Đại úy Nguyễn Văn Hiệp
Hệ 5, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đặt ra ngày càng toàn diện, lâu dài, việc giữ vững chủ quyền vùng trời có ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng. Đối với Quân chủng Phòng không – Không quân, bảo vệ vùng trời không chỉ gắn với trình độ khoa học – công nghệ, năng lực tổ chức, chỉ huy mà còn phụ thuộc trực tiếp vào ý thức chính trị, tinh thần trách nhiệm và bản lĩnh nghề nghiệp của đội ngũ sĩ quan tương lai. Trước những diễn biến phức tạp của tình hình an ninh trên không, sự phát triển nhanh của vũ khí, trang bị công nghệ cao cùng yêu cầu ngày càng cao trong quản lý, kiểm soát và bảo vệ vùng trời, việc hình thành và phát triển ý thức bảo vệ vùng trời cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội trở thành yêu cầu cấp thiết, khách quan.
Ý thức bảo vệ vùng trời; trình độ khoa học – công nghệ; năng lực tổ chức, chỉ huy; sĩ quan cấp phân đội; Học viện Phòng không – Không quân.
1. Đặt vấn đề
Trong chiến lược bảo vệ Tổ quốc, vùng trời là một bộ phận cấu thành không gian chủ quyền quốc gia, có vị trí đặc biệt quan trọng đối với an ninh, quốc phòng và sự phát triển bền vững của đất nước. Sự thay đổi nhanh chóng của môi trường an ninh quốc tế, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ quân sự, nhất là các phương tiện tác chiến đường không, vũ khí công nghệ cao và hình thái chiến tranh hiện đại đã đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với nhiệm vụ quản lý, kiểm soát và bảo vệ vững chắc vùng trời Tổ quốc. Đối với Quân chủng Phòng không – Không quân, bảo vệ vùng trời không chỉ là nhiệm vụ chiến đấu trọng yếu mà còn là lĩnh vực thể hiện tập trung trình độ tổ chức, chỉ huy, quản lý và khả năng sẵn sàng chiến đấu của toàn lực lượng. Bên cạnh yếu tố trang bị kỹ thuật và tổ chức lực lượng, con người giữ vai trò trung tâm, quyết định trực tiếp đến hiệu quả thực hiện nhiệm vụ. Trong đó, ý thức bảo vệ vùng trời được xem là nền tảng quan trọng, chi phối nhận thức, thái độ và hành động của cán bộ, chiến sĩ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ được giao.
Sĩ quan cấp phân đội là lực lượng trực tiếp tổ chức, quản lý và chỉ huy bộ đội ở cơ sở, giữ vai trò cầu nối giữa chủ trương, mệnh lệnh của cấp trên với hoạt động thực tiễn của đơn vị. Do đó, việc hình thành và phát triển ý thức bảo vệ vùng trời cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ngay từ quá trình đào tạo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần bảo đảm sự thống nhất giữa nhận thức, trách nhiệm và hành động, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân chủng Phòng không – Không quân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong tình hình mới.
2. Thực trạng ý thức bảo vệ vùng trời của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở Học viện Phòng không – Không quân hiện nay
a. Những ưu điểm
Một là, tri thức bảo vệ vùng trời của đa số học viên mang tính toàn diện, sâu sắc.
(1) Có nhận thức đúng đắn về chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, nắm vững đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về quốc phòng – an ninh, nhất là nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, an ninh vùng trời quốc gia. Họ đều hiểu rõ vị trí chiến lược, vai trò đặc biệt quan trọng của vùng trời Tổ quốc trong thế trận quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân, cũng như trong chiến lược bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa trong tình hình mới. Kết quả học tập qua các năm học là minh chứng rõ nét, số lượng học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội đạt kết quả học tập khá, giỏi tăng qua mỗi năm: năm học 2022 – 2023 có 53,5% học viên; năm học 2023 – 2024 có 57,48% học viên1.
