Solutions to enhance the role of the state in the development of the private sector in Vietnam
ThS. Nguyễn Đức Quỳnh
Học viện Ngân hàng
(Quanlynhanuoc.vn) – Khu vực kinh tế tư nhân ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, đóng góp lớn vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Trong quá trình phát triển, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua xây dựng thể chế, định hướng phát triển, hỗ trợ doanh nghiệp và bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh. Bài viết khái quát vai trò của Nhà nước trong phát triển khu vực kinh tế tư nhân, đồng thời phân tích một số hạn chế như thể chế chưa đồng bộ, khó tiếp cận nguồn lực, thủ tục hành chính còn phức tạp và hiệu quả chính sách hỗ trợ chưa cao. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước, bao gồm hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Các giải pháp này góp phần phát huy tiềm năng của khu vực kinh tế tư nhân, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
Từ khóa: Nhà nước; kinh tế tư nhân; vai trò của Nhà nước; quản lý nhà nước; phát triển kinh tế tư nhân.
Abstract: The private sector is increasingly asserting its vital role in Vietnam’s socialist-oriented market economy, making significant contributions to economic growth, job creation, and the promotion of innovation. Throughout this development process, the State plays a facilitating role by establishing institutions, setting development directions, supporting businesses, and ensuring a healthy competitive environment. This article outlines the State’s role in developing the private economic sector while analyzing limitations, including inconsistent institutional frameworks, limited access to resources, complex administrative procedures, and the relatively low effectiveness of support policies. Based on this, the article proposes solutions to enhance the role of the State, including improving institutional frameworks, enhancing the investment and business environment, supporting businesses in accessing resources, promoting innovation, and strengthening the effectiveness of state management. These solutions help unlock the private sector’s potential, drive economic growth, and support sustainable development in Vietnam right now.
Keywords: State; private sector; role of the State; state management; private sector development.
1. Khái quát vai trò của Nhà nước trong phát triển khu vực kinh tế tư nhân
Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo phát triển, định hướng và điều tiết nhằm bảo đảm khu vực kinh tế tư nhân phát triển đúng hướng, hiệu quả và bền vững. Vai trò của Nhà nước không chỉ thể hiện ở chức năng quản lý mà còn ở việc tạo lập môi trường thuận lợi, hỗ trợ phát triển và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh giữa các chủ thể kinh tế. Cụ thể, vai trò của Nhà nước trong phát triển khu vực kinh tế tư nhân thể hiện trên các phương diện chủ yếu sau:
(1) Tạo lập thể chế phát triển khu vực kinh tế tư nhân
Trước hết, Nhà nước có vai trò tạo lập hệ thống thể chế nhằm bảo đảm khu vực kinh tế tư nhân hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và phát triển ổn định. Thể chế kinh tế bao gồm hệ thống luật pháp, chính sách và các quy định quản lý nhà nước có tác động trực tiếp đến môi trường kinh doanh của khu vực kinh tế tư nhân. Việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về doanh nghiệp, đầu tư, cạnh tranh, đất đai, tín dụng… có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu tài sản và quyền cạnh tranh bình đẳng của các doanh nghiệp tư nhân.
Bên cạnh đó, Nhà nước ban hành các chính sách nhằm thúc đẩy phát triển khu vực kinh tế tư nhân thông qua cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và nâng cao tính minh bạch của hệ thống quản lý. Một môi trường kinh doanh thuận lợi giúp các doanh nghiệp tư nhân dễ dàng gia nhập thị trường, mở rộng sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, Nhà nước đóng vai trò bảo đảm tính ổn định của chính sách, tạo niềm tin cho khu vực kinh tế tư nhân trong việc đầu tư dài hạn và phát triển bền vững.
Như vậy, thông qua việc tạo lập thể chế, Nhà nước góp phần hình thành môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và thuận lợi cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển, đồng thời bảo đảm sự vận hành hiệu quả của cơ chế thị trường.
(2) Điều tiết và định hướng phát triển khu vực kinh tế tư nhân
Nhà nước giữ vai trò quan trọng trong việc điều tiết và định hướng phát triển khu vực kinh tế tư nhân phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của quốc gia. Thông qua việc xây dựng chiến lược phát triển kinh tế dài hạn, nhà nước xác định các ngành, lĩnh vực ưu tiên, từ đó tạo điều kiện để khu vực kinh tế tư nhân tham gia vào những lĩnh vực có tiềm năng và lợi thế cạnh tranh. Điều này góp phần định hướng nguồn lực của khu vực tư nhân vào các ngành kinh tế trọng điểm, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại và bền vững.
