. However, this process also raises concerns regarding access to and distribution of benefits, dependence on tourism activities, and livelihood stability. Combining quantitative and qualitative research methods, including a survey of 150 households to collect primary data, this article assesses the current state of tourism development and analyzes its impacts on local household livelihoods. The findings indicate that tourism development contributes to diversifying livelihood activities, expanding employment opportunities, and improving household incomes. Nevertheless, the benefits are not equally distributed, and adverse impacts on livelihoods remain. On this basis, the article proposes several solutions to promote positive impacts, limit adverse consequences, and enhance the sustainability of household livelihoods associated with tourism development in La Bang commune.
Keywords: Tourism development; household livelihoods; sustainability; La Bang commune; Thai Nguyen Province.
1. Đặt vấn đề
Phát triển du lịch gắn với bảo đảm sinh kế bền vững cho cộng đồng dân cư ngày càng được quan tâm trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của nhiều quốc gia. Không chỉ tạo nguồn thu và việc làm, du lịch còn mở ra cơ hội khai thác các giá trị tài nguyên tự nhiên, văn hóa và tri thức bản địa, qua đó, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đa dạng hóa hoạt động sinh kế ở khu vực nông thôn. Tại Việt Nam, Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 16/01/2017 của Bộ Chính trị xác định phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn là định hướng chiến lược trong phát triển đất nước. Cùng với đó, Luật Du lịch năm 2017 tạo lập cơ sở pháp lý cho hoạt động du lịch, khuyến khích phát triển các loại hình du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và các hoạt động du lịch gắn với khai thác hợp lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, góp phần nâng cao đời sống của cộng đồng dân cư (Quốc hội, 2017).
Xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên, được thành lập trên cơ sở sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của các xã Hoàng Nông, Tiên Hội và La Bằng thuộc huyện Đại Từ (trước đây) theo Nghị quyết số 1683/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (Ủy ban Thường vụ Quốc hội, 2025). Đây là địa bàn có nhiều tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp và du lịch văn hóa, lịch sử. Lợi thế về cảnh quan tự nhiên dưới chân dãy núi Tam Đảo, vùng chè đặc sản gắn với văn hóa trà, các di tích lịch sử cách mạng cùng bản sắc văn hóa của các dân tộc Dao, Tày, Nùng tạo nên những nguồn lực quan trọng để phát triển các sản phẩm du lịch đặc trưng. Việc khai thác những lợi thế này không chỉ góp phần đa dạng hóa hoạt động kinh tế tại địa phương mà còn tạo điều kiện để các hộ gia đình tham gia cung ứng dịch vụ, phát triển sản phẩm nông nghiệp, kinh doanh lưu trú và trải nghiệm văn hóa, qua đó mở rộng cơ hội việc làm và cải thiện thu nhập.
Tuy nhiên, tác động của phát triển du lịch đến sinh kế hộ gia đình không chỉ giới hạn ở những lợi ích về kinh tế. Quá trình này còn có thể làm gia tăng tính thời vụ của việc làm, tạo áp lực lên tài nguyên và môi trường, làm phát sinh chi phí đầu tư, kinh doanh và chi phí sinh hoạt; trong khi khả năng tham gia và hưởng lợi từ du lịch giữa các hộ gia đình có thể khác nhau do sự chênh lệch về nguồn lực, kỹ năng và điều kiện tiếp cận thị trường. Vì vậy, đánh giá tác động của phát triển du lịch cần được thực hiện trên cả phương diện tích cực và tiêu cực, không chỉ xem xét sự thay đổi về việc làm, thu nhập mà còn phải quan tâm đến khả năng tiếp cận, sử dụng và duy trì các nguồn lực sinh kế của hộ gia đình.
Xuất phát từ yêu cầu đó, bài viết vận dụng khung sinh kế bền vững của Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 1999), kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính, với dữ liệu khảo sát 150 hộ gia đình năm 2025, nhằm đánh giá thực trạng phát triển du lịch và phân tích tác động của hoạt động này đến sinh kế hộ gia đình tại xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy lợi ích kinh tế – xã hội của du lịch, hạn chế những tác động bất lợi và nâng cao tính bền vững của sinh kế hộ gia đình.
2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận
Phát triển du lịch được hiểu là quá trình mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng các hoạt động du lịch, thể hiện qua sự gia tăng lượng khách, doanh thu, việc làm, sự đa dạng của sản phẩm và dịch vụ, cũng như hiệu quả kinh tế – xã hội của hoạt động du lịch (Nguyễn Thị Huyền, 2026). Ở góc độ sinh kế cộng đồng, phát triển du lịch không chỉ tạo thêm cơ hội kinh doanh và việc làm mà còn thúc đẩy các hộ gia đình chuyển đổi, kết hợp hoặc mở rộng hoạt động tạo thu nhập trên cơ sở khai thác những nguồn lực sẵn có của địa phương.
Theo Chambers & Conway (1992) sinh kế, bao gồm: năng lực, tài sản (cả nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để bảo đảm cuộc sống. Sinh kế được coi là bền vững khi có khả năng ứng phó, phục hồi trước những cú sốc và áp lực; duy trì hoặc nâng cao năng lực và tài sản hiện có; đồng thời, không làm suy giảm cơ sở tài nguyên thiên nhiên. Cách tiếp cận này cho thấy, đánh giá sinh kế không thể chỉ căn cứ vào thu nhập tại một thời điểm mà cần xem xét khả năng tiếp cận nguồn lực, mức độ đa dạng hóa hoạt động kinh tế và năng lực duy trì sinh kế trong dài hạn của hộ gia đình.
Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 1999) xây dựng cung cấp cách tiếp cận có hệ thống để phân tích các yếu tố chi phối sinh kế và mối quan hệ giữa chúng. Khung phân tích tập trung vào năm loại vốn sinh kế, gồm: vốn con người (trình độ, kỹ năng, sức khỏe và kinh nghiệm lao động); vốn xã hội (mạng lưới quan hệ, sự liên kết, hợp tác và niềm tin trong cộng đồng); vốn tự nhiên (đất đai, nguồn nước, cảnh quan và các tài nguyên tự nhiên); vốn vật chất (cơ sở hạ tầng, nhà ở, phương tiện và trang thiết bị phục vụ sản xuất, kinh doanh); vốn tài chính (thu nhập, tiền tiết kiệm, khả năng tiếp cận tín dụng và các nguồn lực tài chính khác). Năm loại vốn này chịu tác động của bối cảnh dễ bị tổn thương, các thể chế, chính sách và quá trình chuyển đổi, từ đó định hình chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế của mỗi hộ gia đình.
Vận dụng khung phân tích của DFID vào nghiên cứu tại xã La Bằng, phát triển du lịch được xem xét như một nhân tố có khả năng làm thay đổi khả năng tiếp cận, huy động và sử dụng các nguồn vốn sinh kế của hộ gia đình. Tác động này thể hiện qua những thay đổi về cơ hội việc làm, thu nhập, hoạt động sản xuất, kinh doanh, quan hệ cộng đồng, điều kiện cơ sở vật chất và khả năng khai thác tài nguyên địa phương. Bên cạnh những lợi ích có thể đạt được, nghiên cứu cũng xem xét các áp lực phát sinh từ tính thời vụ, biến động thị trường, chi phí đầu tư và sức ép đối với tài nguyên, môi trường. Trên cơ sở đó, khung sinh kế bền vững được sử dụng làm căn cứ phân tích tác động hai chiều của phát triển du lịch, qua đó, đánh giá mức độ cải thiện và những vấn đề đặt ra đối với tính bền vững trong sinh kế hộ gia đình.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định lượng và định tính nhằm đánh giá tác động của phát triển du lịch đến sinh kế hộ gia đình tại xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên. Việc kết hợp hai phương pháp cho phép nhận diện xu hướng tác động thông qua dữ liệu khảo sát, làm rõ những nguyên nhân và bối cảnh thực tiễn chi phối sự thay đổi sinh kế của các hộ gia đình.
Về định lượng, nghiên cứu tiến hành khảo sát 150 hộ gia đình trong năm 2025 bằng bảng hỏi có cấu trúc. Nội dung khảo sát tập trung vào đặc điểm hộ gia đình, mức độ tham gia hoạt động du lịch, các nguồn vốn sinh kế và những thay đổi về việc làm, thu nhập, hoạt động sản xuất, kinh doanh cũng như điều kiện sống dưới tác động của phát triển du lịch. Thang đo Likert 5 mức được sử dụng để ghi nhận đánh giá của người trả lời về mức độ tác động của du lịch đối với các khía cạnh sinh kế. Mẫu khảo sát được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên nhằm bảo đảm sự tham gia của các hộ thuộc những xóm khác nhau và các nhóm có mức độ tham gia hoạt động du lịch khác nhau.
Về định tính, nghiên cứu thực hiện phỏng vấn sâu một số hộ gia đình trực tiếp kinh doanh dịch vụ du lịch, cán bộ Đảng ủy, Ủy ban nhân dân xã và đại diện các tổ chức đoàn thể. Nội dung phỏng vấn tập trung làm rõ phương thức tham gia hoạt động du lịch, những thay đổi trong tổ chức sinh kế, khả năng tiếp cận các nguồn lực, cơ hội hưởng lợi và những khó khăn phát sinh trong quá trình phát triển du lịch. Kết quả phỏng vấn được sử dụng để bổ sung, đối chiếu và lý giải các xu hướng thể hiện qua dữ liệu khảo sát.
Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các văn bản, báo cáo của cấp ủy, chính quyền xã La Bằng và những tài liệu có liên quan đến phát triển du lịch, kinh tế – xã hội và sinh kế cộng đồng. Dữ liệu khảo sát được tổng hợp, xử lý bằng phần mềm Excel và SPSS. Các phương pháp thống kê mô tả, tính tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình và so sánh giữa các nhóm hộ được sử dụng để phân tích kết quả. Dữ liệu định tính được tổng hợp theo các chủ đề nghiên cứu, qua đó, làm rõ những khía cạnh mà số liệu định lượng chưa phản ánh đầy đủ.
3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
3.1. Thực trạng phát triển du lịch tại xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên
Thứ nhất, về sản phẩm du lịch.
Sau khi được thành lập trên cơ sở sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của ba xã Hoàng Nông, Tiên Hội và La Bằng theo Nghị quyết số 1683/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, xã La Bằng có thêm điều kiện để kết nối các nguồn tài nguyên, mở rộng không gian và đa dạng hóa sản phẩm du lịch. Lợi thế nổi bật của địa phương là sự kết hợp giữa cảnh quan tự nhiên, vùng sản xuất chè đặc sản, di tích lịch sử cách mạng và các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc (Ủy ban Thường vụ Quốc hội, 2025).