(2) Có hiểu biết về cơ sở pháp lý, chủ quyền và quản lý không phận quốc gia, nắm được các quy định của pháp luật Việt Nam và luật pháp quốc tế về vùng trời, không phận, an ninh hàng không; đồng thời có nhận thức đúng đắn về tình hình an ninh, quốc phòng trên không, nhất là âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch trong lĩnh vực tác chiến đường không và tác chiến điện tử. Qua điều tra xã hội học cho thấy, có 85,3% giảng viên và cán bộ quản lý đánh giá học viên; 81,2% học viên tự đánh giá mình có mức độ nhận thức tốt về chủ quyền và các quy định của luật pháp quốc tế, Việt Nam về vùng trời2.
(3) Hiểu rõ đặc điểm, tính chất và yêu cầu nhiệm vụ phòng không, không quân, nắm vững kiến thức chuyên ngành về ra đa, tên lửa, pháo phòng không – tên lửa tầm thấp, tác chiến điện tử, dẫn đường và kỹ thuật hàng không… Qua đó, nâng cao khả năng phân tích, xử lý tình huống và sẵn sàng chiến đấu bảo vệ vững chắc vùng trời Tổ quốc. Trong năm học 2024 – 2025, Học viện đã: “Tổ chức 2 cuộc diễn tập “CQ-25” và “DT-25” cho các đối tượng ra trường năm 2025 chặt chẽ, nghiêm túc, đúng quy trình, bảo đảm an toàn tuyệt đối về người và vũ khí trang bị khí tài (trong đó, cuộc diễn tập “CQ-25” có nét mới: Quân chủng trực tiếp đạo diễn diễn tập cho Học viện; cuộc diễn tập “DT-25” có bắn đạn học tập pháo phòng không tại trường bắn TB-1)”3. Kết quả của các cuộc diễn tập là minh chứng rõ nét cho khả năng nắm kiến thức và xử lý tình huống của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội của Học viện.
Hai là, có tình cảm và niềm tin vững chắc trong nhiệm vụ bảo vệ vùng trời của Tổ quốc.
Được trưởng thành trong truyền thống yêu nước, yêu chủ quyền thiêng liêng của dân tộc và được tuyển chọn, đào tạo trong môi trường quân sự đặc thù, trước khi vào học tập tại Học viện Phòng không – Không quân, phần lớn học viên đã có nhận thức và tình cảm tích cực đối với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, trong đó có nhiệm vụ bảo vệ vùng trời. Qua quá trình học tập, huấn luyện và rèn luyện tại Học viện, tình cảm đó tiếp tục được củng cố, phát triển theo chiều hướng ổn định và bền vững, thể hiện rõ ở thái độ, trách nhiệm và hành vi thực tiễn của học viên trong học tập, huấn luyện và sinh hoạt quân sự.
Cùng với tình cảm, niềm tin của học viên đối với nhiệm vụ bảo vệ vùng trời được thể hiện tương đối vững chắc. Qua điều tra xã hội học, có 88,5% ý kiến cho rằng, học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở Học viện có niềm tin cao và rất cao vào khả năng quản lý, bảo vệ vững chắc vùng trời Tổ quốc của Quân đội nhân dân Việt Nam trong tình hình hiện nay4. Học viên tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, vào đường lối quốc phòng toàn dân, thế trận phòng không nhân dân và khả năng chiến đấu, chiến thắng của Quân chủng Phòng không – Không quân trước mọi tình huống có thể xảy ra.
Niềm tin đó còn được thể hiện ở sự tự tin của học viên vào bản thân, vào kiến thức, kỹ năng quân sự và chuyên môn kỹ thuật được trang bị trong quá trình đào tạo. Theo điều tra xã hội học, có 83,4 % học viên cho rằng, bản thân có khả năng hoàn thành tốt nhiệm vụ bảo vệ vùng trời khi ra trường5. Như vậy, niềm tin đã được chuyển hóa thành động lực tinh thần quan trọng, chi phối tích cực thái độ và hành vi của học viên trong thực hiện nhiệm vụ.
Ba là, có ý chí quyết tâm cao trong nhiệm vụ bảo vệ vùng trời.