Ngoài ra, Nhà nước ban hành các chính sách ngành nhằm khuyến khích khu vực kinh tế tư nhân đầu tư vào các lĩnh vực ưu tiên như công nghiệp hỗ trợ, công nghệ cao, nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế xanh, kinh tế số… Các chính sách này có thể bao gồm ưu đãi thuế, hỗ trợ tín dụng, hỗ trợ đổi mới công nghệ hoặc phát triển hạ tầng. Thông qua đó, Nhà nước định hướng hoạt động của khu vực kinh tế tư nhân theo mục tiêu phát triển chung của nền kinh tế.
Bên cạnh đó, công tác quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội, quy hoạch ngành và quy hoạch vùng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng phát triển khu vực kinh tế tư nhân. Quy hoạch hợp lý giúp doanh nghiệp tư nhân xác định cơ hội đầu tư, giảm rủi ro thị trường và nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đồng thời, quy hoạch còn góp phần phân bổ nguồn lực hợp lý giữa các khu vực kinh tế, bảo đảm phát triển cân đối và bền vững.
(3) Hỗ trợ phát triển khu vực kinh tế tư nhân
Nhà nước giữ vai trò hỗ trợ nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển bền vững của khu vực kinh tế tư nhân. Một trong những nội dung hỗ trợ quan trọng là giúp doanh nghiệp tiếp cận tín dụng. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn. Nhà nước thông qua các chính sách tín dụng ưu đãi, quỹ bảo lãnh tín dụng, quỹ phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa… góp phần cải thiện khả năng tiếp cận vốn của khu vực kinh tế tư nhân, tạo điều kiện mở rộng sản xuất và đổi mới công nghệ.
Bên cạnh đó, Nhà nước hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân trong đổi mới công nghệ và nâng cao năng suất lao động. Thông qua các chương trình hỗ trợ nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ, khuyến khích đổi mới sáng tạo, Nhà nước giúp doanh nghiệp tư nhân nâng cao trình độ công nghệ, cải thiện chất lượng sản phẩm, và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.
Ngoài ra, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, Nhà nước có vai trò hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân trong quá trình chuyển đổi số. Các chính sách hỗ trợ về hạ tầng số, đào tạo nguồn nhân lực số, tư vấn chuyển đổi số và phát triển thương mại điện tử giúp doanh nghiệp tư nhân thích ứng với môi trường kinh doanh mới, nâng cao hiệu quả quản trị và mở rộng thị trường.
(4) Kiểm soát và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh
Nhà nước có vai trò kiểm soát và bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh nhằm tạo điều kiện cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển bền vững. Thông qua hệ thống pháp luật về cạnh tranh, Nhà nước kiểm soát các hành vi độc quyền, thao túng thị trường, cạnh tranh không lành mạnh và lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường. Điều này góp phần bảo đảm sự bình đẳng giữa các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác nhau, trong đó có khu vực kinh tế tư nhân. Bên cạnh đó, Nhà nước thực hiện các chính sách nhằm bảo vệ doanh nghiệp nhỏ và vừa, vốn là bộ phận chiếm tỷ trọng lớn trong khu vực kinh tế tư nhân. Các chính sách hỗ trợ tiếp cận thị trường, hỗ trợ thông tin, hỗ trợ đào tạo và phát triển nguồn nhân lực giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng cao năng lực cạnh tranh và hạn chế rủi ro trong quá trình hoạt động.
Ngoài ra, Nhà nước thực hiện chức năng kiểm soát thị trường thông qua các công cụ quản lý như thanh tra, kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh, kiểm soát chất lượng hàng hóa, chống gian lận thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Những hoạt động này góp phần tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và lành mạnh, qua đó thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân phát triển hiệu quả và bền vững.
