Rural infrastructure development in selected countries: international experiences and lessons for Vietnam
Lê Thị Phương Chi
NCS của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Email: qltpchi@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Kết cấu hạ tầng nông thôn đóng vai trò then chốt trong tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo và nâng cao đời sống cư dân nông thôn. Bài viết phân tích kinh nghiệm của Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc và Pakistan theo khung sáu chiều OECD (2019) và thiết kế nghiên cứu tình huống đa trường hợp của Yin (2018). Kết quả chỉ ra: đầu tư trọng điểm vào giao thông, điện, thủy lợi mang lại tác động lớn nhất; cơ chế cộng đồng kết hợp nhà nước bảo đảm bền vững; phân cấp thực chất gắn với nâng cao năng lực địa phương nâng hiệu quả vốn và duy tu bảo dưỡng thường xuyên là điều kiện tất yếu. Bài viết đề xuất năm nhóm khuyến nghị chính sách cho Việt Nam giai đoạn 2026 – 2030, tập trung vốn vùng kém phát triển, đa dạng hóa nguồn tài chính và thể chế hóa tham gia cộng đồng.
Từ khóa: Kết cấu hạ tầng nông thôn; kinh nghiệm quốc tế; nông thôn mới; Việt Nam.
Abstract: Rural infrastructure plays a pivotal role in economic growth, poverty reduction, and the improvement of rural residents’ quality of life. This article analyzes the experiences of China, India, South Korea, and Pakistan using the OECD’s six-dimensional framework (2019) and Yin’s multiple-case study design (2018). The findings indicate that prioritized investment in transportation, electricity, and irrigation yields the greatest impact; community-based mechanisms combined with state involvement ensure sustainability; genuine decentralization, coupled with the strengthening of local capacity, enhances the efficiency of capital utilization; and regular maintenance is an essential condition. The article proposes five groups of policy recommendations for Vietnam in the 2026-2030 period, focusing on concentrating capital in less-developed regions, diversifying financial sources, and institutionalizing community participation.
Keywords: Rural infrastructure; international experience; new rural development; Vietnam.
1. Đặt vấn đề
Kết cấu hạ tầng nông thôn được hiểu là toàn bộ hệ thống công trình vật chất, bao gồm: giao thông, điện, thủy lợi, viễn thông, nước sạch và các công trình hạ tầng xã hội, tạo nền tảng thiết yếu cho sản xuất nông nghiệp, hoạt động kinh tế phi nông nghiệp và cải thiện đời sống người dân nông thôn (Barrios, 2008; Satish, 2007). Theo Aschauer (1989), đây là loại “vốn xã hội hóa bổ sung” có đặc tính hàng hóa công, đòi hỏi vai trò chủ đạo của Nhà nước trong đầu tư do thị trường không thể tự cung ứng đủ. Nói cách khác, kết cấu hạ tầng nông thôn là nền tảng không thể thiếu để mọi can thiệp phát triển khác (ví dụ: tín dụng, khuyến nông, thị trường đầu vào) phát huy hiệu quả.
Bằng chứng thực nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, đầu tư vào kết cấu hạ tầng nông thôn tạo ra tác động kép: giảm chi phí vận tải, mở rộng tiếp cận thị trường, tăng năng suất nông nghiệp và kích thích kinh tế phi nông nghiệp (Kaiser & Barstow, 2022; Calderon & Serven, 2008). Theo IFAD (2021), mỗi đồng đầu tư vào đường giao thông nông thôn ở các nước đang phát triển có thể mang lại thu nhập cho hộ nông dân gấp 3 – 5 lần giá trị ban đầu trong dài hạn. Calderon & Serven (2008) kết hợp dữ liệu 136 quốc gia xác nhận cơ sở hạ tầng (đặc biệt là điện và đường) tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng kinh tế; đồng thời, làm giảm bất bình đẳng thu nhập. Những kết quả này nhấn mạnh sự cần thiết phải đầu tư có chiến lược, thay vì dàn trải.
