The role of the Ho Chi Minh Communist Youth Union in protecting the rights of vulnerable groups
Thân Hồ Quang Khải
Học viện Hành chính và Quản trị công
TS. Bùi Huy Tùng
Bộ Nội vụ
TS. Lê Thị Thu Hiền, ThS. Hồ Đức Hiệp
Học viện Chính trị khu vực II
(Quanlynhanuoc.vn) – Bảo vệ quyền con người, quyền công dân là giá trị nền tảng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, được Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) ghi nhận và bảo đảm thực thi. Trong đó, các nhóm người dễ bị tổn thương như trẻ em, người khuyết tật, người nghèo, lao động nhập cư cần được ưu tiên bảo vệ do hạn chế về điều kiện kinh tế – xã hội và khả năng tiếp cận quyền. Thực tiễn cho thấy, bên cạnh vai trò của Nhà nước, sự tham gia của các tổ chức chính trị – xã hội có ý nghĩa quan trọng trong hỗ trợ, giám sát và phản biện. Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, với vị trí đặc thù, không chỉ giáo dục, tập hợp thanh niên mà còn tích cực tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các nhóm người dễ bị tổn thương. Trên cơ sở đó, nhóm tác giả đề xuất định hướng nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên nhằm góp phần thúc đẩy công bằng xã hội, củng cố nền tảng pháp lý và hướng tới phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập hiện nay.
Từ khóa: Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, nhóm dễ bị tổn thương, quyền con người.
Abstract: The protection of human rights and citizens’ rights is a foundational value of the socialist rule-of-law State in Vietnam, as recognized and guaranteed by the 2013 Constitution (amended in 2025). Particular priority should be given to vulnerable groups such as children, persons with disabilities, the poor, and migrant workers due to their limited access to their rights resulting from socio-economic constraints. In practice, alongside the central role of the State, the participation of socio-political organizations plays an important role in providing support, supervision, and social criticism. The Ho Chi Minh Communist Youth Union, with its distinctive position, not only educates and mobilizes youth but also actively participates in protecting the legitimate rights and interests of vulnerable groups. On this basis, the authors propose orientations to enhance the role of the Youth Union in promoting social justice, strengthening the legal foundation, and advancing sustainable development in the context of current international integration.
Keywords: Ho Chi Minh Communist Youth Union; vulnerable groups; human rights.
1. Đặt vấn đề
Việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân là một trong những giá trị cốt lõi của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam. Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) đã ghi nhận một cách toàn diện các quyền con người, quyền công dân; đồng thời, khẳng định trách nhiệm của Nhà nước và xã hội trong việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm thực hiện các quyền này. Trong đó, việc bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi đây là những chủ thể thường gặp bất lợi về điều kiện kinh tế, xã hội, thể chất hoặc vị thế pháp lý, dẫn đến khả năng tiếp cận và thụ hưởng quyền bị hạn chế hơn so với các nhóm khác.
Trong thực tiễn, nhóm người dễ bị tổn thương bao gồm nhiều nhóm xã hội khác nhau: trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người khuyết tật, người nghèo, lao động nhập cư, người yếu thế trong tiếp cận dịch vụ công và bảo đảm an sinh xã hội. Việc bảo vệ quyền của các nhóm này không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan nhà nước mà còn đòi hỏi sự tham gia tích cực của các tổ chức chính trị – xã hội, với vai trò hỗ trợ, vận động, giám sát và phản biện xã hội. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu mở rộng chủ thể tham gia bảo vệ quyền con người trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền và phát triển xã hội bền vững.
Trong hệ thống các tổ chức chính trị – xã hội ở Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (sau đây viết tắt là Đoàn Thanh niên) giữ vị trí đặc thù với tư cách là tổ chức của thanh niên, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, có chức năng giáo dục, tập hợp, đoàn kết thanh niên và tham gia xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Bên cạnh vai trò truyền thống trong giáo dục chính trị, tư tưởng và tổ chức các phong trào thanh niên, Đoàn Thanh niên ngày càng tham gia sâu hơn vào các hoạt động xã hội, trong đó có việc hỗ trợ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các nhóm người dễ bị tổn thương trong xã hội trong bối cảnh thực hiện chính quyền địa phương hai cấp và kỷ nguyên mới của dân tộc.
2. Khái niệm nhóm người dễ bị tổn thương và bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương
2.1. Khái niệm nhóm người dễ bị tổn thương dưới
Trên bình diện quốc tế: các văn kiện nhân quyền quốc tế thường dùng khái niệm “vulnerable groups” để chỉ những tập thể hoặc cá nhân có nguy cơ cao bị xâm phạm quyền cơ bản do hoàn cảnh kinh tế – xã hội, giới tính, tuổi tác, tình trạng sức khỏe, tình trạng di cư, thiểu số dân tộc,… Những văn kiện này yêu cầu các quốc gia có biện pháp bảo vệ đặc thù nhằm bảo đảm nguyên tắc bình đẳng và không phân biệt đối xử.
