Factors influencing digital transformation in state management at the Region VIII Customs Sub – Department
Phạm Quốc Hưng
Chi cục Hải quan Khu vực VIII
Email: Phamquocan05@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Trên cơ sở tổng quan tài liệu, phân tích chính sách và nghiên cứu trường hợp Chi cục Hải quan khu vực VIII, bài viết xây dựng khung phân tích tích hợp công nghệ – tổ chức – môi trường (TOE), năng lực động và giá trị công. Ba nhóm yếu tố tiền đề gồm mức sẵn sàng công nghệ; điều kiện tổ chức; môi trường thể chế, liên ngành và địa bàn. Tác động của các yếu tố được chuyển hóa thông qua năng lực vận hành số, quản trị dữ liệu, tái thiết kế quy trình, kiểm soát an toàn – liêm chính và phối hợp hệ sinh thái. Bài viết đề xuất sáu mệnh đề, hệ chỉ báo và phương pháp hỗn hợp để kiểm chứng; đồng thời xác định thứ tự ưu tiên quản trị từ thể chế, dữ liệu và kiến trúc đến quy trình, nhân lực, phối hợp và phản hồi.
Từ khóa: Chuyển đổi số; quản lý nhà nước về hải quan; TOE; năng lực tổ chức; giá trị công; Chi cục Hải quan khu vực VIII.
Abstract: Digital transformation in customs administration extends beyond technology adoption to redesign data, processes, accountability, and inter-organizational coordination to create public value. Based on a literature review, policy analysis, and a case-oriented examination of Regional Customs Branch VIII, this article develops an analytical framework that integrates the technology-organization-environment framework, dynamic capabilities, and public value theory. The analysis identifies three antecedent groups: technological readiness, organizational conditions, and the institutional, inter-agency, and territorial environment. Organizational capabilities in integrated digital operations, data governance, process redesign, security and integrity controls, and ecosystem coordination mediate their effects. The article proposes six research propositions, an indicator system, and a mixed-method verification design. The article also establishes a governance sequence that begins with institutional authority and accountability, followed by data architecture, process redesign, workforce capacity, coordination, and feedback.
Keywords: Digital transformation; customs administration; TOE framework; organizational capability; public value; Regional Customs Branch VIII.
1. Đặt vấn đề
Trong khu vực công, chuyển đổi số không dừng lại ở việc đưa thủ tục lên môi trường điện tử. Quá trình này làm thay đổi cách cơ quan nhà nước tổ chức công việc, sử dụng dữ liệu, phân bổ thẩm quyền và cung cấp giá trị cho người dân và doanh nghiệp. Công nghệ chỉ tạo chuyển biến khi đi kèm với thay đổi mô hình hoạt động, quy trình và cấu trúc tổ chức; vì vậy, kết quả chuyển đổi không thể được giải thích đơn thuần bằng mức đầu tư thiết bị hoặc số lượng phần mềm (Cordella & Tempini, 2015; Mergel et al., 2019).
Đối với hải quan, yêu cầu chuyển đổi sâu hơn do hoạt động quản lý phải đồng thời tạo thuận lợi thương mại, bảo vệ nguồn thu, kiểm soát rủi ro, bảo đảm an ninh và tuân thủ pháp luật. Các quyết định về thông quan, kiểm tra, giám sát, trị giá, phân loại và kiểm tra sau thông quan tác động trực tiếp đến luồng hàng hóa. Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đặt ra các nguyên tắc quản lý rủi ro, xử lý trước khi hàng đến, kiểm tra sau thông quan, phối hợp giữa các cơ quan biên giới và cơ chế một cửa trong một chỉnh thể thống nhất (World Trade Organization, 2017).
Ở Việt Nam, Quyết định số 628/QĐ-TTg ngày 20/5/2022 phê duyệt Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030 đặt mục tiêu xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh; Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực cho đổi mới quản trị quốc gia. Các định hướng này nằm trong tổng thể Chương trình Chuyển đổi số quốc gia, Chiến lược phát triển Chính phủ số, Chiến lược dữ liệu quốc gia và Kế hoạch chuyển đổi số ngành Hải quan. Sau khi sắp xếp tổ chức từ năm 2025, mô hình chi cục khu vực đặt ra yêu cầu điều hành thống nhất dựa trên dữ liệu nhưng vẫn thích ứng với đặc điểm của từng địa bàn.
