E-government as a key driver of economic institutional innovation and national competitiveness
TS. Nguyễn Thị Lan Anh
Trường Đại học Tài chính – Marketing (UFM)
(Quanlynhanuoc.vn) – Một trong những thành tựu quan trọng nhất của xã hội thông tin số hiện đại là phương pháp tổ chức các hoạt động của chính phủ dựa trên việc ứng dụng toàn diện các thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Việc triển khai chính phủ điện tử có khả năng làm giảm chi phí giao dịch, nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ công và cải thiện mức độ hài lòng của người dân, mặc dù mức độ tác động còn phụ thuộc vào năng lực thể chế và trình độ phát triển số của từng quốc gia. Chính phủ điện tử vừa là động lực, vừa là yếu tố tạo ra sự cải thiện cơ sở hạ tầng nhằm hỗ trợ và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế đổi mới sáng tạo.
Từ khóa: Chính phủ điện tử, chính phủ số, số hóa, đổi mới thể chế, kinh tế đổi mới.
Abstract: One of the most significant achievements of the modern digital information society is the approach to organizing government operations based on the comprehensive application of the advancements of the Fourth Industrial Revolution. The implementation of e-government has the potential to reduce transaction costs, improve the efficiency of public service delivery, and enhance citizen satisfaction, although the extent of its impact depends on each country’s institutional capacity and level of digital development. E-government serves as both a driving force and a catalyst for improving infrastructure to support and promote the development of an innovative economy.
Keywords: E-government, digital government, digitization, institutional innovation, innovative economy.
- Đặt vấn đề
Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp, phương pháp so sánh quốc tế và phương pháp nghiên cứu trường hợp. Dữ liệu được thu thập từ các báo cáo của Liên Hợp quốc, OECD và các công trình nghiên cứu về chính phủ điện tử và kinh tế thể chế để phân tích, so sánh, chứng minh rằng quá trình số hóa trong cách mạng công nghiệp 4.0 đã và đang bao trùm mọi lĩnh vực của đời sống trên toàn thế giới. Sự chuyển đổi về hình thức và bản chất của sự tương tác giữa công dân với các cơ quan chính quyền nhà nước cũng không phải là ngoại lệ. Kết quả của sự chuyển đổi này là sự ra đời của chính phủ điện tử đã tạo động lực thúc đẩy đổi mới kinh tế và nâng cao sức cạnh tranh quốc gia.
2. Chính phủ điện tử – thay đổi hình thức và bản chất mối quan hệ giữa chính phủ và người dân
Sự xuất hiện của chính phủ điện tử đã diễn ra ở hầu hết các quốc gia trên thế giới do nhu cầu đưa công nghệ thông tin và truyền thông vào các hoạt động của các cơ quan chính phủ, gắn liền với việc nâng cao hiệu quả và năng suất công việc, đồng thời, giúp giảm đáng kể chi phí duy trì các cấu trúc quyền lực hành pháp. Chẳng hạn, nhiều chương trình phát triển chính phủ điện tử đã được xây dựng ở các quốc gia, như: (1) Kế hoạch hành động của chính phủ đối với xã hội thông tin của Pháp, năm 1998. (2) Chính phủ điện tử: một khuôn khổ chiến lược cho các dịch vụ công trong thời đại thông tin ở Anh, năm 2000. (3) Kế hoạch hành động quốc gia về quản lý ở Ấn Độ, năm 2003. (4) Kế hoạch hành động chính phủ điện tử ở Singapore, năm 2000. (5) Chính phủ điện tử – Tương lai kỹ thuật số – Chính sách công nghệ thông tin cho dịch vụ công cộng tại Nam Phi, năm 2001. (6) Chương trình mục tiêu “Nước Nga điện tử 2002-2010” của Liên bang Nga, năm 2002.
Cụ thể như, tại Quyết định số 632-R ngày 06/5/2008 của Chính phủ Liên bang Nga phê duyệt chương trình “Hình thành chính phủ điện tử tại Liên bang Nga đến năm 2010”, theo đó, chính phủ điện tử là một hình thức mới trong việc tổ chức các hoạt động của các cơ quan chính phủ, thông qua việc sử dụng rộng rãi công nghệ thông tin và truyền thông, cung cấp một mức độ hiệu quả và tiện lợi hoàn toàn mới cho các tổ chức và người dân trong việc tiếp nhận các dịch vụ của chính phủ và thông tin về kết quả hoạt động của các cơ quan chính phủ.