Tại Việt Nam, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới từ năm 2010 đã đạt nhiều thành tựu. Đến cuối năm 2023, hơn 78% xã đạt chuẩn nông thôn mới; hàng trăm nghìn km đường giao thông nông thôn được xây mới và nâng cấp; tỷ lệ hộ nông thôn dùng điện đạt trên 99% (ADB, 2022). Tuy nhiên, nhiều hạn chế vẫn chưa được giải quyết triệt để: khoảng cách hạ tầng giữa vùng đồng bằng và miền núi vẫn lớn; chất lượng và độ bền vững của nhiều công trình chưa cao; cơ chế duy tu bảo dưỡng chưa được bảo đảm đủ nguồn lực; sự tham gia của cộng đồng và khu vực tư nhân còn mang tính hình thức (ADB, 2022; Ren Mu & cộng sự, 2011). Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn nông thôn mới 2026 – 2030, việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế có chọn lọc trở thành yêu cầu cấp thiết không chỉ về mặt học thuật mà còn ở tầm hoạch định chính sách. Bài viết tập trung nghiên cứu, phân tích kinh nghiệm phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn của bốn quốc gia: Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc và Pakistan nhằm rút ra những bài học phục vụ hoạch định chính sách giai đoạn 2026 – 2030.
2. Phương pháp nghiên cứu
2.1. Thiết kế nghiên cứu
Bài viết áp dụng thiết kế đa trường hợp vì theo hướng dẫn của Yin (2018), bằng chứng từ nhiều trường hợp thường được coi là thuyết phục hơn và nghiên cứu đa trường hợp được xem là vững chắc hơn. Quan trọng hơn, Yin (2018) nhấn mạnh rằng, logic lựa chọn trường hợp trong thiết kế đa trường hợp là “logic nhân bản” chứ không phải “logic lấy mẫu”: mỗi trường hợp được chọn để (a) nhân bản nhằm xác nhận kết quả tương tự hoặc (b) nhân bản lý thuyết nhằm tạo ra kết quả tương phản có thể dự báo theo điều kiện biên. Trong nghiên cứu này, Trung Quốc và Hàn Quốc thực hiện nhân bản trong thực tiễn, trong khi Ấn Độ và Pakistan thực hiện nhân bản theo lý thuyết.
Việc lựa chọn bốn quốc gia và các địa phương đại diện trong mỗi quốc gia tuân theo nguyên tắc “thiết kế các hệ thống tương đồng nhất” của Lijphart (1971), với bốn tiêu chí lựa chọn: xuất phát điểm kinh tế tương đồng, cấu trúc kinh tế nông thôn hỗn hợp, chương trình kết cấu hạ tầng nông thôn có quy mô quốc gia và có khả năng đánh giá được và đa dạng về mô hình.
Dữ liệu được thu thập từ các nguồn thứ cấp: bài báo khoa học đăng trên tạp chí quốc tế bình duyệt; báo cáo đánh giá chính thức của ADB, Ngân hàng Thế giới (WB) và IFAD; tài liệu chính sách quốc gia.
Để bảo đảm tính nhất quán và so sánh được giữa bốn trường hợp, bài viết xây dựng khung phân tích sáu chiều dựa trực tiếp trên sáu tiêu chí đánh giá can thiệp phát triển của OECD (2019), được thể hiện trong Bảng 1.
Bảng 1. Khung phân tích so sánh kinh nghiệm phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn bốn quốc gia
| Chiều phân tích | Trung Quốc | Ấn Độ | Hàn Quốc | Pakistan |
| Bối cảnh khởi đầu | GDP/người ~300 USD (1978); 80% dân số nông thôn; hạ tầng cực kỳ hạn chế | GDP/người ~380 USD (2000); 55% dân số nông thôn; khoảng cách hạ tầng lớn giữa bang | GDP/người 253 USD (1970); 80% nhà mái tranh; 20% làng có điện | GDP/người ~500 USD (2001); 63% dân số nông thôn; năng lực địa phương yếu |
| Chương trình chủ đạo | Chính sách Tam nông (2004 đến nay); Chương trình phát triển nông thôn toàn quốc | PMGSY (2000-đến nay): đường nông thôn; NABARD-RIDF (1995- đến nay): hạ tầng đa ngành | Saemaul Undong – SMU (1971-1985), 3 giai đoạn phát triển | Devolution Reform (2001): phân cấp toàn diện cho cấp địa phương |