Chi cục Hải quan khu vực VIII quản lý địa bàn Quảng Ninh, bao gồm các cửa khẩu đường bộ, cảng biển, hoạt động logistics, khu công nghiệp và hoạt động giao thương tại biên giới. Đến hết tháng 9/2026, đơn vị đã xử lý gần 208.000 tờ khai của 3.376 doanh nghiệp; kim ngạch xuất nhập khẩu đạt gần 37,5 tỷ USD và số thu ngân sách đạt 14.106 tỷ đồng. Cùng thời điểm, Chi cục triển khai số hóa chứng từ và chuẩn bị mô hình thông quan tập trung, cho thấy quy mô giao dịch, chất lượng dữ liệu và khả năng phối hợp đang trở thành những điều kiện quyết định (Cổng thông tin điện tử tỉnh Quảng Ninh, 2026a, 2026b). Bài viết tổng quan tài liệu, phân tích văn bản chính sách và nghiên cứu các trường hợp định hướng, qua đó xây dựng khung lý luận, các mệnh đề và bộ chỉ báo.
2. Cơ sở lý luận và khung phân tích
2.1. Chuyển đổi số và giá trị công
Chuyển đổi số được hiểu là quá trình thay đổi đáng kể hoạt động của tổ chức thông qua việc kết hợp công nghệ số với sự điều chỉnh về chiến lược, quy trình, cơ cấu và năng lực (Mergel et al., 2019). Trong quản lý công, quá trình này gắn với sự dịch chuyển từ mô hình hành chính phân mảnh sang mô hình quản trị tích hợp, dựa trên dữ liệu và lấy người dùng làm trung tâm (Dunleavy et al., 2006; Janowski, 2015). Tuy nhiên, số hóa cũng có thể chuyển quyền tùy nghi từ công chức tuyến đầu sang các quy tắc hệ thống, làm tăng yêu cầu về minh bạch thuật toán, khả năng xem xét lại quyết định và kiểm soát hiến định (Bovens & Zouridis, 2002).
Tiếp cận giá trị công cung cấp tiêu chuẩn đánh giá phù hợp hơn so với số lượng giao dịch điện tử. Thành công phải đồng thời tạo ra lợi ích xã hội, duy trì tính chính danh và được nâng đỡ bởi năng lực hoạt động của tổ chức (Bannister & Connolly, 2014; Moore, 1995). Trong hải quan, giá trị công thể hiện qua 3 phương diện: tạo thuận lợi cho thương mại hợp pháp; kiểm soát rủi ro, bảo vệ nguồn thu và cộng đồng; bảo đảm tính minh bạch, liêm chính và trách nhiệm giải trình. Tối ưu một chỉ số, chẳng hạn giảm thời gian bằng mọi giá, có thể làm suy giảm khả năng kiểm soát; ngược lại, tăng kiểm tra đại trà có thể làm tăng chi phí xã hội mà không nâng cao chất lượng phát hiện.
2.2. Khung TOE và năng lực tổ chức
Khung TOE phân tích việc tiếp nhận và triển khai đổi mới ở cấp tổ chức thông qua 3 bối cảnh: công nghệ, tổ chức và môi trường (Tornatzky & Fleischer, 1990). Bối cảnh công nghệ phản ánh mức độ sẵn sàng, khả năng tương thích, khả năng mở rộng và tính an toàn của hạ tầng, dữ liệu và nền tảng. Bối cảnh tổ chức bao gồm lãnh đạo, nguồn lực, cơ cấu, quy trình, nhân lực, văn hóa và hệ thống kiểm soát. Bối cảnh môi trường bao gồm pháp luật, chính sách, các đối tác liên ngành, doanh nghiệp, các chuẩn mực quốc tế và đặc thù của địa bàn. Ưu điểm của TOE là cấu trúc ổn định nhưng vẫn cho phép điều chỉnh các biến số theo ngành và chế độ quản trị (Oliveira & Martins, 2011).
TOE phân loại các điều kiện nhưng chưa giải thích đầy đủ cách các điều kiện dẫn đến kết quả. Vì vậy, bài viết sử dụng lý thuyết năng lực động để làm rõ khả năng nhận biết vấn đề, lựa chọn can thiệp và tái cấu hình nguồn lực (Warner & Wäger, 2019); đồng thời vận dụng tiếp cận kiến tạo công nghệ để nhấn mạnh mối quan hệ hai chiều giữa công nghệ và tổ chức (Orlikowski, 1992). Công nghệ tạo ra khả năng và giới hạn, còn quy tắc sử dụng, quyền hạn, kỹ năng và thực hành của con người định hình kết quả.
