Trách nhiệm giải trình của Bộ trưởng theo mô hình Westminster và gợi mở cho Việt Nam

Individual Ministerial accountability in the Westminster model and implications for Vietnam

ThS. Hoàng Thị Thúy Vân
Học viện Hành chính và Quản trị công
Email: vanhtt@apag.edu.vn

(Quanlynhanuoc.vn) – Trách nhiệm của Bộ trưởng là quy ước hiến pháp trụ cột của mô hình Westminster, song nội hàm của nó đã dịch chuyển từ nghĩa vụ từ chức khi bộ có sai sót sang nghĩa vụ giải trình, cung cấp thông tin trung thực và khắc phục trước nghị viện. Bằng phương pháp luật học so sánh, phân tích văn bản và nghiên cứu vụ việc, bài viết làm rõ cấu trúc, cơ chế bảo đảm và giới hạn của trách nhiệm này ở Vương quốc Anh. Trên cơ sở đối chiếu với văn bản quy phạm pháp luật, bài viết đề xuất một số gợi mở về phân định trách nhiệm, chuẩn mực trung thực và hệ quả của giải trình.

Từ khóa: Trách nhiệm giải trình; Bộ trưởng; mô hình Westminster; trách nhiệm cá nhân; quy ước hiến pháp; phân cấp.

Abstract: Individual ministerial responsibility is a core constitutional convention of the Westminster model, yet its meaning has shifted from a duty to resign for departmental failings to a duty to account, to give truthful information and to take remedial action before Parliament. Using comparative law, documentary analysis and case studies, this article examines the structure, safeguards and limits of that responsibility in the United Kingdom. Based on a comparison with legal normative documents, the article offers several implications concerning the delineation of responsibilities, standards of truthfulness and the consequences of accountability.

Keywords: Accountability; minister; Westminster model; individual responsibility; constitutional convention; decentralisation.

1. Đặt vấn đề

Khoản 4 Điều 95 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) xác định Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ chịu trách nhiệm cá nhân trước Thủ tướng Chính phủ, Chính phủ và Quốc hội về ngành, lĩnh vực được phân công phụ trách (Quốc hội, 2013, 2025). Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025 cụ thể hóa tinh thần này, trong đó quy định bộ trưởng phải báo cáo công tác trước Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, thực hiện chế độ báo cáo trước Nhân dân và giải trình, trả lời chất vấn của đại biểu Quốc hội (Quốc hội, 2025).

Nhiều nghiên cứu đã quan tâm tới trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính nhà nước nói chung, tới vai trò của trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước (Hoàng Thị Thúy Vân, 15/4/2026) hay trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan hành chính (Đinh Thị Nguyệt, 2026). Tuy nhiên, trách nhiệm giải trình mang tính cá nhân của bộ trưởng với tư cách một thành viên Chính phủ, vốn có bản chất chính trị – pháp lý riêng, ít được tách ra nghiên cứu một cách độc lập.

Mô hình Westminster được lựa chọn bởi hai lý do. Đây là nơi quy ước về trách nhiệm của bộ trưởng hình thành sớm nhất và được thử thách qua nhiều vụ việc cụ thể. Không những vậy, nội dung quy ước này đã tiến hóa theo hướng đề cao nghĩa vụ giải trình hơn là chế tài từ chức, tức là gần với nhu cầu hiện nay của Việt Nam. Việt Nam không theo chính thể đại nghị, vì vậy, bài viết không đặt mục tiêu du nhập thiết chế mà chỉ rút ra giá trị tham khảo về kỹ thuật thiết kế cơ chế.

2. Cơ sở lý thuyết

2.1. Khái niệm trách nhiệm giải trình của bộ trưởng

Thuật ngữ trách nhiệm giải trình của bộ trưởng được tiếp cận theo ba cách hiểu.

Một là, đồng nhất trách nhiệm với khả năng bị chế tài. Theo đó, Bộ trưởng phải gánh hậu quả cho mọi sai sót của bộ, cao nhất là rời bỏ chức vụ. Cách hiểu này có sức hấp dẫn về mặt đạo lý song khó đứng vững trước thực tiễn. Finer (1956) đã chỉ ra rằng, việc Bộ trưởng từ chức vì lỗi của bộ là ngoại lệ hiếm hoi, phụ thuộc vào thái độ của thủ tướng, của đảng cầm quyền và của dư luận hơn là vào mức độ sai phạm.