Một trong những hướng khai thác có thế mạnh là du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp và du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa trà. Nằm dưới chân dãy núi Tam Đảo, La Bằng có điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng và khí hậu thuận lợi cho phát triển cây chè. Theo Đảng bộ xã La Bằng (2025), toàn xã có 1.135,7 ha chè, trong đó diện tích chè kinh doanh đạt 1.079,3 ha, diện tích chè kiến thiết cơ bản là 56,4 ha; diện tích chè sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP và hữu cơ đạt 487,6 ha. Vùng chè tập trung không chỉ tạo nguồn nguyên liệu cho sản xuất và chế biến chè đặc sản mà còn hình thành cảnh quan nông nghiệp đặc trưng, có khả năng khai thác phục vụ hoạt động tham quan và trải nghiệm du lịch.
Trên cơ sở lợi thế này, các hoạt động tham quan đồi chè, trải nghiệm quy trình thu hái, chế biến chè, thưởng trà và tìm hiểu văn hóa trà đã góp phần tạo nên nét đặc trưng cho sản phẩm du lịch địa phương. Bên cạnh đó, cảnh quan tự nhiên tại khu vực Suối Kẹm, Suối Cửa Tử và sườn đông dãy Tam Đảo tạo điều kiện phát triển các hoạt động khám phá thiên nhiên, trekking và trải nghiệm sinh thái. Sự kết hợp giữa sản xuất nông nghiệp với hoạt động du lịch mở ra khả năng mở rộng đầu ra cho sản phẩm chè, phát triển dịch vụ ăn uống, lưu trú và các hoạt động trải nghiệm do người dân cung cấp. Qua đó, giá trị kinh tế của tài nguyên nông nghiệp và cảnh quan địa phương có thể được gia tăng thông qua việc hình thành các hoạt động sinh kế bổ trợ cho sản xuất truyền thống.
Bên cạnh du lịch nông nghiệp và sinh thái, du lịch văn hóa, lịch sử và tâm linh cũng là hướng phát triển có nhiều tiềm năng. Trên địa bàn xã có các di tích lịch sử gắn với quá trình đấu tranh cách mạng, tiêu biểu là Di tích quốc gia Nơi thành lập cơ sở Đảng đầu tiên của tỉnh Thái Nguyên (năm 1936) và di tích Đồi Giang, địa điểm lễ nhận quốc thư đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Những di tích này có giá trị trong giáo dục truyền thống lịch sử, tạo cơ sở hình thành các sản phẩm tham quan, tìm hiểu lịch sử và văn hóa địa phương.
Ngoài các giá trị lịch sử, bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc Dao, Tày, Nùng cũng là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch. Các thực hành văn hóa, như: lễ cấp sắc, Tết Nhảy của người Dao; hát Then, đàn tính của người Tày, Nùng, cùng với trang phục, phong tục, tập quán và tri thức bản địa có khả năng tạo nên những trải nghiệm văn hóa đặc trưng. Việc khai thác các giá trị này không chỉ góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch mà còn tạo cơ hội để cộng đồng tham gia cung cấp dịch vụ, giới thiệu sản phẩm thủ công, ẩm thực và các giá trị văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, hiệu quả khai thác phụ thuộc vào khả năng tổ chức hoạt động trải nghiệm, sự tham gia thực chất của người dân và việc bảo đảm các giá trị văn hóa được bảo tồn, đúng với bản sắc vốn có.
Nhìn chung, lợi thế của La Bằng nằm ở khả năng kết nối ba nhóm tài nguyên chủ yếu: nông nghiệp – sinh thái – văn hóa, lịch sử. Đây là cơ sở để hình thành các sản phẩm du lịch có tính bổ trợ, kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách. Xét từ góc độ sinh kế, ý nghĩa của việc phát triển các sản phẩm này không chỉ nằm ở khả năng thu hút khách mà còn ở mức độ người dân địa phương có thể tham gia vào chuỗi cung ứng dịch vụ, tiêu thụ sản phẩm và hưởng lợi từ hoạt động du lịch.
Thứ hai, về quy mô khách du lịch và tổng thu từ du lịch.
Số liệu thống kê tại Hình 1 cho thấy, lượng khách du lịch đến La Bằng có xu hướng tăng trong giai đoạn 2022 – 2025. Cụ thể, năm 2022, địa phương đón khoảng 30 nghìn lượt khách; năm 2023 tăng lên 40 nghìn lượt; năm 2024 đạt 60 nghìn lượt và năm 2025 ước đạt 65 nghìn lượt. Như vậy, theo chuỗi số liệu được cung cấp, lượng khách năm 2025 tăng hơn 2 lần so với năm 2022. Xu hướng này cho thấy sức hấp dẫn của các sản phẩm du lịch địa phương ngày càng được cải thiện, góp phần mở rộng thị trường và tạo thêm cơ hội phát triển các hoạt động kinh doanh dịch vụ.
Sự gia tăng lượng khách tạo điều kiện mở rộng nhu cầu đối với các dịch vụ lưu trú, ăn uống, vận chuyển, hướng dẫn trải nghiệm và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp, nhất là chè đặc sản. Qua đó, các hộ gia đình có thêm cơ hội tham gia vào hoạt động du lịch với những hình thức khác nhau, từ kinh doanh trực tiếp đến cung cấp nguyên liệu, sản phẩm và dịch vụ hỗ trợ. Tuy nhiên, lượng khách tăng chưa đủ để khẳng định hiệu quả kinh tế được phân bổ đồng đều trong cộng đồng. Mức độ cải thiện thu nhập của từng hộ còn phụ thuộc vào khả năng tham gia thị trường, quy mô đầu tư, chất lượng dịch vụ, vị trí cư trú và năng lực liên kết với các chủ thể kinh doanh du lịch.