Tại Việt Nam, khái niệm nhóm người dễ bị tổn thương không được định nghĩa một cách thống nhất trong một văn bản pháp luật cụ thể, nhưng được thể hiện xuyên suốt trong hệ thống pháp luật và chính sách thông qua các quy định bảo vệ đặc thù đối với từng nhóm đối tượng. Hiến pháp năm 2013 khẳng định nguyên tắc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân1; đồng thời, nhiều luật chuyên ngành đã cụ thể hóa cơ chế bảo vệ đối với các nhóm người dễ bị tổn thương như trẻ em, người khuyết tật, người cao tuổi, người lao động, người nghèo và các đối tượng bảo trợ xã hội. Cách tiếp cận này cho thấy, pháp luật Việt Nam thừa nhận sự tồn tại của những nhóm xã hội có vị thế bất lợi và yêu cầu có các biện pháp bảo vệ phù hợp nhằm bảo đảm quyền một cách thực chất, chứ không chỉ dừng lại ở sự bình đẳng hình thức.
Bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương được hiểu là tổng thể các hoạt động pháp lý, chính sách và xã hội nhằm phòng ngừa, ngăn chặn các hành vi xâm phạm quyền, đồng thời tạo điều kiện để các nhóm này có khả năng thực hiện đầy đủ và thực chất các quyền cơ bản của mình. Cách tiếp cận này phù hợp với quan điểm hiện đại về bảo vệ quyền con người, trong đó nhấn mạnh sự tham gia của Nhà nước và các tổ chức xã hội trong việc bảo đảm quyền cho các nhóm người dễ bị tổn thương. Mục tiêu của việc bảo vệ quyền là hướng tới bình đẳng thực chất, thu hẹp khoảng cách trong việc tiếp cận và thụ hưởng quyền giữa các nhóm xã hội, đồng thời nâng cao khả năng tự bảo vệ và hòa nhập xã hội của các nhóm người dễ bị tổn thương. Về ý nghĩa, bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương không chỉ là yêu cầu pháp lý xuất phát từ các nguyên tắc hiến định mà còn là điều kiện quan trọng để bảo đảm ổn định xã hội và phát triển bền vững. Đoàn Thanh niên với tư cách là tổ chức chính trị – xã hội của thanh niên có vai trò quan trọng trong việc tham gia bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương thông qua các hoạt động tuyên truyền, hỗ trợ xã hội và phản ánh thực tiễn.
2.2. Đặc điểm pháp lý – xã hội của nhóm người dễ bị tổn thương
Nhóm người dễ bị tổn thương có những đặc điểm pháp lý – xã hội riêng biệt, phản ánh vị thế bất lợi của họ trong đời sống xã hội và trong quá trình thực hiện quyền. Trước hết, các nhóm này thường gặp bất lợi về điều kiện kinh tế – xã hội như thu nhập thấp, việc làm không ổn định, điều kiện sống thiếu an toàn hoặc khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục, nhà ở còn hạn chế. Những bất lợi này làm gia tăng nguy cơ bị xâm phạm quyền và khiến họ khó có khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình khi xảy ra tranh chấp hoặc vi phạm. Bên cạnh đó, nhiều nhóm người dễ bị tổn thương còn gặp hạn chế về khả năng tiếp cận quyền do rào cản về thể chất, tâm lý, thông tin hoặc thủ tục pháp lý. Ví dụ, người khuyết tật gặp khó khăn trong việc tiếp cận hạ tầng, dịch vụ công; lao động di cư gặp trở ngại trong việc thụ hưởng các chính sách an sinh xã hội; trẻ em hoặc người cao tuổi thường phụ thuộc vào người khác trong việc thực hiện quyền. Ngoài ra, định kiến xã hội và sự thiếu hiểu biết về pháp luật cũng là những yếu tố làm suy giảm khả năng thực hiện quyền của các nhóm này, khiến cho quyền đã được pháp luật ghi nhận nhưng không được bảo đảm trên thực tế.
Một đặc điểm quan trọng khác là một cá nhân hoặc nhóm xã hội có thể trở nên dễ bị tổn thương trong những điều kiện nhất định, như: khủng hoảng kinh tế, dịch bệnh, thiên tai hoặc quá trình đô thị hóa nhanh. Đặc điểm này cho thấy, việc bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương cần được tiếp cận linh hoạt, gắn với điều kiện kinh tế – xã hội cụ thể của từng địa phương, đặc biệt là tại các đô thị lớn.
2.3. Vị trí của Đoàn Thanh niên trong hệ thống chính trị và cơ chế bảo vệ quyền
Thứ nhất, Đoàn Thanh niên là tổ chức chính trị – xã hội của thanh niên Việt Nam. Vị trí pháp lý của Đoàn được xác lập rõ ràng trong Điều lệ Đoàn và được khẳng định trong hệ thống pháp luật hiện hành, đặc biệt là Luật Thanh niên năm 2020. Theo đó, Đoàn Thanh niên là lực lượng nòng cốt trong công tác thanh niên, có trách nhiệm giáo dục, bồi dưỡng, phát huy vai trò xung kích, sáng tạo của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Với tư cách là tổ chức chính trị – xã hội, Đoàn không chỉ thực hiện chức năng tập hợp, đoàn kết thanh niên mà còn đại diện cho tiếng nói, nguyện vọng và lợi ích hợp pháp của thanh niên trong đời sống xã hội. Thông qua các phong trào hành động cách mạng, chương trình tình nguyện và hoạt động xã hội, Đoàn góp phần tham gia giải quyết các vấn đề xã hội, trong đó có các vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền con người và quyền của nhóm người dễ bị tổn thương. Đây là cơ sở quan trọng để xác định vai trò xã hội của Đoàn trong cơ chế bảo vệ quyền, dù Đoàn không phải là cơ quan thực thi quyền lực nhà nước.
