Applying Ho Chi Minh’s Thought on economic development in association with improving people’s living standards in the context of digital economy development in Vietnam
ThS. Nguyễn Bằng Đăng Ngọc
Học viện Tài chính
(Quanlynhanuoc.vn) – Kinh tế số đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đối với Việt Nam, phát triển kinh tế số không chỉ nhằm đổi mới phương thức sản xuất mà còn gắn với mục tiêu nâng cao đời sống nhân dân, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra nhiều vấn đề, như: khoảng cách số, chênh lệch tiếp cận công nghệ và yêu cầu bảo đảm an sinh xã hội. Tư tưởng Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh phát triển kinh tế phải hướng tới con người, lấy nâng cao đời sống nhân dân làm mục tiêu. Bài viết phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế gắn với nâng cao đời sống nhân dân, đánh giá thực trạng vận dụng trong phát triển kinh tế số ở Việt Nam hiện nay, từ đó, đề xuất giải pháp vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh trong điều kiện mới.
Từ khóa: Tư tưởng Hồ Chí Minh; kinh tế số; phát triển con người; đời sống nhân dân; chuyển đổi số.
Abstract: The digital economy is becoming a key driver of economic growth and national competitiveness. For Vietnam, developing the digital economy is not only aimed at transforming production methods but also associated with improving people’s living standards and ensuring social progress and equity. However, this process also a number of poses challenges such as the digital divide, unequal access to technology, and the need to ensure social welfare. Ho Chi Minh’s thought consistently emphasized that economic development must be people-centered, with improving people’s lives as the ultimate goal. This article analyzes Ho Chi Minh’s thought on economic development associated with improving people’s living standards; evaluates its application in Vietnam’s digital economy development today; and proposes solutions for creatively applying Ho Chi Minh’s thought in the new context.
Keywords: Ho Chi Minh Thought; digital economy; human development; people’s living standards; digital transformation.
1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế gắn với nâng cao đời sống nhân dân
Trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, vấn đề phát triển kinh tế luôn được đặt trong mối quan hệ thống nhất với mục tiêu phát triển con người và nâng cao đời sống nhân dân. Khác với cách tiếp cận thuần túy kinh tế coi tăng trưởng là mục tiêu trung tâm, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhìn nhận phát triển kinh tế từ lập trường nhân văn và cách mạng, trong đó con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là động lực, vừa là mục tiêu cuối cùng của quá trình phát triển. Tư duy đó không chỉ phản ánh sự kế thừa sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin về vai trò của con người trong lịch sử mà còn thể hiện sự vận dụng phù hợp với điều kiện cụ thể của cách mạng Việt Nam.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế không phải là tập hợp những quan điểm riêng lẻ về kinh tế mà là một hệ thống tư tưởng toàn diện, thống nhất giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội, giữa phát triển vật chất với phát triển con người, giữa lợi ích cá nhân với lợi ích cộng đồng và lợi ích dân tộc.
Thứ nhất, phát triển kinh tế phải hướng đến mục tiêu nâng cao đời sống nhân dân.
Một trong những luận điểm có ý nghĩa nền tảng trong tư tưởng Hồ Chí Minh là mọi hoạt động của cách mạng đều phải xuất phát từ lợi ích của Nhân dân và hướng tới nâng cao đời sống nhân dân. Theo Người, độc lập dân tộc, xây dựng chế độ mới hay phát triển kinh tế đều không phải là mục tiêu tự thân mà là phương tiện nhằm đem lại cuộc sống ấm no, tự do và hạnh phúc cho Nhân dân. Người nhấn mạnh: “Nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì”1. Luận điểm trên phản ánh nhận thức sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh về bản chất của sự phát triển. Theo Người, giá trị của độc lập dân tộc hay thành quả phát triển kinh tế không thể chỉ được đo bằng sự gia tăng của cải vật chất hoặc tốc độ tăng trưởng, mà phải được đánh giá thông qua mức độ cải thiện đời sống của nhân dân.