Vì vậy, bên cạnh chỉ tiêu về lượng khách, cần xem xét thêm doanh thu du lịch, mức chi tiêu bình quân của khách, thời gian lưu trú và tỷ lệ giá trị được giữ lại tại địa phương. Đây là những chỉ tiêu quan trọng để đánh giá thực chất hiệu quả kinh tế của hoạt động du lịch và mức độ đóng góp của ngành này đối với sinh kế hộ gia đình.
Hình 1. Quy mô khách du lịch đến xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên
Đơn vị: nghìn lượt khách
Trong các năm 2022, 2023 và 2024, nguồn thu từ các hộ kinh doanh du lịch bình quân chiếm khoảng 14% tổng nguồn thu của xã. Tỷ trọng này cho thấy, ngành du lịch đã có đóng góp nhất định vào thu chung của xã, đồng thời phản ánh ngày càng rõ nét vai trò của phát triển du lịch đối với tạo sinh kế cho người dân địa phương.
Thứ ba, về hạ tầng và cơ sở lưu trú phục vụ du lịch. Nhằm phục vụ lượng khách du lịch tăng lên qua các năm, kết cấu hạ tầng trên địa bàn xã đã được nâng cấp và phát triển. Các tuyến đường từ Quốc lộ 37 đi xã Bản Ngoại – La Bằng; từ Quốc lộ 37 đi xã Tiên Hội – Hoàng Nông; đường Cầu Đá được đầu tư và mở rộng. Bên cạnh đó, xã đã lắp đặt hệ thống camera giám sát và wifi tốc độ cao đặt tại các khu vực trọng điểm như suối Kẹm, xóm Tân Sơn.
Cơ sở lưu trú ngày càng được mở rộng cả về quy mô và chất lượng, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của du khách cả trong nước và quốc tế đến tham quan. Nhiều hộ gia đình trong xã đã chủ động đa dạng hóa sinh kế, mở các homestay và tham gia vào các hoạt động du lịch. Hiện nay, xã có 18 cơ sở lưu trú với khả năng phục vụ 1.000 khách/ngày. Thêm vào đó, 20 nhà hàng ăn uống phục vụ hơn 3.500 khách/ngày, góp phần đáp ứng nhu cầu ăn uống và lưu trú mỗi ngày của khách tham quan. Điển hình trong số đó phải kể đến La Bằng farmstay, La Bằng homestay retreat, Cửa Tử homestay, Kẹm La Bằng homestay…
3.2. Đánh giá tác động của phát triển du lịch đến sinh kế hộ gia đình tại xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên
Thứ nhất, tác động đến chiến lược sinh kế của hộ gia đình. Hình 2 thể hiện sự thay đổi chiến lược sinh kế của hộ gia đình thông qua chỉ tiêu về phân bổ thời gian và lao động của hộ gia đình trước và sau khi có du lịch. Trước khi biết đến du lịch, hoạt động sinh kế chủ yếu của các hộ gia đình trên địa bàn xã là trồng trọt, chăn nuôi, trong đó nổi bật là sản xuất, kinh doanh chè. Với lợi thế về điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng và khí hậu, cây chè là nguồn sinh kế chủ yếu của hộ gia đình ở xã La Bằng. Trong khi đó, sinh kế dựa vào làm công ăn lương và các hoạt động khác chiếm tỷ trọng nhỏ.
Theo kết quả khảo sát, sau khi biết đến du lịch, các hộ gia đình có xu hướng đa dạng hóa sinh kế. Đáng chú ý, 36,5% thời gian và lao động của hộ được dành cho các hoạt động kinh doanh dịch vụ du lịch, bao gồm: kinh doanh homestay, dịch vụ ẩm thực và các hoạt động trải nghiệm hát then, nhảy sạp, trải nghiệm quy trình hái, sao chè…
Hình 2. Cơ cấu phân bổ thời gian và lao động của hộ gia đình trước và sau khi có du lịch
Đơn vị: %
Nguồn: Khảo sát của tác giả năm 2025.
Tuy nhiên, thời gian dành cho hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và chủ yếu là cây chè chiếm 48,2%; điều này cho thấy, cây chè đóng vai trò nền tảng trong hoạt động sinh kế của các hộ gia đình. Đồng thời, cây chè không chỉ tạo thu nhập trực tiếp cho người dân mà còn trở thành nguồn lực quan trọng cho việc phát triển các sản phẩm du lịch, như: trải nghiệm hái, sao chè, tham quan đồi chè…
Phát triển du lịch đã thay đổi sự lựa chọn sinh kế của các hộ gia đình theo hướng đa dạng hóa (Hình 3). Hiện tại, có 5,3% hộ được hỏi chuyển hoàn toàn sang kinh doanh các dịch vụ du lịch, bao gồm: dịch vụ lưu trú, dịch vụ ăn uống với các đặc sản của địa phương, như: cá tầm, gà đồi, cá suối, măng, xôi ngũ sắc…; 26% hộ gia đình vẫn duy trì sinh kế truyền thống dựa vào nông nghiệp là chính. Đáng chú ý, 68,7% số hộ lựa chọn kết hợp giữa sinh kế truyền thống và du lịch, qua đó, tạo sự đa dạng hóa trong nguồn thu nhập. Trong đó, cây chè được coi là nguồn lực sinh kế quan trọng, tạo nền tảng phát triển mô hình du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm gắn với không gian làng nghề tại địa phương.