Thứ hai, vị trí của Đoàn trong mối quan hệ với Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên. Trong hệ thống chính trị Việt Nam, Đoàn Thanh niên giữ vị trí đặc thù trong mối quan hệ chặt chẽ với Đảng, Nhà nước và Mặt trận tổ quốc Việt Nam. Đoàn là đội dự bị tin cậy của Đảng Cộng sản Việt Nam, có chức năng giáo dục, rèn luyện đoàn viên, thanh niên trở thành lực lượng kế cận của Đảng; đồng thời là cầu nối quan trọng giữa Đảng với thanh niên trong việc truyền đạt chủ trương, đường lối và phản ánh tâm tư, nguyện vọng của thanh niên.
Trong quan hệ với Nhà nước, Đoàn tham gia vào quá trình xây dựng, thực hiện và giám sát chính sách, pháp luật liên quan đến thanh niên thông qua các cơ chế được pháp luật quy định. Bên cạnh đó, Đoàn còn là tổ chức thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tham gia vào khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong khuôn khổ Mặt trận, Đoàn cùng với các tổ chức chính trị – xã hội khác phối hợp triển khai các hoạt động chăm lo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đoàn viên, thanh niên và các nhóm xã hội khác. Mối quan hệ này tạo điều kiện để Đoàn Thanh niên tham gia vào cơ chế bảo vệ quyền trên phương diện xã hội, thông qua vận động quần chúng, giám sát xã hội và phản ánh ý kiến nhân dân.
Thứ ba, vai trò của Đoàn Thanh niên như một chủ thể xã hội tham gia bảo vệ quyền, không phải là cơ quan nhà nước. Từ góc độ pháp lý, Đoàn Thanh niên không phải là cơ quan nhà nước và không có thẩm quyền ban hành hoặc cưỡng chế thực thi các quyết định hành chính hay tư pháp. Tuy nhiên, với tư cách là tổ chức chính trị – xã hội, Đoàn Thanh niên được xem là một chủ thể xã hội quan trọng tham gia vào cơ chế bảo vệ quyền con người nói chung và quyền của nhóm người dễ bị tổn thương nói riêng. Vai trò này được thể hiện thông qua các hoạt động mang tính hỗ trợ, bổ trợ và gián tiếp, như tuyên truyền, phổ biến pháp luật, vận động xã hội, trợ giúp cộng đồng và phản ánh thực tiễn. Khác với các cơ quan nhà nước giữ vai trò chủ thể chính trong việc bảo đảm và bảo vệ quyền bằng quyền lực pháp lý, Đoàn tham gia bảo vệ quyền trên phương diện xã hội, dựa vào sức mạnh của phong trào thanh niên, tinh thần xung kích, tình nguyện và sự gần gũi với cộng đồng. Chính đặc điểm này giúp Đoàn có lợi thế trong việc tiếp cận các nhóm người dễ bị tổn thương, nắm bắt kịp thời nhu cầu, khó khăn và những nguy cơ xâm phạm quyền để phản ánh, kiến nghị tới các cơ quan có thẩm quyền.
Thứ tư, vai trò tuyên truyền, nâng cao nhận thức pháp lý về quyền con người. Một trong những vai trò cơ bản và xuyên suốt của Đoàn Thanh niên trong bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương là tuyên truyền, phổ biến và nâng cao nhận thức pháp lý về quyền con người. Với lợi thế về lực lượng đông đảo, mạng lưới tổ chức rộng khắp và khả năng tiếp cận cộng đồng, Đoàn Thanh niên có điều kiện thuận lợi để chuyển tải các quy định pháp luật về quyền con người và quyền của nhóm người dễ bị tổn thương đến người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên. Thông qua các hoạt động tuyên truyền, giáo dục pháp luật, sinh hoạt chuyên đề, chiến dịch truyền thông xã hội, Đoàn góp phần hình thành ý thức tôn trọng và bảo vệ quyền con người trong cộng đồng. Đây là vai trò mang tính phòng ngừa, giúp giảm thiểu nguy cơ vi phạm quyền ngay từ gốc.