Ý chí quyết tâm bảo vệ vùng trời của học viên được thể hiện rõ trước hết ở bản lĩnh chính trị vững vàng, thái độ kiên định và tinh thần sẵn sàng nhận, hoàn thành nhiệm vụ được giao trong mọi điều kiện. Trưởng thành trong môi trường quân đội và được rèn luyện thường xuyên trong điều kiện huấn luyện có cường độ cao, phần lớn học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội xác định rõ bảo vệ chủ quyền, an ninh vùng trời là nhiệm vụ chính trị trọng yếu, gắn liền với danh dự, trách nhiệm của người sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam.
Ý chí quyết tâm đó còn được thể hiện thông qua tinh thần vượt khó, chủ động, bền bỉ trong học tập, huấn luyện và rèn luyện: kết thúc học phần/môn học năm học 2024 – 2025, có 22,90% học viên đạt giỏi, xuất sắc; 48,27% đạt khá6. Bên cạnh đó, ý chí quyết tâm của học viên còn thể hiện ở thái độ nghiêm túc, tự giác chấp hành kỷ luật, điều lệnh, điều lệ và các quy định của Học viện. Nghị quyết lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm 2024 khẳng định: “Học viện đảm bảo an toàn tuyệt đối, không có vụ việc vi phạm phải xử lý”7.
b. Hạn chế, tồn tại
(1) Nhận thức về nhiệm vụ bảo vệ vùng trời của một bộ phận học viên chưa thật sự toàn diện và sâu sắc. Theo điều tra xã hội học, còn 14,7% giảng viên và cán bộ quản lý đánh giá học viên; 18,8% học viên tự đánh giá mình có mức độ nhận thức về chủ quyền và các quy định của luật pháp quốc tế, Việt Nam về vùng trời còn chưa sâu sắc8.
Nhận thức của bộ phận học viên còn thiên về tiếp thu kiến thức lý luận theo yêu cầu học tập, chưa gắn chặt với yêu cầu thực tiễn nhiệm vụ; khả năng vận dụng tri thức đã học để phân tích, đánh giá các tình huống liên quan đến bảo vệ vùng trời còn hạn chế, ảnh hưởng nhất định đến tính chủ động trong học tập và rèn luyện. Kết quả học tập năm học 2024 – 2025 còn 2,03% học viên không đạt yêu cầu; 26,8% đạt trung bình9.
(2) Ở một số học viên, tình cảm đối với nhiệm vụ bảo vệ vùng trời mới dừng lại ở mức độ đồng thuận về mặt nhận thức, chưa chuyển hóa rõ nét thành sự say mê, gắn bó sâu sắc và động lực tinh thần thường xuyên trong học tập, huấn luyện. Niềm tin của bộ phận học viên này tuy cơ bản đúng đắn nhưng còn mang tính cảm tính, chưa thật sự ổn định trước những tác động đa chiều của môi trường xã hội, đặc biệt là trước những thông tin phức tạp, trái chiều liên quan đến tình hình an ninh, quốc phòng và bảo vệ chủ quyền quốc gia. Điều đó dẫn đến việc, ở một số thời điểm, thái độ, cảm xúc và niềm tin của học viên chưa được thể hiện rõ ràng, nhất quán trong hành vi thực tiễn.
(3) Ý chí quyết tâm của 1 bộ phận học viên chưa được duy trì một cách ổn định, còn biểu hiện trông chờ vào sự nhắc nhở, đôn đốc từ bên ngoài; mức độ chủ động, xung phong nhận nhiệm vụ khó chưa cao. Còn “có học viên vi phạm kỷ luật phải xử lý buộc thôi học”10.
3. Giải pháp phát huy ý thức bảo vệ vùng trời của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở Học viện Phòng không – Không quân
Thứ nhất, đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp giáo dục, đào tạo góp phần phát triển ý thức bảo vệ vùng trời của học viên.
Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp giáo dục, đào tạo là giải pháp cơ bản, giữ vai trò quan trọng hàng đầu, có ý nghĩa quyết định trực tiếp đến việc hình thành, củng cố và phát triển ý thức bảo vệ vùng trời của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở Học viện Phòng không – Không quân hiện nay. Theo đó, cần tiếp tục đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp đào tạo theo hướng “cơ bản, hệ thống, thống nhất, chuyên sâu”, bám sát yêu cầu thực tiễn nhiệm vụ bảo vệ vùng trời trong tình hình mới. Nội dung giáo dục cần bảo đảm tính khoa học, hiện đại, cập nhật kịp thời những vấn đề mới về nghệ thuật tác chiến phòng không, không quân, chiến tranh công nghệ cao, chiến tranh điện tử, tác chiến không gian mạng, đồng thời gắn chặt với yêu cầu xây dựng bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm và tinh thần cảnh giác cách mạng của học viên. Phương pháp đào tạo cần phát huy tính tích cực, chủ động của người học, kết hợp chặt chẽ giữa lý luận với thực tiễn, giữa giảng dạy trên giảng đường với huấn luyện, diễn tập, xử lý tình huống sát thực tế chiến đấu.
Cùng với đó, chú trọng xây dựng đội ngũ giảng viên bảo đảm cả số lượng và chất lượng, có bản lĩnh chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn sâu, phương pháp sư phạm hiện đại, khả năng truyền thụ và định hướng tư tưởng tốt cho học viên. Đội ngũ giảng viên phải thực sự là lực lượng nòng cốt trong giáo dục, bồi dưỡng ý thức bảo vệ vùng trời, góp phần lan tỏa niềm tự hào, trách nhiệm và khát vọng cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Đồng thời, cần thường xuyên giáo dục, tuyên truyền truyền thống lịch sử hào hùng của Quân chủng Phòng không – Không quân và Học viện Phòng không Không quân, qua đó bồi đắp tình cảm, niềm tin và ý chí quyết tâm cho học viên.
Thứ hai, làm tốt công tác xây dựng môi trường học tập và rèn luyện để phát triển ý thức bảo vệ vùng trời của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội.
Trước hết, cần quan tâm chăm lo tốt đời sống vật chất và tinh thần của học viên, giải quyết hài hòa các mối quan hệ lợi ích, thực hiện đầy đủ, kịp thời các chế độ, chính sách, tạo điều kiện để học viên yên tâm học tập, rèn luyện và phấn đấu. Một môi trường ổn định, lành mạnh, kỷ cương sẽ góp phần củng cố niềm tin, tinh thần trách nhiệm và ý thức tự giác của học viên đối với nhiệm vụ bảo vệ vùng trời.
Bên cạnh đó, Học viện cần chủ động, thường xuyên tổ chức đưa học viên tham gia các hoạt động thực tiễn gắn với nhiệm vụ bảo vệ vùng trời, như: tham quan, thực tập tại đơn vị chiến đấu, tham gia diễn tập, luyện tập phương án sẵn sàng chiến đấu… qua đó giúp học viên trực tiếp trải nghiệm, nhận thức sâu sắc hơn về tính chất, yêu cầu và trách nhiệm của nhiệm vụ được giao. Đồng thời, đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về chủ quyền vùng trời, truyền thống chiến đấu, chiến thắng tiêu biểu của Quân chủng, góp phần nâng cao lòng tự hào, ý thức trách nhiệm và quyết tâm bảo vệ Tổ quốc; chủ động ngăn ngừa, khắc phục các tác động tiêu cực từ môi trường xã hội bên ngoài, nhất là các luồng thông tin xấu độc, quan điểm sai trái, xuyên tạc trên không gian mạng, bảo đảm môi trường giáo dục trong Học viện thực sự trong sạch, lành mạnh.
Thứ ba, phát huy tính tích cực, tự giác của học viên trong phát triển ý thức bảo vệ vùng trời.