Hình 3. Mô hình chiến lược sinh kế hiện tại của hộ gia đình xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên
Đơn vị: %
Nguồn: Khảo sát của tác giả năm 2025.
Khi có du lịch, người dân địa phương có nhiều cơ hội việc làm và tham gia vào các hoạt động du lịch. Trong năm 2025, đã có 598 lao động được tạo thêm việc làm mới (Đảng ủy xã La Bằng, 2025). Theo khảo sát, 74% hộ cho rằng, lao động nữ được tham gia vào các khâu của chuỗi hoạt động du lịch, như: nấu ăn, trải nghiệm hái, sao chè, bán các sản vật của địa phương; người cao tuổi cũng phát huy được kinh nghiệm, vốn hiểu biết và kỹ năng văn hóa truyền thống thông qua việc giới thiệu, kể chuyện về lịch sử, văn hóa của cộng đồng và tham gia trình diễn các giá trị văn hóa, như: hát then, nhảy sạp. 42,7% hộ cho rằng, nhóm lao động trẻ đã được tạo thêm việc làm từ du lịch với các công việc lễ tân, marketing số, hướng dẫn viên. Mặc dù vậy, vẫn còn 22% số hộ được hỏi cho rằng phát triển du lịch không tạo thêm việc làm cho các thành viên trong hộ.
Như vậy, phát triển du lịch là nhân tố quan trọng giúp chiến lược sinh kế của hộ gia đình trên địa bàn xã La Bằng được đa dạng hóa. Người dân có thêm việc làm, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào các sinh kế truyền thống.
Thứ hai, tác động đến kết quả sinh kế của hộ gia đình. Phát triển du lịch có tác động tích cực đến kết quả sinh kế của hộ gia đình trên địa bàn xã. Thu nhập bình quân đầu người của xã tăng lên qua các năm, đặc biệt xã La Bằng (cũ) với mức tăng từ 57 triệu đồng/người/năm (năm 2023) lên 58,4 triệu đồng/người/năm (năm 2024).
Bảng 1. Sự thay đổi của các chỉ số kết quả sinh kế
| STT | Chỉ tiêu kết quả sinh kế | Điểm trung bình |
| 1 | Tổng thu nhập trung bình của hộ | 3,85 |
| 2 | Khả năng tích lũy / tiền tiết kiệm | 3,55 |
| 3 | Mức độ ổn định thu nhập quanh năm | 3,28 |
| 4 | Điều kiện nhà ở và trang thiết bị sinh hoạt | 3,84 |
| 5 | Khả năng chi trả cho giáo dục và y tế | 3,82 |
Chỉ tiêu thay đổi về tổng thu nhập của hộ được đánh giá cao nhất với 3,85 điểm. Bên cạnh nguồn thu nhập truyền thống, các hộ còn có thu nhập từ các hoạt động du lịch, như: bán các sản vật địa phương, hướng dẫn viên du lịch, hướng dẫn du khách tham gia các trải nghiệm đồi chè, trải nghiệm văn hóa của địa phương. Từ tổng thu nhập trung bình tăng lên, các hộ có điều kiện trang hoàng nhà cửa, mua sắm các trang thiết bị cho gia đình. Không những vậy, các chi tiêu cho giáo dục, cho y tế của các hộ cũng được đáp ứng. Điều này thể hiện ở hai chỉ tiêu sự thay đổi về điều kiện nhà ở, trang thiết bị sinh hoạt và khả năng chi trả cho giáo dục và y tế được đánh giá ở mức tốt (3,84 điểm và 3,82 điểm tương ứng).
Khả năng tích lũy được đánh giá thấp hơn ba chỉ tiêu trên, đạt 3,55 điểm. Con số này cho thấy, mặc dù mức sống của các hộ gia đình đã tăng lên, tuy nhiên khả năng tích lũy của hộ vẫn còn hạn chế. Đây cũng là vấn đề cần quan tâm khi đánh giá sự chống chịu của hộ gia đình trước những biến động của du lịch và kinh tế. Đáng chú ý, mức độ ổn định thu nhập quanh năm khi có phát triển du lịch chỉ được đánh giá ở mức trung bình, đạt 3,28 điểm. Điều này cho thấy, hạn chế tương đối của chiến lược sinh kế này là thu nhập chưa thực sự ổn định và du lịch dựa vào mùa vụ. Du khách đến tham quan các điểm du lịch xã La Bằng, như: Suối Kẹm, Suối Cửa Tử, trải nghiệm đồi chè và văn hóa chè thường vào mùa hè và các dịp cuối tuần. Theo Đảng ủy xã La Bằng (2025), ước đạt trên 11.000 lượt khách đến tham quan các địa điểm trên, trong đó lượng khách tập trung chủ yếu vào dịp nghỉ lễ và cuối tuần. Do vậy, việc tăng thu nhập không đồng nghĩa với việc tính ổn định lâu dài của sinh kế.