Thứ năm, vai trò hỗ trợ, đồng hành với nhóm người dễ bị tổn thương trong tiếp cận và thực hiện quyền. Bên cạnh vai trò tuyên truyền, Đoàn Thanh niên giữ vai trò hỗ trợ và đồng hành với nhóm người dễ bị tổn thương trong quá trình tiếp cận và thực hiện quyền. Trên thực tế, nhiều quyền đã được pháp luật ghi nhận nhưng không thể thực hiện đầy đủ do rào cản về kinh tế, thông tin, thủ tục hành chính hoặc tâm lý xã hội. Thông qua các chương trình tình nguyện, hoạt động an sinh xã hội, tư vấn pháp luật, hỗ trợ tiếp cận dịch vụ công và kết nối với các cơ quan chức năng, Đoàn góp phần giúp các nhóm người dễ bị tổn thương vượt qua những rào cản ban đầu trong việc thực hiện quyền của mình. Cách tiếp cận này phù hợp với quan điểm bảo vệ quyền con người hiện đại, trong đó nhấn mạnh vai trò của các chủ thể xã hội trong việc hỗ trợ thực thi quyền, bên cạnh vai trò của Nhà nước.
Thứ sáu, vai trò tham gia giám sát, phản biện xã hội liên quan đến bảo vệ quyền. Luật Thanh niên năm 2020 đã ghi nhận trách nhiệm của Đoàn trong việc tham gia giám sát, phản biện xã hội đối với chính sách, pháp luật về thanh niên, qua đó tạo cơ sở pháp lý để Đoàn mở rộng vai trò giám sát sang các vấn đề xã hội có liên quan mật thiết đến quyền con người. Thông qua việc nắm bắt thực tiễn đời sống, phản ánh ý kiến, kiến nghị của đoàn viên, thanh niên và cộng đồng, đặc biệt là nhóm người dễ bị tổn thương, Đoàn có thể cung cấp thông tin thực tiễn quan trọng cho các cơ quan có thẩm quyền trong quá trình hoàn thiện chính sách.
Thứ bảy, vai trò của Đoàn đối với bảo đảm quyền con người và ổn định xã hội. Sự tham gia của Đoàn góp phần tăng cường hiệu quả thực thi các quy định pháp luật về quyền con người, bảo đảm rằng các quyền được ghi nhận không chỉ tồn tại trên giấy tờ mà được hiện thực hóa trong đời sống xã hội. Bên cạnh đó, việc hỗ trợ và đồng hành cùng nhóm người dễ bị tổn thương giúp giảm thiểu nguy cơ xung đột xã hội, hạn chế tình trạng bị bỏ sót hoặc bị gạt ra bên lề trong quá trình phát triển.
Việc xác định đúng và phát huy hiệu quả vai trò của Đoàn trong bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương có ý nghĩa đối với công tác thanh niên, đồng thời, là một bộ phận quan trọng trong cơ chế bảo vệ quyền con người và phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay.
3. Vai trò của Đoàn Thanh niên trong bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương
Một là, tham gia tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức về quyền của nhóm người dễ bị tổn thương.
Nội dung tuyên truyền của Đoàn Thanh niên tập trung vào các quyền con người, quyền công dân được Hiến pháp và pháp luật ghi nhận, đặc biệt là các quyền gắn trực tiếp với các nhóm người dễ bị tổn thương như quyền được bảo vệ về thân thể, danh dự, nhân phẩm; quyền tiếp cận giáo dục, y tế, việc làm; quyền bình đẳng và không bị phân biệt đối xử; quyền được trợ giúp khi gặp khó khăn. Thông qua việc phổ biến các quy định pháp luật và chính sách có liên quan, góp phần giúp nhóm người dễ bị tổn thương nhận diện rõ quyền và lợi ích hợp pháp cũng như các cơ chế bảo vệ quyền khi bị xâm phạm. Bên cạnh đó, nội dung tuyên truyền không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt quy định pháp luật mà còn gắn với việc giáo dục ý thức tôn trọng và bảo vệ quyền con người trong cộng đồng.
Việc nhấn mạnh trách nhiệm của cá nhân, tổ chức và xã hội trong việc bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương giúp hình thành môi trường xã hội tích cực, hạn chế các hành vi vi phạm quyền và phân biệt đối xử. Đối với đoàn viên, thanh niên, việc tuyên truyền thường được thực hiện thông qua sinh hoạt Đoàn, diễn đàn, tọa đàm, các phong trào và chiến dịch tình nguyện. Đối với các nhóm người dễ bị tổn thương như trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, lao động nhập cư hoặc thanh thiếu niên yếu thế, hình thức tuyên truyền được thiết kế theo hướng trực quan, dễ hiểu, gắn với các hoạt động hỗ trợ xã hội và tiếp cận cộng đồng. Đặc biệt, trong bối cảnh phát triển công nghệ thông tin, Đoàn đã tận dụng các nền tảng truyền thông xã hội và phương tiện truyền thông hiện đại để mở rộng phạm vi và hiệu quả tuyên truyền. Việc đa dạng hóa hình thức giúp khắc phục những hạn chế về thời gian, không gian và điều kiện tiếp cận thông tin của nhóm người dễ bị tổn thương, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận kiến thức pháp lý về quyền con người.