Ngoài ra, có nhiều cách tiếp cận để định nghĩa bản chất của chính phủ điện tử, nhưng tất cả các định nghĩa đều ưu tiên việc sử dụng công nghệ thông tin nhằm nâng cao hiệu quả, tối ưu hóa công việc của chính phủ và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Và, có thể đánh giá vai trò của chính phủ điện tử như một yếu tố tạo ra các điều kiện mang tính hệ thống cho nền kinh tế đổi mới.
So sánh đặc điểm của các giai đoạn phát triển của chính phủ điện tử
| Hình thức thể hiện | Mô tả | Đặc điểm nổi bật |
| Sự hiện diện trực tuyến ngày càng tăng | Các trang web đóng vai trò là nguồn thông tin công khai. Thông tin thống kê về chính phủ được cung cấp. Có phần “Câu hỏi thường gặp” và “Thông tin liên hệ”. | – Số điện thoại; – Địa chỉ bưu chính; – Địa chỉ email; – Các dịch vụ cung cấp; – Cơ cấu tổ chức, quyền hạn; – Câu hỏi thường gặp. |
| Mở rộng sự hiện diện trực tuyến | Truy cập thông tin cụ thể được cập nhật thường xuyên. Trang chủ của chính phủ trung ương có thể đóng vai trò là cổng thông tin dẫn đến các trang web của các bộ ngành khác. Người dùng có thể tải xuống hoặc đặt mua các tài liệu hữu ích trực tuyến. Các chức năng tìm kiếm, gửi email và bình luận cũng có sẵn. | – Cập nhật thông tin thường xuyên; – Mẫu đơn đăng ký có sẵn (html, word, đôi khi là zip, pdf); – Chức năng tìm kiếm / Sơ đồ trang web; – Bảng thông báo / Biểu mẫu phản hồi; – Bản tin hoặc ấn phẩm |
| Hiện diện tương tác trực tuyến | Trang web của chính phủ thường đóng vai trò như một cổng thông tin. Người dùng có thể tìm kiếm trong các cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Các mẫu đơn đăng ký có thể được tải xuống và/hoặc nộp trực tuyến. Các trang web bảo mật và mật khẩu bắt đầu xuất hiện. | – Mẫu đơn đăng ký có thể tải xuống (pdf, zip); – Cơ sở dữ liệu chuyên ngành; – Nộp đơn trực tuyến; – Các yếu tố tương tác, chẳng hạn như trò chuyện hoặc diễn đàn; – Tên đăng nhập và mật khẩu người dùng (dành cho sử dụng nội bộ hoặc công khai) |
| Hiện diện giao dịch trực tuyến | Người dùng có thể thực hiện các giao dịch trực tuyến một cách đầy đủ và an toàn. Trang web của chính phủ cho phép người dùng tùy chỉnh cổng thông tin để truy cập trực tiếp vào các dịch vụ dựa trên nhu cầu và ưu tiên cụ thể. Mức độ bảo mật dữ liệu cao được đảm bảo. | – Tên người dùng và mật khẩu dùng chung (không dùng cho mục đích nội bộ); – Kết nối an toàn (http); – Thanh toán trực tuyến; – Xác nhận yêu cầu (xác nhận/biên lai qua email); – Hiển thị chính sách bảo mật và quyền riêng tư |
| Sự hiện diện trực tuyến tích hợp đầy đủ | Cung cấp tất cả các dịch vụ và liên kết thông qua một cổng thông tin duy nhất. Không có ranh giới rõ ràng giữa các cơ quan và bộ phận khác nhau. Tất cả các dịch vụ giao dịch do chính phủ cung cấp đều có sẵn trực tuyến. | – Truy cập tất cả thông tin và dịch vụ của cơ quan thông qua cổng quản lý; – Giao diện nhất quán bao gồm tất cả các cơ quan trực thuộc, các tổ chức quan tâm và tất cả các dịch vụ; – Các dịch vụ được thực hiện hoàn toàn trực tuyến; – Người dùng có thể tùy chỉnh trang của họ trên cổng thông tin; – Công cụ tìm kiếm bao gồm các trang web được liên kết |
Việc triển khai chính phủ điện tử mang lại những hiệu quả tích cực sau: tăng tốc độ luân chuyển tài liệu và thực hiện giao dịch; giảm chi phí giao dịch; tăng tính minh bạch trong công việc của các bộ phận; cải thiện chất lượng giao tiếp giữa tất cả các cơ quan trong chính phủ điện tử. Các thực thể chính của chính phủ điện tử là: Chính phủ (G); doanh nghiệp (B); công dân (C); các tổ chức phi chính phủ (NGO); tri thức (K). Điều này dẫn đến nhiều loại tương tác khác nhau giữa các thực thể: G2G, G2B, G2C, G2N, G2K.