Hai là, tách bạch hai khái niệm: trách nhiệm (responsibility) và giải trình (accountability). Bộ trưởng luôn phải giải trình, tức là cung cấp thông tin, giải thích và khắc phục đối với mọi hoạt động của bộ; song chỉ phải chịu trách nhiệm theo nghĩa bị quy lỗi khi có sai phạm cá nhân. Sự phân biệt này được Chính phủ Anh sử dụng trong quá trình điều tra vụ xuất khẩu vũ khí sang Iraq (Turpin, 1996).

Ba là, tiếp cận theo quan hệ. Bovens (2007) coi giải trình là mối quan hệ giữa một chủ thể và một diễn đàn, trong đó chủ thể có nghĩa vụ giải thích, biện minh cho hành vi của mình, diễn đàn có quyền chất vấn, đánh giá và chủ thể có thể phải gánh hệ quả. Cách tiếp cận này cho phép tách trách nhiệm giải trình thành các giai đoạn thông tin, tranh luận và hệ quả để so sánh giữa các hệ thống.

Trong phạm vi bài viết, tác giả sử dụng cách tiếp cận thứ ba, có kế thừa sự phân biệt của cách hiểu thứ hai. Theo đó, có thể quan niệm: trách nhiệm giải trình của Bộ trưởng là nghĩa vụ của người đứng đầu bộ phải cung cấp thông tin trung thực, giải thích và làm rõ quyết định, hành vi của mình và của bộ máy thuộc quyền trước chủ thể có thẩm quyền và trước Nhân dân; đồng thời, chịu hệ quả chính trị, pháp lý tương xứng khi không hoàn thành nghĩa vụ.

2.2. Các mức độ của trách nhiệm giải trình

Woodhouse (1994) đề xuất phân chia trách nhiệm của Bộ trưởng thành năm mức độ tăng dần: chuyển yêu cầu tới người có thẩm quyền xử lý; thông tin, báo cáo; giải thích; khắc phục và cuối cùng là từ chức. Giá trị của thang phân loại này nằm ở chỗ nó cho phép đo “độ sâu” của giải trình thay vì chỉ hỏi có hay không có chế tài. Một hệ thống có thể rất mạnh ở mức báo cáo nhưng yếu ở mức khắc phục; một hệ thống khác có thể sẵn chế tài từ chức nhưng lại nghèo nàn về thông tin. Tác giả sử dụng thang này làm khung đối chiếu.

2.3. Nền tảng của quy ước trong mô hình Westminster

Mô hình Westminster bắt nguồn từ Vương quốc Anh và được áp dụng ở nhiều quốc gia thuộc Khối Thịnh vượng chung, như: Australia, Canada, New Zealand, là một trong những hệ thống quản trị dân chủ lâu đời và có ảnh hưởng nhất trên thế giới. Đặc trưng cơ bản của mô hình này là sự hợp nhất giữa hành pháp và lập pháp, trong đó Chính phủ được thành lập từ đa số trong Nghị viện và chịu trách nhiệm trước Nghị viện. Trong mô hình này, trách nhiệm Bộ trưởng được coi là nguyên tắc hiến định căn bản, là nền tảng của mối quan hệ giữa hành pháp và lập pháp, bảo đảm sự kiểm soát dân chủ đối với Chính phủ.

Trong mô hình Westminster, Chính phủ hình thành từ đa số tại Hạ viện và tồn tại nhờ sự tín nhiệm của Hạ viện. Công chức trung lập về chính trị, hoạt động nhân danh Bộ trưởng và không trực tiếp chịu trách nhiệm chính trị trước Nghị viện. Nền pháp lý của cấu trúc này là nguyên tắc Carltona, hình thành từ bản án năm 1943, theo đó quyết định của công chức được thực hiện nhân danh Bộ trưởng về mặt pháp lý chính là quyết định của Bộ trưởng (Carltona Ltd v Commissioners of Works, 1943). Nói cách khác, Bộ trưởng là “người trả lời” duy nhất cho toàn bộ bộ máy trước Nghị viện. Chính cấu trúc “một cửa” làm cho trách nhiệm giải trình cá nhân trở thành trụ cột, song cũng đặt ra câu hỏi về giới hạn của nó khi bộ máy ngày càng lớn và phân tán.

Từ các phân tích trên, có thể thấy lý thuyết đương đại không đồng nhất trách nhiệm của Bộ trưởng với việc từ chức. Cốt lõi của nó là nghĩa vụ giải trình theo nhiều mức độ, trong đó từ chức chỉ là mức cao nhất.

3. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp luật học so sánh chức năng, tức là so sánh cách hai hệ thống cùng giải quyết một vấn đề là buộc người đứng đầu bộ phải giải trình, thay vì so sánh các thiết chế cùng tên gọi. Vương quốc Anh được chọn làm trường hợp điển hình của mô hình Westminster bởi đây là mô hình gốc, có văn bản chuẩn mực công khai và có nhiều vụ việc được ghi nhận chính thức.

Sáu tiêu chí so sánh, gồm: nguồn quy định; phạm vi trách nhiệm cá nhân; diễn đàn giải trình; công cụ giải trình; cơ chế xác minh vi phạm và hệ quả. Nguồn dữ liệu là văn bản pháp luật, văn bản quy chuẩn và báo cáo chính thức của hai nước. Phương pháp nghiên cứu vụ việc được dùng để phân tích bảy vụ việc ở Vương quốc Anh từ năm 1954 – 2023, được chọn theo tiêu chí có kết luận chính thức hoặc hệ quả rõ ràng. Bài viết không đánh giá chế độ chính trị và chỉ bàn trách nhiệm tập thể của Chính phủ ở mức cần thiết để phân định.

4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

4.1. Cấu trúc trách nhiệm giải trình của bộ trưởng ở Vương quốc Anh

Nguyên tắc trách nhiệm của Bộ trưởng (Individual Ministerial Responsibility – IMR) là một trong hai trụ cột của học thuyết trách nhiệm Bộ trưởng theo mô hình Westminster, bên cạnh nguyên tắc trách nhiệm tập thể. Theo nguyên tắc này, mỗi Bộ trưởng chịu trách nhiệm cá nhân trước Nghị viện về các hoạt động trong phạm vi bộ mình phụ trách, bao gồm cả những quyết định và hành động của cán bộ, công chức thuộc quyền quản lý. Nghiên cứu của Turpin (1996) trong chương Ministerial Responsibility thuộc cuốn The Changing Constitution năm 1994 đã phân tích rằng, nguyên tắc IMR bao gồm ba thành phần: nghĩa vụ cung cấp thông tin, nghĩa vụ giải thích và nghĩa vụ chịu hậu quả, trong đó hậu quả cao nhất là từ chức.

Trách nhiệm của Bộ trưởng ở Vương quốc Anh không được ghi nhận trong một đạo luật cụ thể mà hình thành từ quy ước hiến pháp, sau đó được văn bản hóa từng phần.

Thứ nhất, nguồn quy định mang tính quy ước nhưng ngày càng được thành văn. Mốc quan trọng là Nghị quyết của Hạ viện ngày 19/3/1997, xác định Bộ trưởng có nghĩa vụ giải trình và bị buộc giải trình trước Nghị viện về chính sách, quyết định và hành động của bộ, cơ quan thừa hành; Bộ trưởng cố ý làm Nghị viện hiểu sai sẽ được kỳ vọng từ chức (House of Commons Debates, 1997). Nội dung này được đưa gần như nguyên vẹn vào Bộ Quy tắc Bộ trưởng (Ministerial Code).

Nội dung trong Nghị quyết có đề cập đến việc xác lập trách nhiệm giải trình của Bộ trưởng trên cơ sở các nguyên tắc hiến định và quy ước Nghị viện, thay vì chỉ dựa vào những quy định pháp luật xác định cụ thể quyền hạn, nghĩa vụ của từng chức danh. Theo đó, Bộ trưởng không chỉ chịu trách nhiệm về những quyết định do cá nhân trực tiếp ban hành mà còn có nghĩa vụ giải trình về chính sách, quyết định và hoạt động thuộc phạm vi quản lý của bộ. Cách tiếp cận này thể hiện mối liên hệ giữa thẩm quyền quản lý hành chính và trách nhiệm chính trị: việc được trao quyền hoạch định, tổ chức thực hiện chính sách và điều hành bộ máy hành chính đồng thời đặt Bộ trưởng trước yêu cầu phải cung cấp thông tin, giải thích căn cứ và làm rõ trách nhiệm về việc thực thi quyền lực đó trước Nghị viện. Việc bị buộc giải trình cho thấy, giải trình không đơn thuần là hoạt động tự nguyện của bộ trưởng mà là nghĩa vụ gắn với vị trí của họ trong cơ chế chịu sự giám sát của cơ quan đại diện. Nghị viện, thông qua các hoạt động chất vấn, tranh luận và xem xét thông tin do Chính phủ cung cấp, có cơ sở để yêu cầu bộ trưởng làm rõ những vấn đề thuộc phạm vi quản lý, qua đó, tăng cường khả năng kiểm soát hoạt động hành pháp.