Vai trò lan tỏa của Đoàn không chỉ thể hiện ở việc truyền tải thông tin pháp luật mà còn ở việc hình thành thái độ tích cực và hành vi tôn trọng quyền con người trong xã hội. Thông qua sự tham gia của thanh niên trong các hoạt động cộng đồng, nhận thức pháp lý được chuyển hóa thành hành động cụ thể, góp phần phòng ngừa vi phạm quyền và hỗ trợ bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương. Đây là nền tảng quan trọng để các nội dung bảo vệ quyền khác được triển khai hiệu quả và bền vững trong thực tiễn.
Hai là, tham gia hỗ trợ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhóm người dễ bị tổn thương.
Đoàn tham gia hỗ trợ các nhóm người dễ bị tổn thương trong việc tiếp cận thông tin, dịch vụ pháp lý và các dịch vụ xã hội thiết yếu. Thông qua các hoạt động tư vấn, hướng dẫn ban đầu, cung cấp thông tin pháp luật và kết nối với các cơ quan, tổ chức cung cấp dịch vụ pháp lý, an sinh xã hội, Đoàn góp phần giúp các nhóm người dễ bị tổn thương nhận diện đúng quyền và lợi ích hợp pháp của mình, cũng như các cơ chế bảo vệ quyền khi cần thiết. Đối với những nhóm đối tượng như trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, thanh thiếu niên yếu thế, lao động trẻ nhập cư hoặc người khuyết tật, sự đồng hành của Đoàn giúp họ giảm bớt tâm lý e ngại, tự ti, từ đó, mạnh dạn hơn trong việc tiếp cận các dịch vụ công và bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình. Vai trò đồng hành này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh đô thị lớn, nơi các mối quan hệ xã hội lỏng lẻo và các nhóm yếu thế dễ bị bỏ sót trong quá trình thực thi chính sách.
Ngoài ra, việc tham gia hỗ trợ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhóm người dễ bị tổn thương của Đoàn còn được thực hiện thông qua cơ chế phối hợp với các cơ quan nhà nước và các tổ chức liên quan. Trong khuôn khổ phối hợp này, Đoàn vừa là lực lượng hỗ trợ triển khai các chương trình, chính sách bảo vệ quyền tại cơ sở, vừa là kênh phản ánh thực tiễn, kiến nghị những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện quyền của các nhóm yếu thế. Sự phối hợp này giúp các hoạt động hỗ trợ của Đoàn được thực hiện một cách chính danh, có định hướng và gắn kết chặt chẽ với hệ thống chính sách, pháp luật hiện hành.
Ba là, tham gia giám sát và phản biện xã hội liên quan đến bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương.
Nội dung giám sát và phản biện của Đoàn Thanh niên tập trung vào việc đánh giá mức độ phù hợp, hiệu quả và tính khả thi của các chính sách, chương trình, đề án liên quan đến quyền của nhóm người dễ bị tổn thương cũng như việc phản ánh những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn thực hiện.
Về cơ chế và hình thức giám sát, phản biện xã hội, Đoàn Thanh niên thực hiện vai trò này thông qua nhiều kênh và hình thức khác nhau, phù hợp với tính chất của một tổ chức chính trị – xã hội. Hoạt động giám sát và phản biện của Đoàn Thanh niên chủ yếu được triển khai thông qua việc tổng hợp ý kiến, kiến nghị từ đoàn viên, thanh niên và cộng đồng dân cư tại cơ sở; tham gia góp ý dự thảo các văn bản, chương trình, kế hoạch liên quan đến thanh niên và an sinh xã hội; tham gia các diễn đàn đối thoại, hội nghị lấy ý kiến do cơ quan nhà nước hoặc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tổ chức. Bên cạnh đó, thông qua quá trình tổ chức và tham gia các hoạt động xã hội, tình nguyện, Đoàn có điều kiện tiếp cận thực tiễn, phát hiện những bất cập trong thực hiện quyền để kịp thời phản ánh, kiến nghị với các cơ quan có thẩm quyền. Cơ chế giám sát và phản biện của Đoàn mang tính xã hội, không mang quyền lực cưỡng chế nhưng có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp thông tin thực tiễn và tiếng nói của nhóm người dễ bị tổn thương cho quá trình hoạch định và thực thi chính sách.
Thông qua giám sát và phản biện, các bất cập, hạn chế trong chính sách và thực tiễn thực hiện quyền có cơ hội được phát hiện sớm và điều chỉnh kịp thời, qua đó, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền của nhóm người yếu thế trên thực tế. Đồng thời, hoạt động này còn góp phần tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của các chủ thể thực thi chính sách, thúc đẩy sự tham gia của xã hội vào quá trình bảo vệ quyền con người.
Bốn là, phối hợp với cơ quan nhà nước và các tổ chức khác trong bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương.