Báo cáo khảo sát chính phủ điện tử của Liên Hợp quốc đã phân tích dữ liệu trong bối cảnh toàn cầu và khu vực, nghiên cứu sự phát triển của chính phủ điện tử địa phương dựa trên LOSI (Chỉ số dịch vụ trực tuyến địa phương) và xem xét vấn đề về các xã hội kỹ thuật số lai ghép cũng như các xu hướng và sự phát triển liên quan đến tương lai của chính phủ điện tử – chính phủ số, chính phủ thông minh. Báo cáo cho thấy xu hướng tích cực trong phát triển chính phủ điện tử trên toàn thế giới. Chỉ số phát triển chính phủ điện tử (EDGI) trung bình toàn cầu đã tăng từ 0,5988 vào năm 2020 lên 0,6102 vào năm 2022 và 14 quốc gia đã chuyển từ nhóm các quốc gia có trình độ phát triển thấp sang nhóm các quốc gia có trình độ phát triển cao hơn1.
Năm 2022, Nga xếp thứ 42 trong Chỉ số phát triển chính phủ điện tử (EGDI) với số điểm 0,8162, thuộc nhóm V2 của các quốc gia có mức độ phát triển “rất cao”. Những vị trí đầu bảng thuộc về Đan Mạch, Phần Lan, Hàn Quốc, New Zealand, Iceland… Chỉ số này của Nga có diễn biến tích cực trong suốt quá trình được Liên Hợp quốc xem xét, theo xu hướng Nga thường có vị trí trong top đầu về một số khía cạnh nhưng không phải là dẫn đầu toàn cầu; vị trí của Nga trong bảng xếp hạng tổng thể đã giảm mặc dù điểm số của chỉ số tăng lên. Điều này cho thấy sự chậm lại trong tăng trưởng và phát triển của chính phủ điện tử ở Nga trong những năm gần đây. Năm 2022, Nga nằm trong số các quốc gia có mức độ phát triển chính phủ điện tử rất cao nhưng đang có xu hướng giảm trong bảng xếp hạng.
3. Chính phủ điện tử – động lực thúc đẩy đổi mới kinh tế
Trong bối cảnh chuyển đổi số, chính phủ điện tử ngày càng được xem là một thành tố quan trọng của quản trị công hiện đại. Trong bối cảnh số hóa toàn diện mọi quy trình, việc triển khai chính phủ điện tử cũng có thể đóng vai trò là động lực và nguồn lực thúc đẩy đổi mới thể chế.
Thực tiễn tại một số quốc gia cho thấy, chính phủ điện tử có khả năng thúc đẩy đổi mới thể chế và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia. Chẳng hạn như, tại Estonia, khoảng 99% dịch vụ công hiện được cung cấp trực tuyến; trên 95% tờ khai thuế được thực hiện thông qua hệ thống điện tử và việc thành lập doanh nghiệp có thể hoàn tất trong thời gian rất ngắn nhờ nền tảng đăng ký kinh doanh số (e-Estonia, 2024; Estonian Centre of Registers and Information Systems, 2024)3. Chính phủ Estonia đồng thời đầu tư mạnh vào hạ tầng số, giáo dục số và chia sẻ dữ liệu công, qua đó trở thành một trong những quốc gia số hóa hàng đầu thế giới. Tại Singapore, chương trình Smart Nation đã thúc đẩy quá trình số hóa sâu rộng các dịch vụ công và tăng cường quản trị dựa trên dữ liệu (OECD, 2023)4. Trong khi đó, Hàn Quốc liên tục nằm trong nhóm quốc gia dẫn đầu Chỉ số Phát triển Chính phủ điện tử (EGDI) của Liên Hợp quốc, phản ánh mức độ trưởng thành cao của hệ thống quản trị số và dịch vụ công trực tuyến (United Nations, 2022)5. Những kinh nghiệm này cho thấy chính phủ điện tử không chỉ là công cụ công nghệ mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới thể chế kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Theo lý thuyết kinh tế thể chế của Douglass North6, thể chế có chức năng làm giảm chi phí giao dịch (transaction costs), giảm bất cân xứng thông tin và tạo sự dự đoán được trong các quan hệ kinh tế. Chính phủ điện tử thực hiện chính chức năng này thông qua:số hóa thủ tục hành chính; công khai thông tin; chuẩn hóa quy trình; giảm tiếp xúc trực tiếp giữa công chức và người dân. Do đó, chính phủ điện tử không chỉ là công cụ công nghệ mà còn là một hình thức đổi mới thể chế giúp thay đổi cách thức vận hành của các quy tắc kinh tế và hành chính.