Nghị quyết ban hành tháng 11/2024 và được cập nhật gần nhất ngày 29/6/2026, nêu tại đoạn 1.6 rằng: Bộ trưởng phải cung cấp thông tin chính xác, trung thực cho nghị viện và sửa ngay mọi sai sót vô ý ở thời điểm sớm nhất (Cabinet Office, 2026). Như vậy, nghĩa vụ trung thực được đặt lên hàng đầu, còn từ chức gắn với hành vi “cố ý”, không gắn với mọi sai sót của bộ.

Thứ hai, diễn đàn và công cụ giải trình đa dạng. Bên cạnh chất vấn miệng và chất vấn bằng văn bản tại Hạ viện, hệ thống ủy ban chuyên trách theo từng bộ, vận hành từ năm 1979 là nơi Bộ trưởng và công chức bị hỏi kỹ nhất về chi tiết chính sách. Công chức có thể ra điều trần, song giải trình thay mặt Bộ trưởng chứ không giải trình độc lập với Bộ trưởng. Trách nhiệm giải trình của bộ trưởng tại Vương quốc Anh không chỉ được thực hiện thông qua các phiên chất vấn tại nghị trường mà còn được triển khai thường xuyên thông qua các thiết chế giám sát chuyên môn của nghị viện. Trong đó, chất vấn miệng tạo điều kiện để nghị sĩ trực tiếp yêu cầu bộ trưởng trả lời những vấn đề đang được quan tâm; đồng thời, cho phép các nghị sĩ khác tiếp tục đặt câu hỏi, làm rõ hoặc phản biện nội dung trả lời. Hình thức chất vấn bằng văn bản bổ sung cho cơ chế này, tạo điều kiện yêu cầu thông tin cụ thể về quyết định hành chính, tiến độ thực hiện chính sách, số liệu quản lý và những vấn đề có thể khó trình bày đầy đủ trong một phiên chất vấn trực tiếp. Sự kết hợp giữa hai hình thức giúp hoạt động giải trình vừa có tính công khai, trực tiếp, vừa có khả năng đi sâu vào các nội dung chuyên biệt cần thông tin chi tiết.

Việc công chức cung cấp chứng cứ giúp Nghị viện tiếp cận thông tin chuyên môn, dữ liệu quản lý và quá trình triển khai chính sách mà bộ trưởng có thể không trực tiếp xử lý ở cấp độ nghiệp vụ. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với những vấn đề đòi hỏi giải thích về quy trình hành chính, căn cứ kỹ thuật, số liệu thực hiện hoặc nguyên nhân cụ thể dẫn đến kết quả chưa đạt yêu cầu. Điều này giữ được sự thống nhất của trách nhiệm chính trị; đồng thời, bảo đảm nghị viện tiếp cận được thông tin chuyên môn.

Đáng chú ý là chế định người chịu trách nhiệm giải trình về tài chính thường là công chức đứng đầu bộ. Theo hướng dẫn Managing Public Money của Bộ Tài chính Anh, người này trực tiếp trả lời Ủy ban Tài khoản công về tính hợp lệ, đúng đắn, hiệu quả sử dụng tiền công và tính khả thi của các khoản chi. Khi Bộ trưởng muốn thực hiện một phương án không đáp ứng các tiêu chí này, công chức có thể đề nghị Bộ trưởng ra chỉ thị bằng văn bản; chỉ thị này thường được công bố (HM Treasury, 2026). Cơ chế ấy không làm giảm trách nhiệm của Bộ trưởng mà làm lộ rõ ai đã quyết định điều gì, dựa trên ý kiến tham mưu nào.

Thứ ba, cơ chế xác minh vi phạm đã có bước chuyển đáng kể. Theo đoạn 2.6 Bộ Quy tắc hiện hành, Cố vấn độc lập về chuẩn mực Bộ trưởng có thể tự khởi xướng điều tra khi cho rằng, cáo buộc vi phạm cần được làm rõ, chỉ cần thông báo cho Thủ tướng; Bộ trưởng có nghĩa vụ cung cấp mọi thông tin cần thiết. Đoạn 2.7 quy định khi Thủ tướng kết luận có vi phạm, quyết định cuối cùng thuộc về Thủ tướng; nếu vẫn giữ bộ trưởng, các chế tài có thể áp dụng gồm xin lỗi công khai, khắc phục hoặc cắt lương bộ trưởng trong một thời hạn (Cabinet Office, 2026). Đây là cấu trúc “lai”: việc xác minh sự thật được giao cho một chủ thể độc lập, còn hệ quả chính trị vẫn thuộc thẩm quyền của người đứng đầu chính phủ.