Từ đó, khung phân tích được tổ chức thành 3 lớp. Lớp tiền đề là các điều kiện về công nghệ, tổ chức và môi trường. Lớp năng lực gồm những khả năng tổ chức đã hình thành và có thể vận hành lặp lại, có kiểm soát. Lớp kết quả phản ánh giá trị công. Việc phân biệt ba lớp giúp tránh vòng tròn lập luận: sự tồn tại của kho dữ liệu là tiền đề; khả năng thiết lập chủ dữ liệu, kiểm soát chất lượng và tái sử dụng là năng lực; giảm khai lại, tăng độ chính xác và khả năng giải trình là kết quả.
Bảng 1. Mô hình ba lớp trong phân tích chuyển đổi số hải quan
| Lớp | Nội hàm | Câu hỏi trung tâm | Ví dụ trong hải quan |
| Tiền đề | Điều kiện đầu vào và bối cảnh theo cấp quản trị | Điều gì tạo thuận lợi hoặc cản trở việc hình thành năng lực? | Hạ tầng; cam kết lãnh đạo; pháp luật; doanh nghiệp; địa bàn |
| Năng lực | Khả năng tổ chức vận hành ổn định, có kiểm soát | Tổ chức có thể thực hiện điều gì một cách lặp lại? | Vận hành tích hợp; quản trị dữ liệu; tái thiết kế quy trình; kiểm soát |
| Kết quả và giá trị công | Đầu ra, kết quả và tác động đối với Nhà nước, doanh nghiệp, xã hội | Năng lực tạo ra giá trị nào và có cân bằng hay không? | Tạo thuận lợi; kiểm soát; nguồn thu; giải trình; tin cậy |
2.3. Quan hệ trung gian, phi tuyến và phản hồi
Quan hệ giữa ba lớp không hoàn toàn tuyến tính. Dữ liệu lớn không tạo ra quyết định dựa trên dữ liệu nếu trách nhiệm chủ dữ liệu không rõ ràng; công cụ phân tích không làm giảm kiểm tra vật lý nếu cơ chế đánh giá vẫn khuyến khích tỷ lệ kiểm tra cao; kết nối kỹ thuật không tạo ra liên thông nếu các cơ quan chưa thống nhất về mục đích, ngữ nghĩa dữ liệu và trách nhiệm chia sẻ. Năng lực tổ chức vì thế giữ vai trò trung gian giữa điều kiện tiền đề và giá trị công.
Nhiều tác động chỉ xuất hiện khi đạt ngưỡng tối thiểu và thay đổi theo từng địa bàn. Dữ liệu chỉ có giá trị phân tích khi đầy đủ, nhất quán và có thể liên kết; tự động hóa chỉ góp phần nâng cao liêm chính khi đi kèm phân quyền, nhật ký hệ thống và kiểm tra độc lập. Đặc thù cửa khẩu, mùa vụ và mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp có thể làm mạnh lên hoặc làm suy yếu mối quan hệ giữa năng lực số và kết quả.
Mô hình còn có vòng phản hồi từ kết quả trở lại tiền đề và năng lực. Kết quả kiểm tra sau thông quan cần được sử dụng để quản lý rủi ro; phản hồi của doanh nghiệp phải phục vụ cải tiến quy trình; sự cố an toàn phải dẫn tới điều chỉnh quyền truy cập và kiến trúc; sai lệch phân luồng phải được phản ánh trong dữ liệu và tiêu chí. Năng lực chuyển đổi số trưởng thành bao gồm cả khả năng học hỏi từ kết quả vận hành.
3. Các nhóm yếu tố ảnh hưởng tại Chi cục Hải quan khu vực VIII
3.1. Nhóm yếu tố công nghệ
Hạ tầng và nền tảng số là điều kiện vật chất nhưng phải được đánh giá theo khả năng phục vụ công vụ, không theo số lượng thiết bị. Các thuộc tính có ý nghĩa quản trị gồm độ sẵn sàng, khả năng mở rộng theo tải, kết nối an toàn, khả năng phục hồi sau sự cố và khả năng duy trì hoạt động liên tục. Tại địa bàn có cả cửa khẩu đường bộ và cảng biển, gián đoạn kỹ thuật có thể nhanh chóng dẫn đến ùn tắc, tăng chi phí lưu kho bãi và gia tăng rủi ro cho chuỗi cung ứng. Trách nhiệm vận hành vì vậy phải được xác định trong toàn bộ hành trình xử lý, kể cả đối với các hệ thống do cấp ngành quản lý tập trung.