| Cơ chế tài chính | Ngân sách trung ương là chủ đạo; ưu tiên vùng kém phát triển | Trung ương phân bổ vốn cho bang (PMGSY); NABARD cho vay lãi suất thấp (RIDF) | Trung ương cấp vật liệu; cộng đồng đóng góp lao động; cơ chế cạnh tranh làng | Phân cấp tài chính: chính quyền địa phương lập kế hoạch và quản lý ngân sách |
| Tham gia cộng đồng | Hạn chế; nhà nước chỉ đạo từ trên xuống | Tham vấn cộng đồng trong thiết kế và giám sát PMGSY | Rất cao: cộng đồng tự quyết định ưu tiên và tổ chức thi công | Quy định tham gia ngay từ giai đoạn lập kế hoạch; hiệu quả không đều |
| Kết quả nổi bật | Đường nông thôn: 0,8 triệu → 4,2 triệu km (1978-2015); điện khí hóa 100% (2005) | PMGSY: 740.000 km đường; kết nối 178.000 thôn bản; RIDF: 1,7 triệu dự án | 274.000 km đường nâng cấp; điện khí hóa 20%→98% (1970-1979); thoát nghèo 5,5 triệu người | Cải thiện thu nhập và an ninh lương thực; tuy nhiên không đồng đều giữa các tỉnh |
| Hạn chế chính | Phân bổ chưa đủ ưu tiên vùng sâu; chậm chuyển sang PPP | Chất lượng thi công không đồng đều; thiếu kinh phí duy tu | Suy yếu khi đô thị hóa nhanh; phụ thuộc vào chỉ đạo từ trên | Năng lực địa phương yếu; vốn phân cấp nhưng triển khai kém hiệu quả |
3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
3.1. Kinh nghiệm Trung Quốc: Chiến lược “Tam nông” và đầu tư đồng bộ
Trung Quốc bắt đầu đầu tư có hệ thống vào kết cấu hạ tầng nông thôn từ cuối thập kỷ 70 thế kỷ XX song song với cải cách kinh tế. Tại thời điểm cải cách mở cửa (năm 1978), GDP bình quân đầu người Trung Quốc chỉ ở mức xấp xỉ 300 USD, khoảng 80% dân số sinh sống ở nông thôn với hạ tầng hạn chế. Chính sách “Tam nông” (nông nghiệp – nông thôn – nông dân) được nâng lên thành ưu tiên chiến lược quốc gia trong các văn kiện Trung ương từ năm 2004, với cam kết tăng liên tục ngân sách cho khu vực này. Nhà nước triển khai đồng bộ các chương trình đầu tư vào đường giao thông, điện khí hóa, thủy lợi, viễn thông và chợ nông thôn, gắn kết chặt chẽ với các gói hỗ trợ sản xuất nông nghiệp. Điểm đặc thù của mô hình Trung Quốc là sự kết hợp giữa định hướng chiến lược từ trung ương và linh hoạt trong triển khai ở cấp tỉnh theo đặc thù vùng.
Fan & Zhang (2004) sử dụng dữ liệu tổng điều tra nông nghiệp Trung Quốc để phân tích tác động của hạ tầng đến năng suất và thu nhập theo vùng. Kết quả khẳng định đường giao thông có tác động lớn nhất đến tăng trưởng năng suất nông nghiệp, tiếp theo là điện và viễn thông. Đặc biệt, đầu tư kết cấu hạ tầng ở vùng kém phát triển mang lại lợi suất cao hơn so với vùng đã phát triển, hàm ý rằng, phân bổ vốn có chủ đích về vùng sâu, vùng xa vừa đạt hiệu quả kinh tế vừa giảm bất bình đẳng vùng.
Wang & cộng sự (2022) phân tích tác động của đầu tư kết cấu hạ tầng nông thôn đến thu nhập nông dân Trung Quốc giai đoạn 1995 – 2015 bằng mô hình GMM và mô hình ngưỡng bảng. Kết quả cho thấy, kết cấu hạ tầng tác động đến thu nhập qua hai kênh: (1) Trực tiếp thông qua giảm chi phí sản xuất và tiếp cận thị trường; (2) Gián tiếp thông qua thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất và cơ cấu kinh tế nông thôn. Hạ tầng giao thông và thủy lợi có tác động trực tiếp lớn nhất; quan trọng hơn, tác động này có tính ngưỡng chỉ phát huy đầy đủ sau khi mức đầu tư vượt qua một ngưỡng tối thiểu, gợi ý rằng, đầu tư nhỏ giọt sẽ không tạo ra chuyển biến.
Về kết quả cụ thể, mạng lưới đường giao thông nông thôn Trung Quốc tăng từ khoảng 800.000 km (1978) lên hơn 4,2 triệu km (2015), tăng hơn 5 lần trong vòng ba thập kỷ; tỷ lệ điện khí hóa nông thôn đạt gần 100% vào đầu năm 2000; diện tích tưới tiêu ổn định tăng hằng năm, đóng góp trực tiếp vào an ninh lương thực quốc gia (Fan & Zhang, 2004).