Quan niệm này thể hiện tính nhân văn sâu sắc và tư duy phát triển tiến bộ vượt trước thời đại. Trong khi nhiều lý thuyết phát triển truyền thống coi tăng trưởng kinh tế là mục tiêu hàng đầu, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm xác định con người là trung tâm của phát triển. Quan điểm đó đến nay vẫn phù hợp với xu hướng phát triển hiện đại, đặc biệt là mô hình phát triển lấy con người làm trung tâm.
Thứ hai, nhân dân vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển kinh tế.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhân dân giữ vị trí trung tâm trong toàn bộ tiến trình cách mạng. Nếu mục tiêu của phát triển là phục vụ Nhân dân thì chính Nhân dân cũng là lực lượng quyết định mọi thành công của sự nghiệp phát triển. Người khẳng định: “Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân. Trong thế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân”2. Quan điểm này phản ánh nhận thức nhất quán của Người về vai trò của quần chúng nhân dân trong lịch sử. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, sức mạnh của đất nước không chỉ nằm ở tài nguyên thiên nhiên hay nguồn vốn đầu tư mà trước hết nằm ở con người, ở khả năng phát huy trí tuệ, sức sáng tạo và tinh thần đoàn kết của Nhân dân. Đồng thời, Người nhấn mạnh: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”3. Luận điểm này phản ánh tư tưởng chính trị và thể hiện tư duy phát triển kinh tế của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Mọi chính sách kinh tế muốn thành công đều phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của Nhân dân, dựa vào Nhân dân và phát huy vai trò chủ động của Nhân dân.
Trong điều kiện phát triển kinh tế số hiện nay, nội dung này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu trong nền kinh tế truyền thống, con người chủ yếu tham gia với tư cách lực lượng lao động trực tiếp, thì trong nền kinh tế số, con người đồng thời là người sáng tạo tri thức, người sử dụng công nghệ và người tạo ra giá trị mới. Do đó, phát triển kinh tế số không thể chỉ tập trung vào đầu tư công nghệ hay hạ tầng kỹ thuật mà cần đặc biệt chú trọng phát huy vai trò chủ thể của con người.
Thứ ba, phát triển kinh tế phải gắn với tiến bộ và công bằng xã hội.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, phát triển kinh tế không đơn thuần nhằm tạo ra nhiều của cải vật chất mà phải bảo đảm phân phối hợp lý thành quả phát triển và nâng cao đời sống cho mọi tầng lớp nhân dân. Người khẳng định: “Chủ nghĩa xã hội là làm sao cho dân giàu, nước mạnh”4. Khái niệm “dân giàu” trong tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ giới hạn ở việc gia tăng thu nhập mà còn bao hàm việc nâng cao điều kiện sống, trình độ dân trí, khả năng tiếp cận các nguồn lực xã hội và cơ hội phát triển của mỗi cá nhân. Phát triển kinh tế trong tư tưởng của Người luôn gắn với nguyên tắc bảo đảm lợi ích hài hòa giữa cá nhân, tập thể và xã hội. Người phản đối khuynh hướng tuyệt đối hóa lợi ích cá nhân nhưng đồng thời cũng không đồng tình với chủ nghĩa bình quân cào bằng. Quan điểm này cho thấy, Người luôn tiếp cận vấn đề công bằng xã hội theo tinh thần biện chứng: công bằng không phải là sự chia đều máy móc mà là tạo cơ hội phát triển bình đẳng cho mọi người.
Thứ tư, phát triển kinh tế phải dựa trên việc phát huy nội lực và sức mạnh sáng tạo của con người.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, con người không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là nguồn lực quan trọng nhất của sự phát triển. Người cho rằng: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”5. Quan điểm này thể hiện nhận thức sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò quyết định của nguồn nhân lực đối với sự phát triển đất nước. Trong điều kiện hiện nay, yêu cầu xây dựng “con người xã hội chủ nghĩa” cần được nhận thức theo nội hàm mới, đó là những con người có trình độ tri thức, năng lực số, tư duy đổi mới sáng tạo và khả năng thích ứng với môi trường phát triển mới.
2. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế gắn với nâng cao đời sống nhân dân
Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, kinh tế số không chỉ trở thành xu hướng phát triển tất yếu mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đổi mới mô hình phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đối với Việt Nam, phát triển kinh tế số không đơn thuần là sự chuyển đổi về mặt công nghệ mà còn đặt ra yêu cầu bảo đảm phát triển hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển con người, giữa hiệu quả kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội. Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong phát triển kinh tế số hiện nay không chỉ là sự kế thừa các luận điểm kinh tế của Người mà còn là quá trình vận dụng sáng tạo các giá trị cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh vào điều kiện phát triển mới của đất nước, theo đó:
Một là, phát triển kinh tế số phải đặt con người ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển.
Một trong những nội dung xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh là quan điểm phát triển vì con người. Theo Người, mọi hoạt động của cách mạng cuối cùng đều hướng đến việc cải thiện đời sống nhân dân. Người khẳng định: “Chủ nghĩa xã hội là làm sao cho dân giàu, nước mạnh”6. Nội hàm của khái niệm “dân giàu” trong tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ được hiểu theo nghĩa gia tăng thu nhập hay tích lũy của cải vật chất mà còn bao hàm sự phát triển toàn diện về điều kiện sống, trình độ dân trí, năng lực sáng tạo và cơ hội phát triển của con người.
Dưới góc độ nghiên cứu hiện đại, phát triển bền vững phải được tiếp cận theo mô hình lấy con người làm trung tâm, trong đó con người vừa là mục tiêu vừa là chủ thể của sự phát triển. Quan điểm này có sự tương đồng sâu sắc với tư tưởng Hồ Chí Minh. Vì vậy, trong quá trình phát triển kinh tế số ở Việt Nam hiện nay, cần tiếp tục quán triệt nguyên tắc lấy con người làm trung tâm trong việc hoạch định chiến lược và xây dựng chính sách phát triển.
Việc xây dựng các chương trình chuyển đổi số quốc gia cần hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng sống của người dân thông qua mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục số, y tế số, dịch vụ công trực tuyến và các tiện ích xã hội khác. Văn kiện Đại hội III của Đảng nhấn mạnh: “Lấy con người làm trung tâm, chủ thể, nguồn lực chủ yếu và mục tiêu của sự phát triển”7 và tiếp tục được quán triệt trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng “Nhân dân là chủ thể, là trung tâm của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”8. Điều đó cho thấy phát triển kinh tế số phải được xem là phương tiện nhằm phục vụ con người chứ không phải là mục tiêu tự thân.
Thứ hai, phát triển nguồn nhân lực số đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi số quốc gia.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, con người luôn được xem là nhân tố quyết định đối với mọi thắng lợi của cách mạng. Người nhấn mạnh: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”9. Từ góc độ lý luận, quan điểm trên cho thấy, phát triển nguồn nhân lực không chỉ là yêu cầu về mặt kinh tế mà còn là vấn đề chiến lược đối với sự phát triển đất nước.
Trong điều kiện phát triển kinh tế số hiện nay, yêu cầu xây dựng “con người xã hội chủ nghĩa” cần được nhận thức theo nội hàm mới. Đó là những con người có trình độ tri thức, năng lực công nghệ, kỹ năng số, khả năng đổi mới sáng tạo và thích ứng nhanh với môi trường phát triển mới. Do đó, cần tiếp tục đổi mới căn bản giáo dục và đào tạo theo hướng: phát triển năng lực số; tăng cường kỹ năng công nghệ; nâng cao tư duy sáng tạo và tăng khả năng thích ứng với môi trường lao động số. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế đào tạo lại và đào tạo thường xuyên nhằm giúp người lao động thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ số.
Thứ ba, thu hẹp khoảng cách số nhằm bảo đảm công bằng xã hội trong phát triển.