Việc phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước (QLNN) là nội dung cơ bản trong quá trình thực hiện vai trò của Đoàn. Thông qua sự phối hợp này, Đoàn tham gia hỗ trợ triển khai các chủ trương, chính sách, chương trình liên quan đến bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương, đặc biệt là các chương trình về an sinh xã hội, bảo vệ trẻ em, chăm lo thanh thiếu niên yếu thế và hỗ trợ lao động trẻ. Trong mối quan hệ phối hợp đó, Đoàn thường đảm nhận vai trò tuyên truyền, vận động, tổ chức lực lượng thanh niên tham gia thực hiện các hoạt động tại cơ sở, đồng thời hỗ trợ cơ quan nhà nước trong việc tiếp cận các nhóm đối tượng khó tiếp cận bằng các kênh hành chính truyền thống. Sự phối hợp này giúp các chính sách, pháp luật của Nhà nước được triển khai gần dân, sát thực tiễn hơn, qua đó nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền trên thực tế.
Bên cạnh phối hợp với cơ quan QLNN, Đoàn Thanh niên còn phối hợp chặt chẽ với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội khác trong hệ thống chính trị. Thông qua vai trò là tổ chức thành viên của Mặt trận, Đoàn tham gia vào các hoạt động vận động xã hội, giám sát cộng đồng, chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho các nhóm người dễ bị tổn thương. Sự phối hợp này tạo điều kiện phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức trong việc bảo vệ quyền, tránh sự chồng chéo trong hoạt động và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội. Trong mối quan hệ này, Đoàn thường phát huy thế mạnh về lực lượng trẻ, tính xung kích và khả năng tiếp cận cộng đồng, góp phần làm cho các hoạt động bảo vệ quyền mang tính linh hoạt và lan tỏa rộng rãi hơn.
Đặc biệt, thông qua các mối quan hệ phối hợp nêu trên, Đoàn giữ vai trò cầu nối giữa Nhà nước và nhóm người dễ bị tổn thương. Với mạng lưới tổ chức rộng khắp và sự gắn bó mật thiết với cơ sở, Đoàn có điều kiện nắm bắt kịp thời những khó khăn, vướng mắc và nhu cầu thực tế của nhóm người dễ bị tổn thương trong quá trình thực hiện quyền. Những thông tin này được Đoàn tổng hợp, phản ánh và kiến nghị tới các cơ quan nhà nước và tổ chức có thẩm quyền, góp phần giúp Nhà nước điều chỉnh chính sách và biện pháp bảo vệ quyền cho phù hợp với thực tiễn. Ngược lại, Đoàn cũng là kênh quan trọng chuyển tải các chủ trương, chính sách của Nhà nước đến với các nhóm người dễ bị tổn thương, giúp họ hiểu và tiếp cận tốt hơn các cơ chế bảo vệ quyền.
4. Phương hướng nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên trong bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương
4.1. Nâng cao vai trò của Đoàn trên cơ sở bảo đảm quyền con người, quyền công dân
Việc nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên trong bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương cần được đặt trên nền tảng bảo đảm quyền con người, quyền công dân theo tinh thần của Hiến pháp và pháp luật Việt Nam. Đây không chỉ là yêu cầu mang tính pháp lý mà còn là định hướng xuyên suốt nhằm bảo đảm cho các hoạt động của Đoàn hướng tới mục tiêu bảo vệ quyền một cách thực chất, bền vững và phù hợp với tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN.
Thứ nhất, phương hướng nâng cao vai trò của Đoàn cần quán triệt nguyên tắc lấy quyền và lợi ích hợp pháp của nhóm người dễ bị tổn thương làm trung tâm. Mọi hoạt động tuyên truyền, hỗ trợ, giám sát hay phối hợp của Đoàn trong lĩnh vực bảo vệ quyền đều cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, khả năng tiếp cận và mức độ thụ hưởng quyền của nhóm người dễ bị tổn thương. Việc lấy nhóm người dễ bị tổn thương làm trung tâm không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ mang tính nhân đạo hoặc phong trào mà hướng tới việc bảo đảm cho các nhóm này có điều kiện thực hiện đầy đủ, bình đẳng và thực chất các quyền đã được pháp luật ghi nhận. Cách tiếp cận này giúp Đoàn tránh tình trạng triển khai hoạt động dàn trải, hình thức, đồng thời tăng cường hiệu quả và tính thiết thực của vai trò bảo vệ quyền.
Thứ hai, gắn hoạt động của Đoàn với các chuẩn mực pháp lý về quyền con người còn góp phần nâng cao tính chính danh và định hướng pháp lý cho vai trò của Đoàn trong cơ chế bảo vệ quyền. Thay vì chỉ được nhìn nhận như các hoạt động xã hội mang tính hỗ trợ, vai trò của Đoàn cần được định hình rõ hơn như một chủ thể xã hội tham gia thúc đẩy việc thực hiện quyền con người theo pháp luật. Đây là cơ sở quan trọng để các phương hướng và giải pháp tiếp theo được xây dựng một cách nhất quán, phù hợp với yêu cầu của Nhà nước pháp quyền và bối cảnh phát triển xã hội hiện nay.