Thành công của Trung Quốc đến từ: cam kết ngân sách nhà nước dài hạn và ổn định; đầu tư đồng bộ nhiều loại hạ tầng tránh thắt cổ chai; ưu tiên vùng kém phát triển để giảm bất bình đẳng; tích hợp kết cấu hạ tầng với chính sách hỗ trợ nông nghiệp. Hạn chế chính là mô hình nhà nước chủ đạo dẫn đến một số dự án không khớp với nhu cầu thực địa; tốc độ đô thị hóa nhanh làm giảm nhu cầu một số loại hạ tầng nông thôn; cơ chế tư nhân tham gia (PPP) vào kết cấu hạ tầng nông thôn vẫn còn yếu.
3.2. Kinh nghiệm Ấn Độ: Chương trình PMGSY và Quỹ RIDF
Năm 2000, Chính phủ Ấn Độ phát động Chương trình đường nông thôn quốc gia (Pradhan Mantri Gram Sadak Yojana – PMGSY), với mục tiêu kết nối toàn bộ thôn, bản có dân số từ 500 người trở lên (250 người ở vùng đặc biệt khó khăn) bằng đường nhựa có thể sử dụng quanh năm. Đây là một trong những chương trình đường nông thôn có quy mô lớn nhất thế giới do ngân sách trung ương cấp. Song song đó, Ngân hàng Phát triển Nông nghiệp và Nông thôn Ấn Độ (NABARD) quản lý Quỹ Phát triển hạ tầng nông thôn (RIDF), cung cấp vốn vay lãi suất thấp cho chính quyền bang đầu tư vào đường, cầu, thủy lợi và hạ tầng nông thôn (Mitra, 2022). Mô hình NABARD-RIDF được đánh giá là sáng tạo ở điểm thiết lập cơ chế tài chính trung gian: ngân hàng chính sách huy động vốn từ thị trường và cho bang vay theo điều kiện ưu đãi giúp phá vỡ ràng buộc ngân sách trung ương.
Shamdasani (2021) nghiên cứu tác động của PMGSY đối với sản xuất nông nghiệp cho thấy, các hộ nông dân ở thôn bản được kết nối qua PMGSY có xu hướng đa dạng hóa cây trồng, áp dụng công nghệ canh tác hiện đại và tăng sử dụng lao động thuê. Cơ chế tác động chủ yếu là tích hợp thị trường lao động: đường tốt giúp lao động di chuyển giữa các làng, tạo điều kiện áp dụng phương thức canh tác thâm dụng lao động hơn và tiếp cận dịch vụ đầu vào.
Ghosh (2017) phân tích 16 bang của Ấn Độ giai đoạn 1980 – 2013 cho thấy, điện là loại hạ tầng có tác động lớn nhất đến năng suất nông nghiệp; đồng thời, nâng cao tỷ lệ biết chữ và tuổi thọ bình quân; tiếp theo là đường giao thông (tác động mạnh nhất đến giảm nghèo) và thủy lợi (năng suất lúa). Bài viết nhấn mạnh tính bổ sung lẫn nhau giữa các loại hạ tầng. Đến năm 2022, PMGSY đã xây dựng và nâng cấp hơn 740.000 km đường nông thôn, kết nối hơn 178.000 thôn, bản; NABARD-RIDF đã tài trợ hơn 1,7 triệu dự án hạ tầng qua 28 giai đoạn kể từ năm 1995 (Mitra, 2022).
Tuy nhiên, hạn chế về chất lượng thi công không đồng đều giữa các bang do năng lực cơ quan thực hiện khác nhau; thiếu nguồn lực duy tu sau xây dựng nhiều con đường xuống cấp nhanh do thiếu bảo dưỡng; bất bình đẳng giữa các vùng do tiêu chí phân bổ vốn chưa đủ ưu tiên các bang nghèo nhất. Fan & Hazell (1999) chỉ ra rằng, lợi suất đầu tư kết cấu hạ tầng ở vùng kém phát triển của Ấn Độ cao hơn đáng kể so với vùng đã phát triển, nhưng thực tế phân bổ vốn lại không phản ánh điều này do áp lực chính trị từ các bang lớn.
3.3. Kinh nghiệm Hàn Quốc: phong trào Saemaul Undong (1971 – 1985)
Năm 1970, Hàn Quốc bắt đầu triển khai phong trào Saemaul Undong (SMU – Làng Mới) – một trong những chương trình phát triển nông thôn thành công nhất thế kỷ XX (ADB, 2012). Tại thời điểm phát động: 80% hộ nông thôn sống trong nhà mái tranh; chỉ 20% số làng có điện; thu nhập nông thôn bằng 67% thu nhập đô thị và GDP bình quân đầu người của cả nước chỉ đạt 253 USD (ADB, 2012; Park, 2009). Điều kiện xuất phát không khác nhiều so với Việt Nam thập niên 90 thế kỷ XX.