2. Thực tiễn vai trò của Nhà nước trong phát triển khu vực kinh tế tư nhân ở Việt Nam
Trong những năm qua, Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm thúc đẩy phát triển khu vực kinh tế tư nhân, qua đó từng bước khẳng định vai trò kiến tạo phát triển. Hệ thống pháp luật về doanh nghiệp, đầu tư, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo ngày càng được hoàn thiện, góp phần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi hơn cho khu vực tư nhân. Nhờ đó, khu vực kinh tế tư nhân phát triển nhanh cả về số lượng lẫn quy mô, với trên 900 nghìn doanh nghiệp đang hoạt động và chiếm khoảng 97% tổng số doanh nghiệp của nền kinh tế. Khu vực kinh tế tư nhân hiện đóng góp khoảng 42 – 45% GDP và tạo ra khoảng 85% việc làm cho xã hội, trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế.
Bên cạnh những kết quả đạt được, vai trò của Nhà nước trong phát triển khu vực kinh tế tư nhân vẫn còn một số hạn chế. Thể chế phát triển kinh tế tư nhân chưa thật sự đồng bộ, còn tồn tại sự chồng chéo giữa các quy định pháp luật. Doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận vốn tín dụng và đất đai phục vụ sản xuất, kinh doanh. Một số chính sách hỗ trợ doanh nghiệp chưa phát huy hiệu quả, phạm vi tiếp cận còn hạn chế. Thủ tục hành chính trong một số lĩnh vực vẫn còn phức tạp, làm tăng chi phí cho doanh nghiệp. Đồng thời, mối liên kết giữa khu vực kinh tế tư nhân với khu vực nhà nước và các doanh nghiệp lớn còn yếu, hạn chế khả năng tham gia chuỗi giá trị.
Những hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Hệ thống chính sách phát triển khu vực kinh tế tư nhân chưa thật sự nhất quán và thiếu tính đồng bộ giữa các cấp, các ngành. Công tác tổ chức thực thi chính sách ở một số địa phương còn hạn chế, chưa tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tư nhân. Bên cạnh đó, năng lực quản lý nhà nước đối với khu vực kinh tế tư nhân chưa đáp ứng yêu cầu, công tác phối hợp giữa các cơ quan quản lý còn chưa hiệu quả. Ngoài ra, cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, chưa thực sự hiệu quả và chưa đáp ứng nhu cầu phát triển trong bối cảnh mới.
3. Giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước trong phát triển khu vực kinh tế tư nhân
(1) Hoàn thiện thể chế phát triển khu vực kinh tế tư nhân
Để phát huy vai trò của Nhà nước trong phát triển khu vực kinh tế tư nhân, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống thể chế theo hướng đồng bộ, minh bạch và ổn định. Nhà nước cần rà soát, sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến doanh nghiệp, đầu tư, đất đai, đấu thầu và cạnh tranh nhằm loại bỏ những quy định chồng chéo, thiếu thống nhất. Việc hoàn thiện thể chế cần bảo đảm quyền tự do kinh doanh, bình đẳng giữa các thành phần kinh tế và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tư nhân gia nhập thị trường.
Bên cạnh đó, cần xây dựng chính sách phát triển khu vực kinh tế tư nhân theo hướng dài hạn, nhất quán và có tính dự báo cao. Nhà nước cần xác định rõ vai trò của khu vực kinh tế tư nhân trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào các lĩnh vực ưu tiên như công nghiệp hỗ trợ, công nghệ cao, kinh tế số và kinh tế xanh. Điều này góp phần định hướng phát triển khu vực kinh tế tư nhân phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững của nền kinh tế.
(2) Cải thiện môi trường kinh doanh cho khu vực kinh tế tư nhân
Nhà nước cần tiếp tục cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính nhằm tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho doanh nghiệp tư nhân. Việc đơn giản hóa thủ tục đầu tư, đăng ký kinh doanh, tiếp cận đất đai và thực hiện nghĩa vụ thuế sẽ giúp giảm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp. Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý nhà nước, phát triển chính phủ điện tử và dịch vụ công trực tuyến nhằm nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý.Ngoài ra, cần bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa doanh nghiệp tư nhân với các thành phần kinh tế khác. Nhà nước cần giảm thiểu rào cản hành chính, tăng cường công khai minh bạch trong quá trình ban hành và thực thi chính sách, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tư nhân tham gia các dự án đầu tư và cung cấp dịch vụ công. Điều này góp phần nâng cao vị thế của khu vực kinh tế tư nhân trong nền kinh tế.