4.2. Nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên theo hướng bổ trợ cho Nhà nước trong cơ chế bảo vệ quyền
Một là, cần khẳng định rõ vai trò Đoàn Thanh niên là chủ thể tham gia vào cơ chế bảo vệ quyền, không thay thế vai trò của các cơ quan nhà nước. Đoàn Thanh niên không có thẩm quyền ban hành hay cưỡng chế thực hiện các quyết định pháp lý liên quan đến quyền con người, do đó không thể và không nên được đặt vào vị trí thực hiện chức năng QLNN. Việc xác định rõ giới hạn này có ý nghĩa quan trọng nhằm tránh sự chồng chéo về chức năng, đồng thời, bảo đảm các hoạt động của Đoàn Thanh niên trong bảo vệ quyền được triển khai đúng với tính chất của một tổ chức chính trị – xã hội. Trên cơ sở đó, vai trò của Đoàn Thanh niên cần được hiểu là tham gia, hỗ trợ và bổ trợ cho hoạt động bảo vệ quyền của Nhà nước, góp phần tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật và chính sách trong đời sống xã hội.
Hai là, xác định rõ vị trí và phạm vi vai trò, phương hướng nâng cao vai trò của Đoàn cần tập trung phát huy mạnh mẽ các chức năng hỗ trợ, kết nối, giám sát và phản biện xã hội. Với mạng lưới tổ chức rộng khắp và khả năng tiếp cận trực tiếp cộng đồng, Đoàn Thanh niên có lợi thế trong việc hỗ trợ Nhà nước tiếp cận các nhóm người dễ bị tổn thương. Thông qua hoạt động tuyên truyền, hỗ trợ xã hội và đồng hành cùng các nhóm yếu thế, Đoàn Thanh niên góp phần “lấp khoảng trống” giữa quy định pháp luật và khả năng thực hiện quyền trên thực tế.
Ba là, phải xác định rõ Đoàn Thanh niên có vai trò quan trọng trong việc kết nối giữa Nhà nước và xã hội, giữa chính sách và đời sống. Thông qua việc phản ánh tâm tư, nguyện vọng và những vướng mắc phát sinh từ cơ sở, Đoàn Thanh niên giúp các cơ quan nhà nước có thêm kênh thông tin xã hội để kịp thời điều chỉnh chính sách và biện pháp bảo vệ quyền cho phù hợp với thực tiễn. Bên cạnh đó, việc phát huy vai trò giám sát và phản biện xã hội của Đoàn góp phần tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình trong quá trình xây dựng và thực hiện chính sách liên quan đến quyền của nhóm người dễ bị tổn thương.
Việc nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên theo hướng bổ trợ cho Nhà nước không làm mờ nhạt vai trò QLNN mà ngược lại, góp phần hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người theo hướng đa chủ thể, có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước và xã hội. Đây là phương hướng quan trọng để phát huy hiệu quả vai trò của Đoàn Thanh niên trong bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền và phát triển xã hội hiện nay.
4.3. Nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên gắn với yêu cầu quản lý hành chính nhà nước ở đô thị đặc biệt
Hoạt động của Đoàn Thanh niên không thể áp dụng một cách cứng nhắc các mô hình chung mà cần được tổ chức linh hoạt, gắn với đặc điểm dân cư, địa bàn và đối tượng cụ thể. Vì vậy, việc hiểu rõ đặc thù đô thị giúp Đoàn Thanh niên lựa chọn đúng trọng tâm, trọng điểm trong bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương, tránh dàn trải và nâng cao hiệu quả phối hợp với cơ quan quản lý hành chính nhà nước tại địa phương.
Xác định rõ phương hướng nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên, cần hướng tới việc tham gia giải quyết các vấn đề phát sinh trong bối cảnh mới, như đô thị hóa cũng sẽ kéo theo nhiều vấn đề xã hội phức tạp như áp lực về nhà ở, việc làm, tiếp cận dịch vụ công, giáo dục và y tế, đặc biệt đối với các nhóm người dễ bị tổn thương. Những vấn đề này vừa là thách thức đối với quản lý hành chính nhà nước, vừa đòi hỏi sự tham gia hỗ trợ từ các tổ chức xã hội để bảo đảm quyền con người được thực hiện trên thực tế. Do đó, Đoàn Thanh niên cần phát huy vai trò hỗ trợ và bổ trợ cho hoạt động quản lý hành chính nhà nước thông qua việc tham gia nắm bắt tình hình xã hội ở cơ sở, phản ánh kịp thời các vấn đề phát sinh liên quan đến quyền của nhóm người dễ bị tổn thương, đồng thời phối hợp triển khai các chương trình, giải pháp mang tính phòng ngừa và hỗ trợ xã hội. Đặc biệt là việc gắn vai trò của Đoàn Thanh niên với yêu cầu quản lý hành chính nhà nước ở đô thị không nhằm thay thế chức năng quản lý của Nhà nước mà nhằm góp phần làm cho hoạt động quản lý trở nên gần dân, sát thực tiễn và hiệu quả hơn.