Thứ tư, hệ quả được phân tầng rõ rệt. Phần lớn trường hợp dừng ở giải thích và khắc phục; từ chức hay bị cách chức chủ yếu xảy ra khi có lỗi cá nhân, khi làm nghị viện hiểu sai hoặc khi mất sự ủng hộ chính trị. Sự phân tầng hệ quả cho thấy, trách nhiệm giải trình của bộ trưởng tại Anh được xác định trên cơ sở phân biệt giữa trách nhiệm theo chức vụ và trách nhiệm cá nhân. Với tư cách người đứng đầu bộ, Bộ trưởng có nghĩa vụ giải trình về các hoạt động thuộc phạm vi quản lý, kể cả những sai sót phát sinh từ quá trình thực thi của bộ máy hành chính. Tuy nhiên, nghĩa vụ giải trình không đồng nghĩa với việc Bộ trưởng đương nhiên phải từ chức khi mọi sai sót xảy ra. Tùy tính chất sự việc, hệ quả có thể dừng ở việc giải thích, đính chính và khắc phục; những hành vi nghiêm trọng, như: cố ý làm Nghị viện hiểu sai hoặc mất sự ủng hộ chính trị có thể dẫn đến từ chức hoặc miễn nhiệm. Có thể nói, Bộ trưởng là người trả lời cho mọi việc của bộ, song chỉ là người chịu lỗi cho một số việc. Sự phân tầng rõ rệt đã bảo đảm trách nhiệm của người đứng đầu, vừa tránh quy kết trách nhiệm cá nhân một cách máy móc. Qua đó, kinh nghiệm của Vương quốc Anh cho thấy, cần phân định rõ nghĩa vụ giải trình, trách nhiệm quản lý và trách nhiệm cá nhân khi xác định hệ quả chính trị đối với Bộ trưởng.

4.2. Sự dịch chuyển của quy ước từ “trách nhiệm từ chức” sang “trách nhiệm giải trình”

Tiến trình này có thể nhận diện qua một số vụ việc tiêu biểu sau:

Vụ Crichel Down năm 1954, khi Bộ trưởng Nông nghiệp Thomas Dugdale từ chức sau những sai phạm của công chức trong việc xử lý đất đai từng được xem là hình mẫu cổ điển. Tuy nhiên, các phân tích về sau cho thấy, áp lực chính trị từ chính đảng cầm quyền có vai trò không nhỏ trong quyết định này (Powell & Gay, 2004). Năm 1982, Bộ trưởng Ngoại giao Lord Carrington từ chức sau khi Argentina tấn công quần đảo Falkland, nhận trách nhiệm về sai lầm trong đánh giá chính sách.

Bước ngoặt đến từ cải cách “Next Steps” năm 1988, tách phần lớn chức năng thực thi sang các cơ quan thừa hành. Từ đây hình thành sự phân biệt giữa “chính sách” do Bộ trưởng chịu trách nhiệm và “tác nghiệp” do người đứng đầu cơ quan thừa hành chịu trách nhiệm. Năm 1995, sau các vụ vượt ngục, Bộ trưởng Nội vụ Michael Howard cách chức Tổng giám đốc Cơ quan Nhà tù Derek Lewis với lập luận sai sót thuộc về tác nghiệp. Vụ việc cho thấy, ranh giới chính sách – tác nghiệp có thể trở thành lá chắn để bộ trưởng tránh trách nhiệm, bởi chính bộ trưởng là người đề ra ranh giới này (Powell & Gay, 2004).

Báo cáo Scott năm 1996 về vụ xuất khẩu vũ khí sang Iraq đã phơi bày việc thông tin cung cấp cho Nghị viện thiếu đầy đủ, dẫn tới Nghị quyết năm 1997 nêu trên (Scott, 1996). Từ đó, trọng tâm của quy ước chuyển hẳn sang nghĩa vụ trung thực. Năm 2018, Bộ trưởng Nội vụ Amber Rudd từ chức sau khi thừa nhận đã vô ý làm Ủy ban Nội vụ của Hạ viện hiểu sai về chỉ tiêu trục xuất người nhập cư trong vụ Windrush.