Điểm đặc trưng và đột phá của SMU là cơ chế “nhà nước cung cấp vật liệu, cộng đồng tổ chức và đóng góp lao động”. Từ năm 1971, Chính phủ cung cấp miễn phí một lượng xi măng và thép cố định cho mỗi làng, kèm danh sách hạng mục hạ tầng được khuyến nghị (ADB, 2012). Các làng tự quyết định ưu tiên, tổ chức thi công và bảo dưỡng. Cơ chế cạnh tranh dựa trên kết quả: làng sử dụng hiệu quả nhận thêm vật liệu năm sau; làng kém hiệu quả bị cắt giảm. Song song đó, Hàn Quốc thành lập Học viện Saemaul Undong để đào tạo lãnh đạo làng xã – yếu tố mang tính đột phá mà nhiều nước sau này bỏ qua khi sao chép mô hình (Park, 2009).
SMU được triển khai theo ba giai đoạn rõ ràng: giai đoạn I (1971 – 1974) tập trung cải thiện hạ tầng cơ bản (đường làng, nhà ở, điện, nước); giai đoạn II (1974 – 1979) tập trung tạo thu nhập (canh tác nhóm, sản xuất chăn nuôi, chế biến nông sản); giai đoạn III (1980 trở đi) mở rộng sang thị trấn và hướng đến hội nhập quốc tế (ADB, 2012). Cấu trúc ba giai đoạn này phản ánh triết lý “hạ tầng trước, sinh kế sau” – một bài học quan trọng cho trình tự can thiệp.
Trong vòng 10 năm, SMU tạo ra chuyển biến căn bản: hơn 274.000 km đường làng được nâng cấp; tỷ lệ điện khí hóa nông thôn tăng từ 20% (1970) lên 98% (1979); toàn bộ nhà mái tranh được thay thế bằng nhà kiên cố; hệ thống thủy lợi, cầu cống, chợ nông thôn xây dựng đồng bộ (ADB, 2012; Park, 2009). Về kinh tế – xã hội: đến năm 1974, thu nhập nông thôn vượt thu nhập đô thị lần đầu trong lịch sử Hàn Quốc; khoảng 5,5 triệu người thoát nghèo tuyệt đối trong 10 năm; GDP bình quân đầu người tăng từ 253 USD (1970) lên 1.597 USD (1980) (ADB, 2012).
Park (2009) phân tích rằng, thành công của SMU đến từ bốn yếu tố kết hợp: cam kết và chỉ đạo từ cấp cao nhất với tầm nhìn rõ ràng; cơ chế tự lực cộng đồng có tính sở hữu cao; hệ thống cạnh tranh dựa trên kết quả thực tế, không phải dựa trên kế hoạch và đầu tư bài bản vào năng lực lãnh đạo địa phương. Tuy nhiên, cần lưu ý, SMU thành công một phần nhờ bối cảnh đặc thù của Hàn Quốc – tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, cơ chế hành chính tương đối hiệu quả, đồng thuận xã hội mạnh sau Chiến tranh Triều Tiên (Do & cộng sự, 2016). Bên cạnh đó, SMU thành công phần lớn do yếu tố con người, đặc biệt là tầng lớp lãnh đạo làng xã nhiệt tình và được đào tạo tốt (Cao Thị Hải Bắc, 2017).
Chương trình còn một số hạn chế: từ đầu những năm 80 thế kỷ XX, SMU suy yếu khi làn sóng di dân ra đô thị tăng mạnh làm giảm nguồn lao động cộng đồng. Ngoài ra, phương thức tập trung từ trên xuống của giai đoạn đầu tạo ra cộng đồng có thói quen phụ thuộc vào hỗ trợ nhà nước khi gặp thách thức mới và sự xuất hiện tham nhũng trong hệ thống thực hiện ở giai đoạn sau.
3.4. Kinh nghiệm Pakistan: phân cấp và hạ tầng bền vững
Pakistan triển khai cải cách phân cấp quy mô lớn từ năm 2001, chuyển giao quyền lập kế hoạch và ra quyết định đầu tư kết cấu hạ tầng nông thôn từ trung ương xuống chính quyền địa phương cấp huyện và thôn xã. Đây là một thử nghiệm chính sách quy mô lớn với kỳ vọng rằng, phân cấp sẽ cải thiện phân bổ nguồn lực do chính quyền địa phương nắm bắt nhu cầu thực địa tốt hơn. Tuy nhiên, cải cách không kèm theo đào tạo đủ năng lực kỹ thuật và quản lý cho cấp địa phương, dẫn đến kết quả không đồng đều giữa các tỉnh.