Phát huy tính tích cực, tự giác của học viên là giải pháp có ý nghĩa quyết định trong hệ thống các giải pháp phát triển ý thức bảo vệ vùng trời, bởi học viên vừa là đối tượng giáo dục, vừa là chủ thể trực tiếp của quá trình tự giáo dục, tự rèn luyện. Trước hết, cần chú trọng giáo dục, nâng cao trình độ nhận thức, xây dựng động cơ học tập đúng đắn, tinh thần trách nhiệm và ý thức tự giác của học viên trong học tập, rèn luyện. Thông qua đó, từng bước hình thành và củng cố tri thức, tình cảm, niềm tin và ý chí quyết tâm bảo vệ vùng trời Tổ quốc. Đồng thời, tạo điều kiện để học viên phát huy vai trò chủ động, sáng tạo trong tự học tập, tự nghiên cứu, tự rèn luyện, biến yêu cầu giáo dục bên ngoài thành nhu cầu tự thân.
Phát huy những thế mạnh vốn có của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, như: trình độ tri thức, nhiệt huyết cách mạng, niềm tin chính trị và ý chí quyết tâm cao, gắn việc phát triển ý thức bảo vệ vùng trời với mục tiêu phấn đấu, trưởng thành của mỗi cá nhân. Bên cạnh đó, khuyến khích học viên tích cực tham gia các hoạt động đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, góp phần củng cố vững chắc trận địa tư tưởng, tinh thần trong Học viện và toàn Quân chủng.
4. Kết luận
Bảo vệ vững chắc vùng trời Tổ quốc là nhiệm vụ chiến lược đặc biệt quan trọng, gắn liền với chủ quyền quốc gia, an ninh, quốc phòng và sự phát triển bền vững của đất nước. Trong bối cảnh tình hình an ninh trên không tiếp tục có những diễn biến nhanh chóng, phức tạp, yêu cầu đặt ra đối với Quân đội nhân dân Việt Nam nói chung, đối với đội ngũ sĩ quan tương lai nói riêng ngày càng cao và toàn diện hơn. Vì vậy, việc xây dựng và phát huy ý thức bảo vệ vùng trời cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội có ý nghĩa nền tảng, lâu dài, góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quân sự trong tình hình mới.
Ý thức bảo vệ vùng trời chỉ thực sự bền vững khi được hình thành và phát triển trên cơ sở sự thống nhất giữa nhận thức đúng đắn, tình cảm và niềm tin vững chắc, cùng với ý chí, quyết tâm cao trong hành động. Quá trình đó đòi hỏi sự lãnh đạo chặt chẽ của cấp ủy, chỉ huy các cấp; sự tác động tích cực của môi trường giáo dục, rèn luyện quân sự chính quy, kỷ cương; đồng thời phát huy cao độ tính tự giác, chủ động của mỗi học viên. Đây là những định hướng quan trọng nhằm góp phần xây dựng đội ngũ sĩ quan đáp ứng yêu cầu bảo vệ vững chắc vùng trời Tổ quốc trong mọi tình huống.
Chú thích:
1, 2, 4, 5, 8. Tác giả tổng hợp số liệu qua khảo sát, điều tra xã hội học tại Học viện Phòng không – Không quân, tháng 12/2025.
3, 6, 9. Học viện Phòng không – Không quân (2025). Báo cáo tổng kết năm học 2024 – 2025 và phương hướng nhiệm vụ năm học 2025 – 2026.
7, 10. Đảng ủy Học viện Phòng không – Không quân (2024). Nghị quyết lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm 2024.
Tài liệu tham khảo:
1. Quân ủy Trung ương (2023). Chỉ thị số 2423-CT/QUTW ngày 09/11/2023 về đổi mới, nâng cao chất lượng công tác giáo dục chính trị trong giai đoạn mới.
2. Quân ủy Trung ương (2022). Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
3. Thủ tướng Chính phủ (2015). Chỉ thị số 01/CT-TTg ngày 09/01/2015 về việc tổ chức phong trào toàn dân tham gia bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới quốc gia trong tình hình mới.
4. Nêu gương – giải pháp quan trọng nâng cao uy tín của cán bộ quản lý học viên ở các nhà trường quân đội. https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/04/15/neu-guong-giai-phap-quan-trong-nang-cao-uy-tin-cua-can-bo-quan-ly-hoc-vien-o-cac-nha-truong-quan-doi/