Dữ liệu là đầu vào cho việc nhận diện rủi ro, phân tầng tuân thủ, dự báo nguồn thu và điều hành. Chất lượng dữ liệu cần được xem xét theo độ đầy đủ, chính xác, kịp thời, nhất quán, hợp lệ, duy nhất và khả năng truy nguyên. Mô hình dữ liệu WCO cung cấp hệ thống định nghĩa và thông điệp có cấu trúc cho trao đổi xuyên biên giới và cơ chế một cửa, nhưng chuẩn chỉ tạo giá trị khi các chủ thể thống nhất về ngữ nghĩa, quy tắc chất lượng, trách nhiệm sửa sai và quản lý phiên bản (World Customs Organization, n.d.).
Khả năng liên kết quyết định mức độ quan sát rủi ro đa nguồn, đồng thời làm tăng yêu cầu về căn cứ pháp lý, mục đích sử dụng, phân loại dữ liệu, chủ sở hữu và kiểm soát truy cập. Vì vậy, số kết nối kỹ thuật không phản ánh đầy đủ mức độ liên thông; các chỉ báo có ý nghĩa hơn là tỷ lệ dữ liệu được tái sử dụng, mức giảm khai lại và khả năng truy nguyên trách nhiệm. Việc chuẩn hóa chứng từ điện tử tại Chi cục trong năm 2026 là bước chuyển từ số hóa hồ sơ sang tạo ra dữ liệu có thể chia sẻ và phân tích, nhưng kết quả phải được đo lường bằng chất lượng và mức độ sử dụng thực tế (Cổng thông tin điện tử tỉnh Quảng Ninh, 2026b).
Dữ liệu hải quan có giá trị cao về kinh tế, tài chính và an ninh; việc can thiệp trái phép vào dữ liệu hoặc tiêu chí rủi ro có thể làm sai lệch các quyết định quản lý. Khả năng chống chịu cần kết hợp định danh mạnh, quyền tối thiểu, phân tách nhiệm vụ, mã hóa, quản lý cấu hình, giám sát nhật ký, sao lưu, kiểm thử khôi phục và quy trình nghiệp vụ dự phòng. An toàn thông tin vì vậy không phải là trách nhiệm riêng của đơn vị kỹ thuật mà là điều kiện bảo đảm tính hợp pháp, liên tục và đáng tin cậy của hoạt động công quyền (World Customs Organization, 2018).
3.2. Nhóm yếu tố tổ chức
Cam kết của người đứng đầu quyết định chuyển đổi số được quản trị như một chương trình cải cách hay chỉ như một dự án công nghệ. Lãnh đạo phải xác định giá trị cần tạo ra, chọn quy trình ưu tiên, phân xử xung đột về dữ liệu và thẩm quyền, bảo đảm nguồn lực sau đầu tư và chịu trách nhiệm về kết quả xuyên đơn vị. Cam kết chỉ có ý nghĩa khi được thể hiện bằng quyết định, ngân sách, chủ sở hữu kết quả và cơ chế giám sát cụ thể.
Tái thiết kế quy trình là cơ chế trực tiếp chuyển hóa năng lực kỹ thuật thành giá trị. Nếu quy trình giấy được sao chép nguyên trạng lên hệ thống, tổ chức có thể tăng số thao tác mà không giảm thời gian hoặc rủi ro. Mỗi quy trình cần được phân tích theo các điểm tạo giá trị, các bước kiểm soát bắt buộc, dữ liệu sẵn có, các ngoại lệ và các chủ thể chịu trách nhiệm. Mục tiêu là giảm khai lại, tự động hóa các bước có quy tắc ổn định và dành nguồn lực cho các trường hợp rủi ro và phức tạp.
Năng lực số của công chức bao gồm hiểu dữ liệu, sử dụng hệ thống, nhận biết rủi ro, giải thích quyết định và phối hợp trong môi trường số; không đồng nhất với khả năng thao tác phần mềm. Khi quyết định được hỗ trợ bởi mô hình phân tích hoặc AI, công chức phải hiểu giới hạn của dữ liệu, kiểm chứng kết quả và ghi nhận căn cứ. Đào tạo cần gắn với vị trí việc làm và tình huống nghiệp vụ, kết hợp huấn luyện tại chỗ, chia sẻ kinh nghiệm và đánh giá mức độ vận dụng sau đào tạo.
Văn hóa dữ liệu và kiểm soát nội bộ quyết định mức độ sẵn sàng chia sẻ, sửa sai và sử dụng bằng chứng. Cơ quan phải quy định ai tạo, ai sở hữu, ai phê duyệt, ai được truy cập và ai được sửa sai dữ liệu; đồng thời giám sát quyền, nhật ký và các ngoại lệ. Môi trường coi lỗi dữ liệu là trách nhiệm chung chung sẽ làm suy giảm chất lượng; môi trường chỉ xử phạt mà không cho phép báo cáo sai sót sẽ khuyến khích việc che giấu. Quản trị cần phân biệt giữa sai sót để học hỏi và hành vi cố ý vi phạm.