Ain & cộng sự (2025) sử dụng mô hình lý thuyết trò chơi để phân tích tương tác chiến lược giữa trung ương và địa phương trong đầu tư kết cấu hạ tầng nông thôn, trong bối cảnh thực hiện mục tiêu phát triển bền vững về xóa đói nghèo và an ninh lương thực. Mô hình này nắm bắt được tình huống trung ương “đi trước” bằng cách thiết lập khung thể chế và phân bổ ngân sách, sau đó, địa phương phản ứng tối ưu hóa theo điều kiện cụ thể của mình. Kết quả khẳng định phân cấp tài chính giúp chính quyền địa phương phân bổ vốn sát hơn với nhu cầu thực tế, từ đó, nâng cao hiệu quả đầu tư. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là địa phương phải có năng lực hấp thu vốn nhất định.
Hussain & cộng sự (2022) tiến hành khảo sát 213 chuyên gia xây dựng hạ tầng công cộng Pakistan và phân tích bằng mô hình PLS-SEM. Kết quả xác nhận cả yếu tố kinh tế (cải thiện sinh kế và thu nhập hộ gia đình) và xã hội (sức khỏe, giáo dục, an sinh xã hội) đều được tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê từ các dự án kết cấu hạ tầng nông thôn. Đặc biệt, nghiên cứu tìm thấy bằng chứng rằng, tham gia cộng đồng ngay từ giai đoạn lập kế hoạch có tác động trực tiếp đến tính bền vững và hiệu quả công trình không chỉ thông qua cải thiện thiết kế mà còn thông qua tạo ra cảm giác sở hữu và trách nhiệm duy tu.
Thách thức lớn nhất của Pakistan là khoảng cách giữa ý tưởng phân cấp và thực tiễn: năng lực kỹ thuật và quản lý của cấp địa phương còn yếu, dẫn đến tình trạng vốn được phân cấp nhưng không được triển khai hiệu quả, gọi là “bẫy phân cấp” (Ain & cộng sự, 2025). Kinh nghiệm này đặc biệt liên quan với Việt Nam vì cả hai quốc gia đều đang trong quá trình tăng cường phân cấp quản lý đầu tư công cho địa phương.
3.5. Phân tích so sánh và bài học cho Việt Nam
So sánh kinh nghiệm bốn quốc gia qua khung phân tích sáu chiều cho thấy, một số điểm thống nhất quan trọng: (1) Không có quốc gia nào thành công trong phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn mà không có cam kết ngân sách nhà nước mạnh và ổn định – thị trường không tự giải quyết được vấn đề này; (2) Cơ chế huy động cộng đồng, dù theo hình thức nào, quyết định tính bền vững công trình sau xây dựng; (3) Đầu tư vào vùng kém phát triển mang lại lợi suất xã hội cao hơn về mặt giảm nghèo; (4) Thiếu duy tu bảo dưỡng là “bẫy” phổ biến làm lãng phí đầu tư ban đầu ở cả Ấn Độ lẫn Pakistan.
Tuy nhiên, bốn mô hình cũng có khác biệt đáng kể: Trung Quốc và Hàn Quốc thành công với mô hình nhà nước có tính chỉ đạo mạnh; Ấn Độ tìm ra điểm cân bằng giữa trung ương và địa phương qua cơ chế RIDF; Pakistan cho thấy, phân cấp thuần túy không đủ nếu thiếu năng lực địa phương. Điều này gợi ý rằng, không có “mô hình phổ quát” lựa chọn phù hợp phụ thuộc vào điều kiện thể chế, năng lực hành chính và đặc điểm địa lý của từng quốc gia.
4. Kinh nghiệm đối với Việt Nam
Một là, ưu tiên giao thông và điện cùng với phương án tích hợp hạ tầng số. Cả bốn quốc gia đều chứng minh giao thông và điện là nền tảng thiết yếu – đầu tư vào hai loại hạ tầng này mang lại lợi suất cao nhất xét về cả tăng trưởng kinh tế lẫn giảm nghèo (Fan, 2004; Ghosh, 2017). Trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện chuyển đổi số nông nghiệp nông thôn, hạ tầng viễn thông băng rộng cần được tích hợp ngay trong Chương trình nông thôn mới giai đoạn 2026 – 2030 (Kaiser & Barstow, 2022). Một điểm khác biệt quan trọng so với các quốc gia so sánh là Việt Nam hiện có cơ sở hạ tầng viễn thông di động tương đối tốt, cho phép “bỏ qua” một số giai đoạn phát triển hạ tầng truyền thống để đi thẳng vào hạ tầng số.