4.4. Nâng cao vai trò của nguồn lực trong bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương
Một là, xác định phương hướng nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên cần đặt trọng tâm vào việc củng cố và phát triển nguồn nhân lực. Đội ngũ cán bộ Đoàn Thanh niên, đặc biệt ở cấp cơ sở, là lực lượng trực tiếp triển khai các hoạt động tuyên truyền, hỗ trợ, giám sát và phối hợp trong bảo vệ quyền. Do đó, cần định hướng xây dựng đội ngũ cán bộ có kiến thức pháp lý cơ bản về quyền con người, có kỹ năng làm việc với nhóm người dễ bị tổn thương và có khả năng nắm bắt, phân tích các vấn đề xã hội phát sinh trong bối cảnh đô thị. Việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực không chỉ góp phần cải thiện hiệu quả hoạt động, mà còn tăng tính chuyên nghiệp và tính bền vững trong vai trò của Đoàn Thanh niên.
Hai là, nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên cần gắn với việc bảo đảm và sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất. Trong điều kiện nguồn lực ngân sách có hạn và nhu cầu xã hội ngày càng gia tăng, Đoàn Thanh niên cần chủ động đa dạng hóa nguồn lực, tăng cường xã hội hóa và huy động sự tham gia của các tổ chức, doanh nghiệp và cộng đồng trong các hoạt động bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương. Việc sử dụng nguồn lực cần được thực hiện theo nguyên tắc minh bạch, đúng mục đích và ưu tiên cho các hoạt động có tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của các nhóm yếu thế.
Ba là, cần chú trọng phát huy nguồn lực xã hội, đặc biệt là sự tham gia của đoàn viên, thanh niên và cộng đồng. Với đặc trưng là tổ chức của thanh niên, Đoàn Thanh niên có lợi thế trong việc huy động lực lượng tình nguyện viên, các nhóm thanh niên xung kích và mạng lưới cộng đồng để tham gia hỗ trợ các nhóm người dễ bị tổn thương. Việc phát huy nguồn lực xã hội không chỉ giúp mở rộng phạm vi và quy mô hoạt động mà còn góp phần xây dựng ý thức trách nhiệm xã hội và văn hóa tôn trọng quyền con người trong cộng đồng.
5. Kết luận
Việc bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương là nội dung quan trọng trong bảo đảm quyền con người và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay. Trong bối cảnh đất nước ngày càng hội nhập sâu rộng và phát triển kinh tế – xã hội nhanh, bền vững, đặc biệt, tại các đô thị lớn, như: TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội, các nhóm này phải đối mặt với nhiều rủi ro, đòi hỏi sự tham gia tích cực của nhiều chủ thể xã hội, trong đó có các tổ chức chính trị – xã hội.
Vì vậy, việc nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên trong việc bảo vệ quyền của nhóm người dễ bị tổn thương không chỉ có ý nghĩa đối với việc bảo đảm quyền con người mà còn góp phần tăng cường hiệu quả quản lý xã hội, củng cố ổn định và phát triển bền vững đất nước.
Chú thích:
1. Quốc hội (2013, 2025). Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Bí thư Trung ương Đảng (2015). Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 24/3/2015 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thế hệ trẻ giai đoạn 2015 – 2030.
2. Ban Chấp hành Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (2022). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc Đoàn TNCS Hồ Chí Minh lần thứ XII, nhiệm kỳ 2022 – 2027. H.NXB Thanh niên.
3. Chính phủ (2021). Nghị định số 20/2021/NĐ-CP ngày 15/3/2021 quy định chính sách trợ giúp xã hội đối với đối tượng bảo trợ xã hội.
4. Lê Thị Diễm Hằng (2023). Bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự Việt Nam. Luận án Tiến sĩ Luật học, Học viện Khoa học Xã hội.
5. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2021). Giáo trình Công tác Thanh niên. H. NXB Lý luận chính trị.
6. Nguyễn Thị Thanh Mai, Ngô Khánh Tùng (2025). Một số vấn đề pháp lý về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng dễ bị tổn thương theo pháp luật Việt Nam hiện hành. Tạp chí Pháp luật và Phát triển, số 01/2025, tr. 34 – 48.
7. Nguyễn Thị Minh (2019). Công tác xã hội với nhóm người dễ bị tổn thương tại Việt Nam. H. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
8. Quốc hội (2013). Hiến pháp năm 2013.
9. Quốc hội (2020). Luật Thanh niên năm 2020.
10. Quốc hội (2016). Luật Trẻ em năm 2016.
11. Quốc hội (2010). Luật Người khuyết tật năm 2010.
12. Đỗ Hồng Thơm, Vũ Công Giao (2010). Luật quốc tế về quyền của các nhóm người dễ bị tổn thương. H.NXB Lao động – Xã hội.
13. Đẩy mạnh vai trò của Đoàn Thanh niên trong việc giáo dục lý tưởng sống cho thanh niên ở TP. Hồ Chí Minh. https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/03/20/day-manh-vai-tro-cua-doan-thanh-nien-trong-viec-giao-duc-ly-tuong-song-cho-thanh-nien-o-tp-ho-chi-minh/
14. Phát huy vai trò của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. https://www.quanlynhanuoc.vn/2022/04/21/phat-huy-vai-tro-cua-thanh-nien-trong-su-nghiep-xay-dung-va-bao-ve-to-quoc/