Một trong những nội dung quan trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh là sự kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với tiến bộ xã hội. Trong điều kiện hiện nay, khoảng cách số đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với nhiều quốc gia. Khoảng cách số không chỉ biểu hiện ở sự chênh lệch về hạ tầng công nghệ mà còn thể hiện ở: trình độ kỹ năng số, khả năng tiếp cận thông tin; mức độ tham gia vào nền kinh tế số; cơ hội tiếp cận tri thức. Nếu không giải quyết hiệu quả vấn đề này, quá trình phát triển công nghệ có thể làm gia tăng khoảng cách phát triển giữa các nhóm xã hội. Điều đó đi ngược lại quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về công bằng trong phát triển. Do đó, Nhà nước cần tiếp tục đầu tư hạ tầng số tại khu vực nông thôn, miền núi và vùng sâu, vùng xa, hỗ trợ phổ cập kỹ năng số cho người dân, mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ cho các nhóm yếu thế trong xã hội, phát triển hệ thống dữ liệu số dùng chung. Giải pháp này không chỉ góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế mà còn bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng của người dân đối với các nguồn lực phát triển.
Thứ tư, tăng cường bảo đảm an sinh xã hội trong điều kiện phát triển kinh tế số.
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra nhiều cơ hội mới nhưng đồng thời cũng làm xuất hiện những vấn đề xã hội mới. Quá trình tự động hóa có thể dẫn đến nguy cơ thay thế lao động giản đơn, làm thay đổi cơ cấu việc làm và tạo áp lực đối với hệ thống an sinh xã hội. Trong tác phẩm về chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh: “Chúng ta không chờ đến khi kinh tế phát triển ở trình độ cao mới thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội mà phải thực hiện ngay trong từng bước phát triển”10. Quan điểm trên thể hiện sự kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội. Theo đó, cần tiếp tục: hoàn thiện hệ thống bảo hiểm xã hội, xây dựng chính sách hỗ trợ việc làm mới, đào tạo lại lao động bị ảnh hưởng bởi chuyển đổi số, mở rộng chính sách an sinh xã hội trên nền tảng số.
Thứ năm, phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân trong quá trình phát triển kinh tế số.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, sức mạnh của Nhân dân luôn được xem là yếu tố quyết định đối với sự phát triển đất nước. Trong nền kinh tế số hiện nay, Nhân dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn trực tiếp tham gia tạo ra giá trị mới thông qua tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế khuyến khích sự tham gia rộng rãi của người dân vào quá trình chuyển đổi số; phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ và tạo điều kiện để mọi người dân có cơ hội tham gia vào nền kinh tế số.
Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong phát triển kinh tế số hiện nay cần được thực hiện theo hướng toàn diện, đồng bộ và sáng tạo. Đây không chỉ là yêu cầu có ý nghĩa lý luận mà còn là điều kiện quan trọng nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển con người, giữa đổi mới sáng tạo với tiến bộ và công bằng xã hội trong quá trình phát triển đất nước.
3. Kết luận
Cách mạng công nghiệp 4.0 đang tác động mạnh mẽ đến mọi mặt của đời sống xã hội, kinh tế số đang trở thành một trong những động lực quan trọng của quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Nhiều thành tựu quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mở rộng cơ hội tiếp cận các dịch vụ xã hội, nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước và từng bước cải thiện chất lượng sống của người dân. Tuy nhiên, quá trình phát triển kinh tế số cũng đặt ra nhiều vấn đề mới, như: khoảng cách số giữa các vùng miền, hạn chế về chất lượng nguồn nhân lực số, nguy cơ bất bình đẳng trong tiếp cận công nghệ và những thách thức đối với hệ thống an sinh xã hội trong môi trường số. Vì vậy, nghiên cứu, vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế gắn với nâng cao đời sống nhân dân không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn góp phần trực tiếp vào quá trình hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
Chú thích:
1. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 4. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 64.
2, 4, 5, 6, 9, 10. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 12. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 453, 390, 310, 390, 310, 27.
3. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 10. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 325.
7. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 215.
8. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 382.
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Tuyên giáo Trung ương (2021). Tài liệu nghiên cứu Văn kiện Đại hội XIII của Đảng. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
2. Bộ Chính trị (2019). Nghị quyết số 52-NQ/TW ngày 27/9/2019 về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
3. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2021). Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh. H. NXB Lý luận chính trị.
4. Nguyễn Mạnh Hùng (2023). Chuyển đổi số – động lực phát triển đất nước trong giai đoạn mới. H. NXB Thông tin và Truyền thông.
5. Thủ tướng Chính phủ (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 về Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
6. Nguyễn Phú Trọng (2022). Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