Giai đoạn gần đây cho thấy, vai trò ngày càng rõ của cơ chế thẩm tra độc lập. Năm 2020, Cố vấn độc lập Alex Allan từ chức khi Thủ tướng không chấp nhận kết luận của ông về hành vi của Bộ trưởng Nội vụ Priti Patel. Ngược lại, tháng 01/2023, Thủ tướng cách chức ông Nadhim Zahawi sau khi Cố vấn độc lập kết luận có vi phạm nghiêm trọng Bộ Quy tắc (Prime Minister’s Office, 2023); tháng 4/2023, Phó Thủ tướng Dominic Raab từ chức sau báo cáo điều tra của luật sư Adam Tolley về các khiếu nại đối với hành vi của ông (Tolley, 2023).

Như vậy, sự dịch chuyển không làm suy yếu trách nhiệm cá nhân mà làm thay đổi trọng tâm của nó: từ câu hỏi ai phải ra đi sang câu hỏi ai phải trả lời, trả lời thế nào và nói sai thì chịu gì. Theo thang của Woodhouse, hệ thống Anh ngày càng được củng cố ở mức thông tin, giải thích và khắc phục, còn mức từ chức được kích hoạt qua các thủ tục xác minh minh bạch hơn trước.

4.3. Đối chiếu với pháp luật Việt Nam

Ở Việt Nam, khung pháp lý về trách nhiệm giải trình cá nhân của Bộ trưởng đã có những bước tiến đáng ghi nhận.

Trách nhiệm cá nhân được hiến định và được luật hóa khá chi tiết. Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025 tách bạch trách nhiệm của Bộ trưởng với tư cách thành viên Chính phủ (Điều 18) và với tư cách người đứng đầu bộ (Điều 20). Ở tư cách thứ hai, Bộ trưởng chịu trách nhiệm cá nhân “về kết quả, hiệu lực, hiệu quả hoạt động” của bộ và “về các quyết định và kết quả thực hiện các quyết định của mình” (Quốc hội, 2025a). Cách thiết kế hai tầng này tương đồng với sự phân biệt giữa giải trình chính trị và trách nhiệm quản lý trong mô hình Westminster.

Nghĩa vụ trung thực đã được ghi nhận. Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/3/2026, yêu cầu chủ thể chịu giám sát “báo cáo, giải trình trung thực, khách quan, đầy đủ, kịp thời” và chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực của thông tin, tài liệu đã cung cấp (Quốc hội, 2025b). Nghị định số 184/2026/NĐ-CP ngày 25/5/2026 của Chính phủ xác định người đứng đầu phải chịu trách nhiệm khi để xảy ra hành vi vi phạm về trách nhiệm giải trình trong cơ quan mình (Chính phủ, 2026).

Cơ chế hệ quả chính trị đã hình thành. Quốc hội lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm theo Nghị quyết số 96/2023/QH15 ngày 23/6/2023; tại kỳ họp tháng 10/2023, 44 người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn đã được lấy phiếu (Quốc hội, 2023). Theo Điều 12 Nghị quyết này, người có từ quá nửa đến dưới hai phần ba tổng số phiếu đánh giá tín nhiệm thấp có thể xin từ chức, nếu không thì Quốc hội tiến hành bỏ phiếu tín nhiệm; người có từ hai phần ba trở lên thì cơ quan có thẩm quyền trình Quốc hội xem xét miễn nhiệm. Quy định số 377-QĐ/TW ngày 08/10/2025 của Bộ Chính trị thay thế Quy định số 41-QĐ/TW, điều chỉnh thống nhất việc cho thôi giữ chức vụ, từ chức, miễn nhiệm cán bộ (Bộ Chính trị, 2025).

Tuy nhiên, khi đặt cạnh kinh nghiệm Westminster, pháp luật hiện hành vẫn còn một số hạn chế sau.

Một là, ranh giới trách nhiệm cá nhân của bộ trưởng trong điều kiện phân cấp chưa thật rõ. Khoản 4 Điều 8 Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025 chỉ buộc cơ quan, người phân cấp chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện nhiệm vụ đã phân cấp “trong trường hợp không bảo đảm điều kiện” thực hiện. Quy định này hợp lý về kỹ thuật, song nếu không đi kèm tiêu chí xác định thế nào là “bảo đảm điều kiện” sẽ dễ trở thành một phiên bản của ranh giới chính sách – tác nghiệp từng gây tranh cãi ở Vương quốc  Anh. Khi đó, trách nhiệm có thể bị đẩy xuống địa phương trong khi Bộ trưởng vẫn nắm quyền ban hành thể chế và kiểm tra.