Mô hình chi cục khu vực làm tăng nhu cầu điều phối giữa phòng chuyên môn, đội kiểm soát và hải quan cửa khẩu. Tập trung có thể tạo chuyên môn hóa, thống nhất tiêu chí và phân bổ tải, nhưng cũng làm tăng khâu chuyển giao nếu trách nhiệm, dữ liệu và thời hạn xử lý không rõ ràng. Vì vậy, hiệu quả của bộ máy phải được đo bằng thời gian chuyển việc, tỷ lệ ngoại lệ, tải theo đơn vị và kết quả xuyên chuỗi, chứ không chỉ bằng số đầu mối giảm sau khi sắp xếp. Từ tháng 3/2025, Chi cục hoạt động theo mô hình mới với 13 đơn vị trực thuộc, tạo bối cảnh phù hợp để đánh giá tác động của mô hình này (Cục Hải quan, 2025).
3.3. Nhóm yếu tố môi trường
Khung pháp lý xác lập tính hợp pháp của hồ sơ điện tử, dữ liệu, tự động hóa, chia sẻ và trách nhiệm. Các căn cứ trực tiếp gồm Luật Hải quan năm 2014, Luật Giao dịch điện tử năm 2023, Luật Dữ liệu năm 2024, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 và Luật An ninh mạng năm 2025. Việc vận dụng phải làm rõ mục đích xử lý, quyền truy cập, lưu trữ, chia sẻ, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm khi quyết định được tự động hóa. Nếu pháp luật, quy trình và thiết kế hệ thống không đồng bộ, cơ quan phải vận hành song song giấy – số hoặc xử lý ngoại lệ thủ công, làm giảm hiệu quả và khả năng giải trình.
Chuyển đổi số hải quan phụ thuộc vào doanh nghiệp và các cơ quan liên ngành. Chất lượng khai báo, khả năng kết nối, mức độ tuân thủ và năng lực số của doanh nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến dữ liệu đầu vào và chi phí phục vụ. Cơ chế một cửa chỉ tạo giá trị khi kết quả được công nhận, dữ liệu được tái sử dụng và trách nhiệm xử lý được xác định rõ ràng. Do đó, chỉ báo cần đo lường tỷ lệ khai lại, thời gian chờ liên ngành, tỷ lệ dữ liệu được tái sử dụng và nhóm doanh nghiệp cần hỗ trợ, thay vì chỉ đếm số thủ tục kết nối.
Đặc thù địa bàn Quảng Ninh điều tiết tác động của các năng lực. Cửa khẩu đường bộ chịu ảnh hưởng của mùa vụ, điều tiết phương tiện và sự phối hợp của hai phía; cảng biển phụ thuộc vào bản khai hàng hóa, doanh nghiệp cảng, kho bãi, container và hãng tàu; khu công nghiệp tạo nhu cầu thủ tục ổn định, dự đoán được. Kiến trúc, chuẩn dữ liệu và nguyên tắc kiểm soát phải thống nhất ở cấp ngành, trong khi cấu hình vận hành, phân bổ nguồn lực và ngưỡng cảnh báo cần được điều chỉnh theo luồng hàng và từng cửa khẩu.
Bảng 2. Các nhóm yếu tố, cơ chế tác động và chỉ báo trọng tâm
| Bối cảnh | Yếu tố trọng tâm | Cơ chế tác động | Chỉ báo gợi ý |
| Công nghệ | Hạ tầng; dữ liệu; liên kết; an toàn; kiến trúc phân tích | Tạo khả năng hoặc giới hạn vật chất, dữ liệu và kiểm soát | Độ sẵn sàng; lỗi; thời gian khôi phục; dữ liệu thiếu/sai; tỷ lệ tái sử dụng; sự cố quyền |
| Tổ chức | Lãnh đạo; quy trình; nhân lực; văn hóa dữ liệu; bộ máy; quản trị thay đổi | Chuyển khả năng kỹ thuật thành năng lực vận hành ổn định | Số bước; tỷ lệ ngoại lệ; mức dùng dữ liệu; thời gian chuyển việc; mức sử dụng chức năng |
| Môi trường | Pháp luật; doanh nghiệp; liên ngành; đầu tư; hội nhập; địa bàn | Xác lập giới hạn pháp lý, áp lực, nguồn dữ liệu và điều kiện phối hợp | Mức khai lại; thời gian chờ; căn cứ chia sẻ; phân tổ theo cửa khẩu, mùa vụ và loại hình |
4. Mệnh đề nghiên cứu và phương pháp kiểm chứng
4.1. Các mệnh đề nghiên cứu
Khung tích hợp cho phép hình thành sáu mệnh đề theo cùng một logic: điều kiện tiền đề ảnh hưởng đến năng lực tổ chức; năng lực ảnh hưởng đến giá trị công; địa bàn và mức sẵn sàng của doanh nghiệp điều tiết cường độ tác động; kết quả vận hành tạo phản hồi để điều chỉnh. Các mệnh đề định hướng lựa chọn dữ liệu và phương pháp không được sử dụng thay cho bằng chứng thực nghiệm.