Hai là, xây dựng cơ chế tài chính đa nguồn bền vững. Mô hình NABARD-RIDF của Ấn Độ (ngân hàng chính sách cấp vốn vay dài hạn lãi suất thấp cho chính quyền bang) và mô hình quỹ trung ương – đóng góp địa phương của Hàn Quốc đều cho thấy, cần đa dạng hóa nguồn vốn, giảm phụ thuộc vào ngân sách trung ương. Việt Nam cần hoàn thiện cơ chế PPP trong kết cấu hạ tầng nông thôn, đặc biệt cho các tuyến đường liên xã và thủy lợi vùng đồng bằng và nghiên cứu thành lập Quỹ Phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn theo mô hình NABARD, khai thác hiệu quả hơn nguồn ODA ưu đãi từ ADB và WB vào hạ tầng nông thôn (Mitra, 2022; ADB, 2012).
Ba là, phân cấp thực chất gắn với đào tạo năng lực địa phương. Kinh nghiệm Pakistan và Ấn Độ cho thấy, phân cấp chỉ hiệu quả khi đi kèm đào tạo cán bộ địa phương về kỹ năng quản lý đầu tư công, đấu thầu và giám sát thi công. Việt Nam cần nâng cao năng lực quản lý đầu tư công cho cấp xã, đặc biệt ở miền núi. Hàn Quốc là tấm gương về đầu tư bài bản vào đào tạo lãnh đạo địa phương như một bộ phận không thể tách rời của chương trình.
Bốn là, huy động cộng đồng thực chất từ khâu lập kế hoạch. Saemaul Undong (Hàn Quốc) và PMGSY (Ấn Độ) cho thấy, sự tham gia cộng đồng từ sớm tạo ra tính sở hữu và trách nhiệm duy tu sau này (Park, 2009; Cao Thị Bắc Hà, 2017; Do & cộng sự, 2016). Chương trình nông thôn mới Việt Nam cần thể chế hóa sự tham gia cộng đồng thực chất hơn – không chỉ ở khâu “giám sát” mang tính hình thức mà từ khâu lập kế hoạch và lựa chọn ưu tiên đầu tư. Cụ thể, cần quy định tỷ lệ tối thiểu hộ dân đồng thuận và cam kết đóng góp duy tu là điều kiện phê duyệt dự án kết cấu hạ tầng cấp thôn, xã.
Năm là, ưu tiên vùng khó khăn và bảo đảm kinh phí duy tu bảo dưỡng. Kinh nghiệm Trung Quốc và Ấn Độ xác nhận đầu tư kết cấu hạ tầng ở vùng kém phát triển mang lại lợi suất xã hội cao hơn (Fan & Zhang, 2004; Fan & Hazell, 1999). Việt Nam cần tăng mạnh tỷ trọng vốn chương trình nông thôn mới cho miền núi phía Bắc và Tây Nguyên – nơi khoảng cách hạ tầng lớn nhất nhưng nguồn lực địa phương yếu nhất; đồng thời, bố trí đủ kinh phí duy tu bảo dưỡng không dưới 10 – 15% tổng vốn đầu tư hàng năm. Kinh nghiệm Ấn Độ cho thấy, thiếu đầu tư duy tu là nguyên nhân chính khiến nhiều công trình xuống cấp chỉ sau 3 – 5 năm, làm lãng phí phần lớn đầu tư ban đầu.
5. Kết luận
Bài viết phân tích kinh nghiệm phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn tại Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc và Pakistan theo khung sáu chiều OECD (2019) và thiết kế đa trường hợp của Yin (2018) cho thấy, các quốc gia thành công đều tuân thủ năm nguyên tắc cốt lõi: ưu tiên đầu tư trọng điểm vào giao thông và điện; xây dựng cơ chế tài chính đa nguồn bền vững; thực hiện phân cấp thực chất gắn với nâng cao năng lực địa phương; huy động sự tham gia cộng đồng từ khâu lập kế hoạch; và bảo đảm nguồn lực duy tu bảo dưỡng thường xuyên. Tính bền vững vẫn là điểm yếu chung, đòi hỏi giải pháp phù hợp với điều kiện thể chế từng nước. Đặc biệt, mô hình Saemaul Undong của Hàn Quốc khẳng định phát triển hạ tầng không chỉ là đầu tư vật chất mà còn là quá trình xây dựng tinh thần tự lực và năng lực cộng đồng. Đối với Việt Nam giai đoạn 2026 – 2030, cần tập trung vốn vào vùng miền núi phía Bắc và Tây Nguyên; nghiên cứu thành lập Quỹ Phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn theo mô hình NABARD-RIDF; hoàn thiện phân cấp gắn đào tạo cán bộ cấp xã; bố trí tối thiểu 10 – 15% vốn cho duy tu và thể chế hóa sự tham gia cộng đồng trong toàn bộ chu trình dự án nhằm chuyển từ đạt chuẩn số lượng sang chất lượng và bền vững thực chất.