Theo khảo sát của United Nations7, các quốc gia có chỉ số EGDI phát triển cao thường đồng thời có chất lượng thể chế tốt hơn; mức độ minh bạch cao hơn; hiệu quả quản trị cao hơn; môi trường kinh doanh thuận lợi hơn. Báo cáo năm 2022 nhấn mạnh rằng chính phủ điện tử đang chuyển từ vai trò cung cấp dịch vụ công sang vai trò tái cấu trúc hệ thống quản trị công thông qua dữ liệu số, nền tảng số và tương tác đa chủ thể. Điều này tạo điều kiện cho đổi mới chính sách và đổi mới thể chế ở quy mô quốc gia.
Trên thực tế, chính phủ số như một yếu tố hỗ trợ kinh doanh, phát triển chính phủ điện tử giúp giảm bớt gánh nặng quản lý kinh doanh, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế năng động hơn, tăng cường năng lực cạnh tranh và thu hút đầu tư nước ngoài. Theo đó, việc đổi mới thể chế phải được thực hiện với sự tham gia của tất cả các bên liên quan. Việc triển khai chính phủ điện tử cũng cải thiện môi trường kinh tế và chính trị, giảm gánh nặng hành chính cho các chủ thể kinh tế hoạt động trong nền kinh tế chính thức và tạo ra nhiều động lực hơn để tham gia vào hoạt động kinh tế chính thức.
Nhiều nghiên cứu cho thấy, chính phủ điện tử có thể góp phần hạn chế khu vực kinh tế phi chính thức thông qua tăng tính minh bạch và khả năng giám sát của cơ quan quản lý. Yếu tố cơ sở hạ tầng viễn thông cũng có ảnh hưởng mạnh mẽ, có thể thúc đẩy các doanh nghiệp sử dụng công nghệ thông tin và hoạt động một cách bài bản hơn, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho sự phối hợp giữa các cấp chính quyền khác nhau, nâng cao chất lượng quản lý hành chính, niềm tin vào chính phủ và hiệu quả của chính sách nói chung. Chính phủ điện tử không chỉ là công cụ ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động quản lý nhà nước mà còn là động lực quan trọng trong quá trình đổi mới thể chế kinh tế. Thể chế có vai trò giảm chi phí giao dịch và tạo lập các quy tắc ổn định cho hoạt động kinh tế. Việc triển khai chính phủ điện tử góp phần thực hiện chức năng này thông qua việc số hóa thủ tục hành chính, tăng tính minh bạch và giảm bất cân xứng thông tin giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Thực tiễn tại Estonia, Singapore và nhiều quốc gia OECD cho thấy chính phủ điện tử đã thúc đẩy quá trình cải cách hành chính, đổi mới cơ chế quản lý và nâng cao chất lượng thể chế kinh tế. Báo cáo của Liên Hợp Quốc khẳng định rằng chính phủ điện tử đang trở thành nền tảng cho quá trình chuyển đổi sang chính phủ số, qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới chính sách, phát triển kinh tế số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
4. Kết luận
Chính phủ số được xem là giai đoạn phát triển cao hơn của chính phủ điện tử, nhưng không chỉ là sự mở rộng về công nghệ mà còn bao hàm sự chuyển đổi mô hình quản trị công dựa trên dữ liệu, nền tảng số và sự tham gia của công dân. Bài viết góp phần mở rộng cách tiếp cận về chính phủ điện tử từ góc độ công nghệ sang góc độ thể chế, xem chính phủ điện tử như một cơ chế làm giảm chi phí giao dịch và thúc đẩy đổi mới thể chế kinh tế. Đối với Việt Nam, phát triển chính phủ điện tử cần được đặt trong tổng thể cải cách thể chế, chuyển đổi số quốc gia và xây dựng chính phủ số, thay vì chỉ tập trung vào số hóa thủ tục hành chính.
Chú thích:
1, 2, 5, 7. United Nations (2022). United Nations E-Government Survey 2022: The future of digital government. United Nations. https://publicadministration.un.org/egovkb
3. e-Estonia. (2024). e-Governance. e-Estonia Briefing Centre. https://e-estonia.com/solutions/e-governance/
4. OECD (2023). Digital Government Index 2023 results. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/1a89ed5e-en
6. North, D. C. (1990). Institutions, institutional change, and economic performance. Cambridge University Press.
Tài liệu tham khảo:
1. Hood, C. (1991). A Public Management for All Seasons? Public Administration, 69(1), 3–19.
2. электронное правительство как базовый институт и системный генератор институциональных условий инновационной экономики. https://cyberleninka.ru/article/n/elektronnoe-pravitelstvo-kak-bazovyy-institut-i-sistemnyy-generator-institutsionalnyh-usloviy-innovatsionnoy-ekonomiki