Bảng 3. Mệnh đề nghiên cứu về chuyển đổi số tại Chi cục Hải quan khu vực VIII
| Mã | Mệnh đề | Hàm ý kiểm chứng |
| M1 | Mức sẵn sàng công nghệ tác động tích cực đến năng lực chuyển đổi số khi có điều kiện tổ chức phù hợp. | Kiểm tra tác động trực tiếp và tương tác giữa công nghệ với tổ chức. |
| M2 | Cam kết lãnh đạo và mức sẵn sàng thay đổi tác động tích cực đến quản trị dữ liệu và tái thiết kế quy trình. | Đối chiếu nhận thức với quyết định, nguồn lực và mức sử dụng thực tế. |
| M3 | Thể chế rõ và phối hợp liên ngành thực chất làm tăng liên thông, tái sử dụng dữ liệu và công nhận kết quả. | Đo căn cứ chia sẻ, dữ liệu tái sử dụng, khai lại và thời gian chờ. |
| M4 | Năng lực tổ chức số giữ vai trò trung gian giữa điều kiện tiền đề và giá trị công. | Kiểm tra đường tác động tiền đề–năng lực–kết quả. |
| M5 | Đặc thù địa bàn và mức sẵn sàng của doanh nghiệp điều tiết tác động của năng lực số đến kết quả. | So sánh theo cửa khẩu, loại hình, mùa vụ, quy mô và mức tuân thủ. |
| M6 | Cơ chế đo lường và phản hồi định kỳ có quan hệ tích cực với mức cải thiện kết quả qua thời gian. | Đối chiếu phản hồi với tốc độ sửa lỗi, cập nhật tiêu chí và cải tiến quy trình. |
4.2. Thiết kế kiểm chứng tại Chi cục Hải quan khu vực VIII
Kiểm chứng phù hợp nhất là phương pháp hỗn hợp. Dữ liệu hệ thống và nghiệp vụ đo lường thời gian, tải, lỗi, phân luồng, ngoại lệ, mức độ khai lại, tỷ lệ tái sử dụng dữ liệu và kết quả kiểm soát. Tài liệu nội bộ xác định quy chế, phân quyền, kiến trúc và cơ chế phối hợp. Phỏng vấn lãnh đạo, công chức, doanh nghiệp và các chủ thể liên ngành để giải thích cơ chế; quan sát tại cửa khẩu để đối chiếu quy trình thiết kế với thực tiễn. Đơn vị phân tích có thể là quy trình, hồ sơ, cửa khẩu, đơn vị trực thuộc hoặc nhóm doanh nghiệp, tùy theo mệnh đề.
Mẫu cần phân tầng theo cửa khẩu đường bộ, cảng biển và nhóm nghiệp vụ hỗ trợ hoặc kiểm tra sau thông quan; trong từng tầng có thể phân theo loại hình, quy mô và mức độ tuân thủ của doanh nghiệp. Phân tích định lượng cần kiểm tra độ tin cậy, giá trị của thang đo và mối quan hệ giữa các biến. Dữ liệu định tính được mã hóa theo cơ chế tác động và được sử dụng để giải thích các kết quả định lượng. So sánh trước – sau chỉ có ý nghĩa khi kiểm soát được biến động về tải, cơ cấu hàng hóa, chính sách và mùa vụ.