Tài liệu tham khảo:
ADB (2012). The Saemaul Undong Movement in the Republic of Korea: Sharing Knowledge on Community-Driven Development. Asian Development Bank.
ADB (2022). Agriculture, Natural Resources and Rural Development Sector Assessment, Strategy and Road Map – Viet Nam 2021-2025. Asian Development Bank.
Ain, Q. U., Yousaf, T., & Tahir, M. A. (2025). Decentralization policies and sustainable rural development: A path to eradicating poverty (SDG 1) and hunger (SDG 2). Sustainable Development, 33(1), 700-716. https://doi.org/10.1002/sd.3147
Aschauer, D. A. (1989). Is public expenditure productive? Journal of Monetary Economics, 23(2), 177-200.
Barrios, E. B. (2008). Infrastructure and rural development: Household perceptions on rural development. Progress in Planning, 70, 1-44. https://doi.org/10.1016/j.progress.2008.04.001
Calderon, C. & Serven, L. (2008). Infrastructure and economic development in Sub-Saharan Africa. Policy Research Working Paper No. 4712. World Bank.
Cao Thị Hải Bắc (2017). Đánh giá lại phong trào Làng mới của Hàn Quốc và một số kinh nghiệm cho phát triển nông thôn mới ở Việt Nam. Tạp chí Nghiên cứu Nước ngoài, Tập 33, số 1 (2017) 133-149.
Do, T. T., Nguyen, H. T. M., & Vu, T. T. (2016). A comparative study on the self-help approach in rural development between Vietnam’s New Rural Development and Korea’s Saemaul Undong. Journal of East Asian Economic Integration, 20(1), 91-125. https://doi.org/10.11644/KIEP.JEAI.2016.20.1.306
Fan, S. & Hazell, P. (1999). Are returns to public investment lower in less-favored rural areas? An empirical analysis of India. EPTD Discussion Paper No. 43. IFPRI.
Fan, S. & Zhang, X. (2004). Infrastructure and regional economic development in rural China. China Economic Review, 15(2), 203-214.
Ghosh, M. (2017). Infrastructure and development in rural India. Margin – The Journal of Applied Economic Research, 11(3), 256-289.
Hussain, S., Maqbool, R., Hussain, A., & Ashfaq, S. (2022). Assessing the socio-economic impacts of rural infrastructure projects on community development. Buildings, 12(7), 947. https://doi.org/10.3390/buildings12070947
IFAD (2021). Rural Development Report 2021: Transforming food systems for rural prosperity. International Fund for Agricultural Development.
Kaiser, N. & Barstow, C. K. (2022). Rural transportation infrastructure in low- and middle-income countries: A review of impacts, implications, and interventions. Sustainability, 14(4), 2149.
Lijphart, A. (1971). Comparative politics and the comparative method. American Political Science Review, 65(3), 682-693.
Mitra, S. (2022). NABARD’s role in strengthening India through rural infrastructure development fund (RIDF): An assessment. International Journal of Health Sciences, 6(S6), 10475–10491. https://doi.org/10.53730/ijhs.v6nS6.12769
OECD (2019). Better Criteria for Better Evaluation: Revised Evaluation Criteria Definitions and Principles for Use. OECD/DAC Network on Development Evaluation, Paris.
Park, S. (2009). Analysis of Saemaul Undong: A Korean rural development programme in the 1970s. Asia-Pacific Development Journal, 16(2), 113-140.
Ren Mu & Van de Walle, D. (2011). Rural roads and local market development in Vietnam. Journal of Development Studies, 47(5), 709-734.
Satish, P. (2007). Rural infrastructure and growth: An overview. Indian Journal of Agricultural Economics, 62(1), 1-18.
Shamdasani, Y. (2021). Rural road infrastructure & agricultural production: Evidence from India. Journal of Development Economics, 152, 102686.
Wang, L., Zhang, F., Wang, Z. & Tan, Q. (2022). The impact of rural infrastructural investment on farmers’ income growth in China. China Agricultural Economic Review, 14(1), 202-220.
Yin, R. K. (2018). Case Study Research and Applications: Design and Methods (6th ed.). SAGE Publications.