Hình 4. Cơ cấu đóng góp từ du lịch vào tổng thu nhập của hộ
Đơn vị: %
62% hộ cho rằng, phát triển du lịch chỉ đóng góp dưới 25% vào tổng thu nhập (Hình 4). Điều này cho thấy, du lịch mới chỉ là phần thu nhập bổ sung đối với phần lớn hộ gia đình, trong khi các hoạt động sinh kế truyền thống, như: kinh doanh và sản xuất chè, chăn nuôi, trồng trọt hoặc các hoạt động khác vẫn giữ vai trò chủ đạo. Nhóm hộ có mức thu nhập từ du lịch trong khoảng 25% – 50% chiếm 22%. Đây là nhóm hộ có mức độ tham gia tương đối vào các hoạt động du lịch. Các hộ trong nhóm này có thể tham gia thường xuyên hơn vào các hoạt động bán sản phẩm liên quan đến cây chè, bán sản vật địa phương, dịch vụ ăn uống, dịch vụ xe điện…
Mức đóng góp từ du lịch chiếm 51% đến 75% được 10% hộ khảo sát lựa chọn. Mặc dù tỷ lệ không cao, nhưng kết quả này cho thấy, du lịch không chỉ làm tăng thu nhập mà còn là nguồn sinh kế chính đối với một bộ phận hộ gia đình. Nổi bật trong số đó, có 6% hộ lựa chọn mức đóng góp từ du lịch chiếm trên 75% tổng thu nhập của hộ. Đây là nhóm có mức độ phụ thuộc cao nhất vào du lịch và đồng thời cũng là nhóm chịu sự ảnh hưởng trực tiếp khi thị trường du lịch gặp khó khăn.
Như vậy, phát triển du lịch đã có tác động tích cực đến sinh kế hộ gia đình tại xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên, góp phần đa dạng hóa sinh kế, tăng thu nhập và giảm tỷ lệ hộ nghèo cũng như bổ sung nguồn thu cho hộ.
Thứ ba, một số tác động tiêu cực của phát triển du lịch đến sinh kế hộ gia đình. Bên cạnh những kết quả tích cực nêu trên, phát triển du lịch cũng kèm theo một số khó khăn đối với sinh kế hộ gia đình trên địa bàn xã (Bảng 2).
Kết quả cho thấy, du lịch thời vụ và ô nhiễm tăng lên là hai yếu tố các hộ gia đình đánh giá có tác động rõ nét nhất (điểm trung bình 3,69 và 3,43 điểm tương ứng). Khách du lịch đến trải nghiệm Suối Cửa Tử, Suối Kẹm và các hoạt động khác chủ yếu vào mùa hè và các dịp nghỉ lễ, cuối tuần. Từ đó dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường, tiếng ồn và đặc biệt lượng rác thải của khách du lịch rất lớn. Bên cạnh đó, do du lịch phát triển, chi phí sinh hoạt cũng tăng lên và được đánh giá ở mức điểm trung bình 3,02. Giá cả các mặt hàng, dịch vụ ở địa phương có sự tăng nhẹ, đặc biệt là vào các mùa cao điểm. Phụ thuộc vào khách du lịch là tiêu chí được đánh giá thấp nhất với 2,57 điểm. Điều này cho thấy, nguồn thu nhập chính của hộ gia đình vẫn đến từ việc trồng, chế biến và kinh doanh các sản phẩm chè truyền thống; du lịch được coi là sinh kế giúp đa dạng hóa nguồn thu.
Bảng 2. Tác động tiêu cực của phát triển du lịch đến sinh kế hộ gia đình xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên
| STT | Tác động tiêu cực của phát triển du lịch đến sinh kế hộ gia đình | Điểm trung bình |
| 1 | Chi phí sinh hoạt tăng | 3,02 |
| 2 | Ô nhiễm tăng (môi trường, rác thải, tiếng ồn) | 3,43 |
| 3 | Du lịch thời vụ (không ổn định theo mùa) | 3,69 |
| 4 | Phụ thuộc vào khách du lịch | 2,57 |
Như vậy, đối với các hộ gia đình ở xã La Bằng, phát triển du lịch đã bộc lộ một số mặt tiêu cực chủ yếu về tính thời vụ, ô nhiễm môi trường, rác thải, tiếng ồn và chi phí sinh hoạt tăng lên tương ứng.
4. Một số giải pháp
Một là, tăng cường quảng bá và xây dựng cơ chế liên kết phát triển du lịch dựa vào cộng đồng.
Cần đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá có trọng tâm các giá trị tài nguyên du lịch của địa phương, nhất là hệ thống di tích lịch sử, cảnh quan tự nhiên, vùng chè đặc sản và các sản phẩm du lịch cộng đồng gắn với bản sắc văn hóa dân tộc. Hoạt động quảng bá cần được triển khai thống nhất, có định hướng về hình ảnh và thông điệp, kết nối các điểm tham quan thành những tuyến, chương trình trải nghiệm có tính liên hoàn. Qua đó, từng bước nâng cao khả năng nhận diện điểm đến, thu hút khách và mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm địa phương.