Bảng 4. Nhóm dữ liệu và chỉ báo phục vụ kiểm chứng
| Nhóm | Chỉ báo định lượng hoặc quan sát | Trọng tâm phỏng vấn |
| Công nghệ | Độ sẵn sàng; thời gian phản hồi; lỗi; chất lượng dữ liệu; kết nối; sự cố an toàn | Hệ thống nào là điểm nghẽn? Dữ liệu nào thiếu hoặc không tin cậy? |
| Tổ chức | Số bước; ngoại lệ; mức dùng dữ liệu; phân quyền; tải công việc; mức dùng chức năng | Quy trình nào còn theo logic giấy? Ai quyết định và chịu trách nhiệm? |
| Môi trường | Mức số hóa doanh nghiệp; khai lại; thời gian chờ liên ngành; biến động địa bàn | Đối tác nào làm đứt chuỗi dữ liệu? Nhóm doanh nghiệp nào cần hỗ trợ? |
| Năng lực | Vận hành tích hợp; tái sử dụng dữ liệu; tái thiết kế theo rủi ro; kiểm soát quyền; phản hồi | Năng lực nào đã ổn định, năng lực nào còn phụ thuộc cá nhân? |
| Kết quả | Thời gian; chi phí; phân luồng; phát hiện; số thu; tuân thủ; hài lòng; giải trình | Kết quả nào cải thiện thực chất, kết quả nào chỉ tăng đầu ra số? |
5. Hàm ý quản trị
Thứ nhất, cần nhận diện điểm nghẽn theo chiều ngược của chuỗi giá trị: xác định kết quả chưa đạt; xác định năng lực trung gian còn yếu; sau đó truy nguyên điều kiện công nghệ, tổ chức hoặc môi trường và cấp quản trị làm phát sinh hạn chế. Trình tự này giúp giải pháp tác động vào nguyên nhân có thẩm quyền xử lý, tránh đầu tư dàn trải hoặc giao trách nhiệm cho cấp không thể quyết định.
Thứ hai, thứ tự can thiệp phải tuân theo quan hệ phụ thuộc. Thể chế và trách nhiệm tạo không gian hành động; dữ liệu và kiến trúc tạo nền; quy trình biến nền đó thành phương thức tác nghiệp; nhân lực và kiểm soát quyết định chất lượng sử dụng; phối hợp hệ sinh thái mở rộng kết quả; đo lường và phản hồi duy trì cải tiến. Đầu tư vào AI trước khi xử lý chất lượng dữ liệu hoặc mở rộng chia sẻ khi phân quyền chưa an toàn có thể làm tăng rủi ro thay vì tạo ra giá trị.
Thứ ba, đo lường phải cân bằng giữa 3 nhóm giá trị công. Chỉ tiêu tạo thuận lợi gồm thời gian, chi phí, khả năng dự đoán và mức giảm khai lại; chỉ tiêu kiểm soát gồm độ chính xác phân luồng, hiệu quả phát hiện, tuân thủ và số thu; chỉ tiêu giải trình liêm chính gồm dấu vết số, khả năng giải thích và xem xét lại quyết định, kiểm soát quyền lực và giảm thiểu tiếp xúc không cần thiết. Bảng điều hành không nên chỉ phản ánh khối lượng giao dịch mà còn cần cho thấy tác động và sự đánh đổi giữa các mục tiêu.
Thứ tư, việc triển khai thông quan tập trung và số hóa chứng từ trong giai đoạn 2026 – 2027 cần được xem là cơ hội để kiểm chứng khung phân tích. Cần thiết lập đường cơ sở trước khi triển khai, phân tổ theo cửa khẩu và loại hình, ghi nhận sự cố và các trường hợp ngoại lệ, lấy phản hồi từ doanh nghiệp, đồng thời đánh giá sau mỗi giai đoạn. Việc này giúp phân biệt kết quả do thay đổi mô hình với biến động do tăng kim ngạch, số lượng doanh nghiệp hoặc mùa vụ, qua đó tạo bằng chứng để điều chỉnh và nhân rộng.
6. Kết luận
Bài viết xác lập cách tiếp cận các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển đổi số trong quản lý nhà nước về hải quan theo mô hình 3 lớp: tiền đề – năng lực – kết quả. Công nghệ, tổ chức và môi trường tạo điều kiện và giới hạn; năng lực tổ chức thực hiện chức năng chuyển hóa; giá trị công là tiêu chuẩn đánh giá cuối cùng. Sự phân định này giúp tránh đồng nhất đầu tư công nghệ với năng lực số và đồng nhất đầu ra điện tử với chuyển đổi thực chất.
Phân tích cho thấy, yếu tố tổ chức giữ vai trò bản lề. Hạ tầng và dữ liệu mở rộng khả năng xử lý, nhưng phân quyền, chất lượng quy trình, năng lực công chức, văn hóa dữ liệu, kiểm soát nội bộ và trách nhiệm giải trình quyết định khả năng sử dụng công nghệ một cách ổn định, an toàn và hợp pháp. Đối với Chi cục Hải quan khu vực VIII, mô hình khu vực và sự đa dạng của địa bàn làm nổi bật yêu cầu về quản trị đa cấp, điều hành dựa trên dữ liệu và khả năng thích ứng theo chuỗi nghiệp vụ.