Hai là, nghĩa vụ trung thực chưa gắn với hệ quả cụ thể. Pháp luật đã yêu cầu thông tin phải chính xác, song chưa phân biệt sai sót vô ý với hành vi cố ý cung cấp thông tin sai lệch trước Quốc hội, cũng chưa xác định nghĩa vụ đính chính và hệ quả tương ứng. Trong khi đó, đây chính là hạt nhân của quy ước Westminster.

Ba là, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 được thiết kế theo hướng luật khung. Trình tự chất vấn tại kỳ họp được dẫn chiếu sang Nội quy kỳ họp và các quy định khác của Quốc hội, trường hợp chưa có quy định thì giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định chi tiết. Cách làm này bảo đảm tính linh hoạt, song khiến chuẩn mực giải trình của Bộ trưởng phân tán trong nhiều văn bản, khó nhận diện đối với cử tri.

Bốn là, trách nhiệm giải trình theo Nghị định số 184/2026/NĐ-CP chủ yếu hướng tới quan hệ giữa cơ quan nhà nước với người bị tác động trực tiếp bởi quyết định, hành vi hành chính trong khuôn khổ phòng, chống tham nhũng. Chưa bao quát trách nhiệm giải trình chính trị của bộ trưởng trước Quốc hội về chất lượng chính sách ngành, lĩnh vực.

Năm là, chưa có một thiết chế xác minh công khai, độc lập đối với cáo buộc vi phạm chuẩn mực của thành viên Chính phủ. Việc xem xét hiện chủ yếu thông qua kênh kiểm tra, kỷ luật Đảng và giám sát của Quốc hội; kết luận không phải lúc nào cũng được công bố đầy đủ lý do. Nguyên nhân sâu xa của các hạn chế trên là trách nhiệm giải trình chính trị của Bộ trưởng vẫn được nhìn chủ yếu qua lăng kính kỷ luật mà chưa được định danh như một nghĩa vụ công vụ độc lập với các chuẩn mực có thể kiểm chứng.

5. Một số gợi mở cho Việt Nam

Thứ nhất, cần lượng hóa trách nhiệm của Bộ trưởng đối với nhiệm vụ đã phân cấp. Nghị định hướng dẫn Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025 nên xác định tiêu chí “bảo đảm điều kiện” (nguồn lực, hướng dẫn, dữ liệu, cơ chế kiểm tra) và quy định, Bộ trưởng luôn phải giải trình về chất lượng thể chế ngành, kể cả khi việc thực thi đã giao cho địa phương. Bài học từ vụ Howard – Lewis là ranh giới phải do luật đề ra, không do người chịu trách nhiệm tự đề ra.

Thứ hai, nên văn bản hóa chuẩn mực ứng xử và giải trình của thành viên Chính phủ thành một bộ quy tắc công khai. Hạt nhân của văn bản này là nghĩa vụ cung cấp thông tin chính xác cho Quốc hội, nghĩa vụ đính chính sai sót ở thời điểm sớm nhất và hệ quả khi cố ý làm sai lệch thông tin, theo tinh thần đoạn 1.6 Bộ Quy tắc Bộ trưởng của Anh.

Thứ ba, cần nâng chất lượng các diễn đàn giải trình. Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội nên được tăng cường vai trò điều trần chuyên sâu theo từng ngành, lĩnh vực; chất vấn bằng văn bản cần có thời hạn trả lời và được công khai. Lãnh đạo cấp vụ, cục có thể giải trình chuyên môn thay mặt Bộ trưởng, song trách nhiệm chính trị vẫn thuộc về Bộ trưởng. Cũng nên cân nhắc cơ chế tương tự chỉ thị bằng văn bản của Anh: khi Bộ trưởng quyết định khác với ý kiến tham mưu về hiệu quả sử dụng ngân sách, quyết định và lý do cần được lưu lại để phục vụ giám sát.

Thứ tư, nên nghiên cứu một cơ chế xác minh độc lập, công khai đối với cáo buộc vi phạm chuẩn mực của thành viên Chính phủ, vận hành phù hợp với quy định của Đảng về kiểm tra, giám sát. Kinh nghiệm Vương quốc Anh cho thấy, tách khâu xác minh sự thật khỏi khâu quyết định hệ quả giúp tăng độ tin cậy của kết luận mà không làm mất quyền quyết định của người đứng đầu.