Cùng với quảng bá, cần hình thành cơ chế liên kết giữa các hộ kinh doanh dịch vụ, hợp tác xã, doanh nghiệp lữ hành và các tổ chức liên quan nhằm tổ chức hoạt động du lịch theo hướng chuyên nghiệp. Các hộ gia đình cần được khuyến khích tham gia mạng lưới cung ứng dịch vụ, từ lưu trú, ăn uống, vận chuyển đến trải nghiệm văn hóa và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. Chính quyền xã có vai trò hỗ trợ kết nối, xây dựng quy chế phối hợp, cung cấp thông tin thị trường và thúc đẩy hình thành đầu mối điều phối hoạt động du lịch trên cơ sở sự tham gia tự nguyện của các chủ thể. Cơ chế liên kết cần hướng đến thống nhất tiêu chuẩn chất lượng, minh bạch giá dịch vụ, hạn chế cạnh tranh thiếu lành mạnh và bảo đảm lợi ích hài hòa giữa các hộ tham gia. Đây là điều kiện quan trọng để hình thành chuỗi giá trị du lịch có sự tham gia thực chất của cộng đồng, thay vì để lợi ích tập trung vào một số cơ sở kinh doanh riêng lẻ.
Hai là, ưu tiên đầu tư kết cấu hạ tầng và tăng cường quản lý tài nguyên, môi trường du lịch.
Cần huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực để từng bước hoàn thiện kết cấu hạ tầng phục vụ phát triển du lịch, đáp ứng nhu cầu sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt của người dân. Trọng tâm là nâng cấp hệ thống giao thông kết nối các điểm tham quan, cải thiện hệ thống chiếu sáng, biển chỉ dẫn, điểm dừng chân và bãi đỗ xe; quan tâm đầu tư hạ tầng cấp, thoát nước, vệ sinh môi trường và các công trình phục vụ cộng đồng. Việc lựa chọn danh mục đầu tư cần căn cứ vào nhu cầu thực tế, khả năng khai thác và mức độ hưởng lợi của người dân, tránh đầu tư dàn trải hoặc chỉ tập trung vào những khu vực có khả năng kinh doanh du lịch cao.
Bên cạnh đầu tư hạ tầng, cần tăng cường quản lý, bảo vệ cảnh quan và tài nguyên tự nhiên tại các khu vực có hoạt động du lịch, đặc biệt là Suối Kẹm, Suối Cửa Tử và không gian sinh thái dưới chân dãy Tam Đảo. Chính quyền địa phương cần phối hợp với cộng đồng xây dựng cơ chế thu gom, phân loại và xử lý rác thải; kiểm soát các hoạt động có nguy cơ gây ô nhiễm nguồn nước, suy giảm cảnh quan và ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Đối với các di tích lịch sử, văn hóa, việc tu bổ, tôn tạo phải tuân thủ quy định pháp luật về bảo tồn di sản, bảo đảm giữ gìn giá trị lịch sử, văn hóa và tránh thương mại hóa quá mức. Phát triển hạ tầng và dịch vụ du lịch cần được đặt trong yêu cầu bảo vệ tài nguyên, bởi đây vừa là điều kiện tạo sức hấp dẫn của điểm đến, vừa là nguồn lực sinh kế lâu dài của cộng đồng.
Ba là, mở rộng khả năng tiếp cận vốn và hỗ trợ hộ gia đình phát triển hoạt động kinh doanh du lịch.
Khả năng tiếp cận vốn là điều kiện quan trọng để hộ gia đình đầu tư cơ sở vật chất, cải thiện chất lượng dịch vụ và mở rộng hoạt động kinh doanh. Vì vậy, cần tăng cường kết nối các hộ có nhu cầu và phương án sản xuất, kinh doanh khả thi với Ngân hàng Chính sách xã hội, các tổ chức tín dụng và các chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế tại địa phương. Việc tiếp cận nguồn vốn ưu đãi cần gắn với nhu cầu cụ thể, như: cải tạo cơ sở lưu trú tại gia đình, nâng cấp khu vực phục vụ ăn uống, mua sắm trang thiết bị, phương tiện vận chuyển và phát triển sản phẩm trải nghiệm.
Bên cạnh tín dụng, cần hướng dẫn các hộ xây dựng phương án sử dụng vốn, tính toán chi phí, doanh thu và khả năng hoàn trả, hạn chế tình trạng đầu tư vượt quá năng lực tài chính hoặc chạy theo phong trào. Các tổ chức hội, đoàn thể, nhất là Hội Nông dân, có thể phối hợp tuyên truyền chính sách tín dụng, hỗ trợ hộ hoàn thiện thủ tục vay vốn và hướng dẫn sử dụng vốn đúng mục đích. Đặc biệt, cần quan tâm đến các hộ có tiềm năng nhưng còn hạn chế về nguồn lực tài chính, lao động và điều kiện kinh doanh, qua đó mở rộng cơ hội tham gia hoạt động du lịch, hạn chế tình trạng lợi ích phát triển du lịch chỉ tập trung ở những hộ có điều kiện kinh tế thuận lợi.
Bốn là, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực tham gia hoạt động du lịch của người dân.
Chất lượng nguồn nhân lực có ý nghĩa quyết định đối với khả năng cung cấp dịch vụ và duy trì lợi thế cạnh tranh của du lịch địa phương. Do đó, cần tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn phù hợp với nhu cầu và điều kiện của từng nhóm hộ, tập trung vào kỹ năng giao tiếp, đón tiếp và phục vụ khách, nghiệp vụ lưu trú, chế biến ẩm thực địa phương, hướng dẫn trải nghiệm và bảo đảm an toàn cho du khách. Đối với các hộ tham gia du lịch cộng đồng, cần chú trọng bồi dưỡng kiến thức về bảo tồn và giới thiệu giá trị văn hóa bản địa, giúp người dân vừa tham gia cung cấp dịch vụ vừa giữ vai trò chủ thể trong bảo tồn di sản.