Tài liệu tham khảo:
Banister, F., & Connolly, R. (2014). ICT, public values and transformative government: A framework and program for research. Government Information Quarterly, 31(1), 119–128. https://doi.org/10.1016/j.giq.2013.06.002
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Tài chính (2025). Quyết định số 382/QĐ-BTC ngày 26/02/2025 quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Cục Hải quan, được sửa đổi, bổ sung bởi Quyết định số 2019/QĐ-BTC ngày 11/6/2025.
Bovens, M., & Zouridis, S. (2002). From street-level to system-level bureaucracies: How information and communication technology is transforming administrative discretion and constitutional control. Public Administration Review, 62(2), 174–184. https://doi.org/10.1111/0033-3352.00168
Cổng thông tin điện tử tỉnh Quảng Ninh (13/6/2025). Thành lập Đảng bộ Chi cục Hải quan khu vực VIII. https://www.quangninh.gov.vn/chuyen-de/nongthonmoi/Trang/ChiTietTinTuc.aspx?nid=155707
Cổng thông tin điện tử tỉnh Quảng Ninh (02/7/2026a). Chuyển đổi số, xây dựng hải quan chuyên nghiệp, minh bạch. https://quangninh.gov.vn/chuyen-de/chuyendoiso/Trang/ChiTietTinTuc.aspx?nid=166806
Cổng thông tin điện tử tỉnh Quảng Ninh (15/10/2026b). Chuẩn hóa dữ liệu, tạo nền tảng thông quan tập trung. https://quangninh.gov.vn/Trang/ChiTietTinTuc.aspx?nid=169920
Cordella, A., & Tempini, N. (2015). E-government and organizational change: Reappraising the role of ICT and bureaucracy in public service delivery. Government Information Quarterly, 32(3), 279–286. https://doi.org/10.1016/j.giq.2015.03.005
Cục Hải quan (2025). Quyết định số 819/QĐ-CHQ ngày 30/6/2025 quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Chi cục Hải quan khu vực thuộc Cục Hải quan.
Dunleavy, P., Margetts, H., Bastow, S., & Tinkler, J. (2006). New public management is dead—Long live digital-era governance. Journal of Public Administration Research and Theory, 16(3), 467–494. https://doi.org/10.1093/jopart/mui057
Janowski, T. (2015). Digital government evolution: From transformation to contextualization. Government Information Quarterly, 32(3), 221–236. https://doi.org/10.1016/j.giq.2015.07.001
Mergel, I., Edelmann, N., & Haug, N. (2019). Defining digital transformation: Results from expert interviews. Government Information Quarterly, 36(4), Article 101385. https://doi.org/10.1016/j.giq.2019.06.002
Moore, M. H. (1995). Creating public value: Strategic management in government. Harvard University Press.
Oliveira, T., & Martins, M. F. (2011). Literature review of information technology adoption models at firm level. Electronic Journal of Information Systems Evaluation, 14(1), 110–121.
Orlikowski, W. J. (1992). The duality of technology: Rethinking the concept of technology in organizations. Organization Science, 3(3), 398–427. https://doi.org/10.1287/orsc.3.3.398
Quốc hội (2014). Luật Hải quan năm 2014.
Quốc hội (2023). Luật Giao dịch điện tử năm 2023.
Quốc hội (2024). Luật Dữ liệu năm 2024.
Quốc hội (2025a). Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025.
Quốc hội (2025b). Luật An ninh mạng năm 2025.
Thủ tướng Chính phủ (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2021). Quyết định số 942/QĐ-TTg ngày 15/6/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển Chính phủ điện tử hướng tới Chính phủ số giai đoạn 2021 – 2025, định hướng đến năm 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số 628/QĐ-TTg ngày 20/5/2022 phê duyệt Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2024). Quyết định số 142/QĐ-TTg ngày 02/02/2024 phê duyệt Chiến lược dữ liệu quốc gia đến năm 2030.
Tornatzky, L. G., & Fleischer, M. (1990). The processes of technological innovation. Lexington Books.
Tổng cục Hải quan (2022). Quyết định số 707/QĐ-TCHQ ngày 04/5/2022 phê duyệt Kế hoạch chuyển đổi số ngành Hải quan đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
Warner, K. S. R., & Wäger, M. (2019). Building dynamic capabilities for digital transformation: An ongoing process of strategic renewal. Long Range Planning, 52(3), 326–349. https://doi.org/10.1016/j.lrp.2018.12.001
World Customs Organization. (n.d.). WCO data model. https://www.wcoomd.org/DataModel
World Customs Organization (2018). IT guide for executives.
World Trade Organization (2017). Trade facilitation agreement.