(3) Hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân tiếp cận nguồn lực phát triển
Một trong những giải pháp quan trọng là nâng cao khả năng tiếp cận nguồn lực của khu vực kinh tế tư nhân. Nhà nước cần hoàn thiện cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận tín dụng thông qua phát triển quỹ bảo lãnh tín dụng, quỹ hỗ trợ doanh nghiệp và các chương trình cho vay ưu đãi. Đồng thời, cần khuyến khích phát triển các kênh huy động vốn như thị trường chứng khoán, quỹ đầu tư mạo hiểm và các hình thức huy động vốn mới nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân mở rộng sản xuất.
Bên cạnh đó, cần cải thiện cơ chế tiếp cận đất đai cho doanh nghiệp tư nhân theo hướng minh bạch và thuận lợi. Nhà nước cần công khai quy hoạch sử dụng đất, đơn giản hóa thủ tục giao đất và cho thuê đất, đồng thời phát triển các khu công nghiệp và cụm công nghiệp phù hợp với nhu cầu của doanh nghiệp tư nhân. Ngoài ra, cần hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân tiếp cận thông tin thị trường, nguồn nhân lực chất lượng cao và hạ tầng sản xuất nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động.
(4) Thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong khu vực kinh tế tư nhân
Nhà nước cần xây dựng các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân đổi mới công nghệ và nâng cao năng suất lao động. Việc khuyến khích hoạt động nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ và ứng dụng khoa học kỹ thuật sẽ giúp doanh nghiệp tư nhân nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, cần có chính sách ưu đãi thuế đối với hoạt động đổi mới sáng tạo và đầu tư công nghệ của doanh nghiệp tư nhân. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy chuyển đổi số trong khu vực kinh tế tư nhân. Nhà nước cần hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân ứng dụng công nghệ số trong quản trị, sản xuất và kinh doanh; đồng thời phát triển hạ tầng số và đào tạo nguồn nhân lực số. Việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh của khu vực kinh tế tư nhân trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.
(5) Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với khu vực kinh tế tư nhân
Nhà nước cần nâng cao hiệu lực quản lý đối với khu vực kinh tế tư nhân thông qua việc hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý. Việc phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan quản lý nhà nước sẽ giúp nâng cao hiệu quả thực thi chính sách và giảm chồng chéo trong quản lý. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra theo hướng minh bạch, tránh gây phiền hà cho doanh nghiệp.Ngoài ra, cần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý nhà nước nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển khu vực kinh tế tư nhân trong bối cảnh mới. Việc đào tạo, bồi dưỡng cán bộ về quản lý kinh tế và hỗ trợ doanh nghiệp sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý. Đồng thời, Nhà nước cần tăng cường đối thoại với doanh nghiệp tư nhân, kịp thời tháo gỡ khó khăn và tạo môi trường thuận lợi cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển bền vững.
4. Kết luận
Khu vực kinh tế tư nhân ngày càng giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, đóng góp lớn vào tăng trưởng, tạo việc làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Trong quá trình đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường kinh doanh, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh. Tuy nhiên, vai trò của Nhà nước vẫn còn một số hạn chế về thể chế, chính sách và hiệu quả thực thi. Vì vậy, việc triển khai đồng bộ các giải pháp như hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường kinh doanh, hỗ trợ tiếp cận nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước có ý nghĩa quan trọng. Thực hiện hiệu quả các giải pháp này sẽ góp phần phát huy vai trò của Nhà nước, thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân phát triển nhanh và bền vững ở Việt Nam hiện nay.
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2017). Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 03/6/2017 về phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
2. Quốc hội (2020). Luật Doanh nghiệp năm 2020.
3. Quốc hội (2017). Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017.
4. Chính phủ (2021). Chiến lược phát triển kinh tế – xã hội giai đoạn từ năm 2021-2030.
5. Tổng cục Thống kê (2023). Niên giám thống kê Việt Nam năm 2023. H. NXB Thống kê.
6. Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2022). Sách trắng doanh nghiệp Việt Nam năm 2022. H. NXB Thống kê.
7. Ngân hàng Thế giới (2022). Báo cáo cập nhật kinh tế Việt Nam: Tăng cường năng lực khu vực kinh tế tư nhân. Washington, DC: World Bank.
8. Nguyễn Đình Cung (2020). Phát triển khu vực kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế Việt Nam. Tạp chí Quản lý kinh tế, số 101, tr. 3–10.
9. Trần Đình Thiên (2019). Vai trò của khu vực kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Tạp chí Kinh tế và Phát triển, số 262, tr. 2-9.