Thứ năm, cần hoàn thiện hệ quả của giải trình theo thang mức độ: giải thích, khắc phục, xin lỗi công khai, cho thôi giữ chức vụ, từ chức. Kết quả lấy phiếu tín nhiệm nên được gắn với kết quả thực hiện chỉ tiêu ngành, lĩnh vực đã được công bố, để lá phiếu phản ánh hiệu quả công việc chứ không chỉ là cảm nhận.

6. Kết luận

Trách nhiệm giải trình cá nhân của bộ trưởng trong mô hình Westminster gồm các mức thông tin, giải thích, khắc phục và từ chức, được bảo đảm bằng quy ước Hiến pháp và Bộ Quy tắc Bộ trưởng, cùng hệ thống chất vấn, ủy ban chuyên trách và Cố vấn độc lập. Trước sự phân tán của bộ máy, quy ước này đã chuyển trọng tâm từ từ chức sang nghĩa vụ trung thực và khắc phục; đồng thời, bổ sung cơ chế xác minh độc lập. Việt Nam đã có nền tảng hiến định và luật định tương đối đầy đủ, song cần lượng hóa trách nhiệm trong phân cấp, gắn nghĩa vụ trung thực với hệ quả cụ thể và công khai hóa việc xác minh vi phạm. Các nghiên cứu tiếp theo có thể khảo sát thực chứng chất lượng trả lời chất vấn và mở rộng so sánh với các mô hình khác.

Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2025). Quy định số 377-QĐ/TW ngày 08/10/2025 về phân cấp quản lý cán bộ và quy hoạch, bổ nhiệm, giới thiệu ứng cử, tạm đình chỉ công tác, cho thôi giữ chức vụ, từ chức, miễn nhiệm.
Bovens, M. (2007). Analysing and Assessing Accountability: A Conceptual Framework. European Law Journal.
Cabinet Office (2026). Ministerial Code. https://www.gov.uk/government/publications/ministerial-code.
Carltona Ltd v Commissioners of Works [1943] 2 All ER 560.
Chính phủ (2026). Nghị định số 184/2026/NĐ-CP ngày 25/5/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 59/2019/NĐ-CP ngày 01/7/2019 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Phòng, chống tham nhũng đã được sửa đổi, bổ sung một số điều tại Nghị định số 134/2021/NĐ-CP ngày 30/12/2021 của Chính phủ.
Đinh Thị Nguyệt (03/3/2026). Trách nhiệm của người đứng đầu trong cơ quan hành chính nhà nước. Tạp chí Quản lý nhà nước. https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/03/03/trach-nhiem-cua-nguoi-dung-dau-trong-co-quan-hanh-chinh-nha-nuoc/
Finer, S. E. (1956). The Individual Responsibility of Ministers. Public Administration.
HM Treasury (2026). Managing Public Money https://www.gov.uk/government/publications/managing-public-money.
Hoàng Thị Thúy Vân (15/4/2026). Vai trò của trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước. Tạp chí Quản lý nhà nước. https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/04/15/vai-tro-cua-trach-nhiem-giai-trinh-trong-quan-tri-nha-nuoc/
House of Commons Debates, 19/3/1997, vol. 292, cols.
Powell, T. & Gay, O. (2004). Individual Ministerial Responsibility -– Issues and Examples. House of Commons Library Research Paper 04/31.
Prime Minister’s Office (2023). Letter from the Prime Minister to the Rt Hon Nadhim Zahawi. https://www.gov.uk/government/publications/advice-from-the-independent-adviser-on-ministers-interests-january-2023.
Quốc hội (2013, 2025). Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).
Quốc hội (2023). Nghị quyết số 96/2023/QH15 ngày 23/6/2023 về việc lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội, Hội đồng nhân dân bầu hoặc phê chuẩn.
Quốc hội (2025a). Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025.
Quốc hội (2025b). Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025.
Scott, R. (1996). Report of the Inquiry into the Export of Defence Equipment and Dual-Use Goods to Iraq and Related Prosecutions (HC 115). London: HMSO.
Tolley, A. (2023). Formal Complaints about the Conduct of the Rt Hon Dominic Raab MP: Investigation Report to the Prime Minister. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6442539622ef3b000f66f65f/2023.04.20_Investigation_Report_to_the_Prime_Minister.pdf.
Turpin, C. (1996). Responsibility in Government. Public Policy and Administration.
Woodhouse, D. (1994). Ministers and Parliament: Accountability in Theory and Practice.