Đồng thời, cần nâng cao năng lực ngoại ngữ và kỹ năng số cho người dân, nhất là các hộ trực tiếp kinh doanh dịch vụ du lịch. Nội dung tập huấn cần thiết thực, tập trung vào kỹ năng chụp ảnh, xây dựng nội dung giới thiệu điểm đến, quản lý trang thông tin, quảng bá và tiếp nhận đặt dịch vụ trên các nền tảng trực tuyến như Facebook, TikTok và các kênh phù hợp khác. Việc ứng dụng công nghệ số cần gắn với khả năng tiếp cận thực tế của người dân, tránh triển khai hình thức hoặc chỉ tập trung vào một số hộ có điều kiện. Qua đó, các hộ có thể chủ động giới thiệu sản phẩm, tiếp cận khách hàng, mở rộng thị trường và nâng cao hiệu quả kinh doanh. Về lâu dài, cần hình thành cơ chế phối hợp giữa chính quyền, cơ sở đào tạo, hợp tác xã và doanh nghiệp du lịch để tổ chức đào tạo thường xuyên, gắn nội dung bồi dưỡng với yêu cầu thực tiễn của thị trường.
5. Kết luận
Phát triển du lịch tại xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên đã tạo thêm cơ hội cải thiện sinh kế cho các hộ gia đình thông qua đa dạng hóa hoạt động kinh tế, mở rộng việc làm và gia tăng thu nhập. Đáng chú ý, du lịch không hoàn toàn thay thế các hoạt động sinh kế truyền thống mà có xu hướng bổ trợ, tạo sự kết hợp giữa sản xuất nông nghiệp với kinh doanh dịch vụ. Kết quả khảo sát 150 hộ cho thấy, 68,7% số hộ lựa chọn kết hợp sinh kế truyền thống với hoạt động du lịch; trong khi đó, cây chè vẫn giữ vai trò quan trọng, chiếm 48,2% tổng thời gian và lao động của hộ. Du lịch cũng mở ra cơ hội việc làm cho nhiều nhóm lao động, trong đó có phụ nữ, người cao tuổi và lao động trẻ, góp phần tận dụng nguồn lực tại chỗ và cải thiện điều kiện sống của người dân.
Tuy nhiên, những lợi ích này chưa loại bỏ được các rủi ro đối với sinh kế hộ gia đình. Tính thời vụ của hoạt động du lịch, nguy cơ gia tăng ô nhiễm môi trường, chi phí sinh hoạt và mức độ phụ thuộc vào nguồn thu từ du lịch có thể làm suy giảm khả năng chống chịu của hộ trước những biến động của thị trường. Điều đó cho thấy, tăng trưởng về lượng khách và mở rộng hoạt động dịch vụ chưa đủ để bảo đảm sinh kế bền vững; hiệu quả phát triển du lịch cần được đánh giá cả ở khả năng duy trì các nguồn lực sinh kế, mở rộng cơ hội tham gia và phân chia lợi ích giữa các nhóm hộ.
Vì vậy, định hướng phát triển du lịch tại La Bằng cần gắn kết chặt chẽ giữa khai thác tiềm năng du lịch với bảo tồn tài nguyên, văn hóa bản địa và duy trì các hoạt động sản xuất truyền thống, nhất là sản xuất chè. Chính quyền xã La Bằng cần phát huy vai trò điều phối trong quy hoạch và tổ chức các sản phẩm du lịch, đầu tư hạ tầng thiết yếu, hỗ trợ người dân tiếp cận nguồn vốn, nâng cao kỹ năng nghề và năng lực ứng dụng công nghệ số; đồng thời, tăng cường quản lý môi trường và bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng vào quá trình phát triển du lịch. Qua đó, du lịch không chỉ trở thành nguồn thu bổ sung mà còn góp phần củng cố năng lực sinh kế, nâng cao chất lượng cuộc sống và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế – xã hội bền vững tại địa phương.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2017). Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 16/01/2017 về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn.
Chambers, R., & Conway, G. (1992). Sustainable rural livelihoods: Practical concepts for the 21st century (IDS Discussion Paper No. 296). Institute of Development Studies.
Đảng bộ xã La Bằng (2025). Nghị quyết về phát triển ngành chè, nâng cao giá trị sản phẩm chè gắn với phát triển du lịch xã La Bằng giai đoạn 2025 – 2030.
Đảng ủy xã La Bằng (2025). Báo cáo công tác Đảng năm 2025, nhiệm vụ năm 2026 của Đảng ủy xã La Bằng.
DFID (1999). Sustainable livelihoods guidance sheets. Department for International Development, United Kingdom.
Nguyễn Thị Huyền (30/3/2026). Phát triển du lịch tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn hiện nay: Thực trạng và giải pháp. Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế – Tài chính. https://nghiencuu.tapchikinhtetaichinh.vn/phat-trien-du-lich-tinh-thai-nguyen-trong-giai-doan-hien-nay-thuc-trang-va-giai-phap-152220.html
Quốc hội (2017). Luật Du lịch năm 2017
Ủy ban nhân dân huyện Đại Từ (2024). Báo cáo kết quả thực hiện Đề án phát triển khu du lịch sinh thái La Bằng, Hoàng Nông giai đoạn 2022 – 2025, định hướng đến năm 2030.
Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2025). Nghị quyết số 1683/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Thái Nguyên.
