Oversight and social criticism by online newspapers in relation to transparency in the accountability of commune-level governments
NCS.ThS. Nguyễn Thị Nhàng
Trường Đại học Công Đoàn
Email: Thanhnhanglsdk31@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Từ ngày 01/7/2025, mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành trên cả nước. Việc không tổ chức cấp huyện và tăng thẩm quyền về cấp xã làm gia tăng yêu cầu kiểm soát quyền lực, minh bạch và trách nhiệm giải trình ở cơ sở, mở rộng dư địa cho giám sát ngoài nhà nước, trong đó báo điện tử giữ vai trò quan trọng. Trên cơ sở khảo 5 báo điện tử, bài viết đánh giá thực trạng thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội của báo điện tử trong việc thực thi công vụ ở cấp xã; nhận diện các nút thắt về cơ chế tiếp cận thông tin cơ sở và giám sát còn nặng phản ánh sự việc; từ đó, đề xuất giải pháp về cung cấp thông tin, giám sát bằng dữ liệu mở và bảo đảm điều kiện tác nghiệp cho báo chí.
Từ khóa: Báo điện tử; giám sát, phản biện; minh bạch; trách nhiệm giải trình; chính quyền cấp xã; mô hình chính quyền hai cấp.
Abstract: Since 1 July 2025, the two-tier local government model has been officially operating nationwide. Abolishing the district level and transferring many state-management powers to the commune level has increased the demand for power control, transparency and accountability at the grassroots, while expanding the space for non-state oversight, in which online newspapers play an important role. Based on a survey of five online newspapers, the article assesses the current performance of online newspapers in exercising the supervisory and social-criticism function over public-duty implementation at the commune level; identifies bottlenecks in the mechanism for accessing commune-level information and the fact that supervision still leans towards reflecting incidents; and proposes solutions on information-provision mechanisms, open-data supervision and safeguarding working conditions for the press.
Keywords: Online newspapers; supervision and social criticism; transparency; accountability; commune-level government; two-tier local government model.
1. Đặt vấn đề
Cuộc cải cách tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị năm 2025 được đánh giá là một bước chuyển có tính lịch sử. Ban Thường vụ Đảng ủy Chính phủ nhận định, năm 2025: “đánh dấu bước chuyển có tính lịch sử trong tiến trình cải cách tổ chức bộ máy nhà nước khi lần đầu tiên thực hiện đồng thời việc sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, sắp xếp đơn vị hành chính quy mô lớn trên phạm vi cả nước và chuyển đổi từ mô hình chính quyền địa phương ba cấp sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp” (Ban Thường vụ Đảng ủy Chính phủ, 2026). Từ ngày 01/7/2025, hệ thống đơn vị hành chính cấp tỉnh được sắp xếp còn 34 đơn vị; cấp xã trở thành đơn vị hành chính cơ sở trực tiếp phục vụ Nhân dân (Quốc hội, 2025b).
Việc bỏ cấp trung gian và tăng thẩm quyền cho cấp xã đặt ra một yêu cầu quản trị mới. Khi nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện được chuyển giao cho cấp xã, khối lượng công việc và phạm vi quyền lực của chính quyền cơ sở tăng lên đáng kể, trong khi tầng nấc kiểm soát hành chính trung gian không còn. Nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” được đề cao, kéo theo đó là đòi hỏi cao hơn về minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã trước Nhân dân. Trong bối cảnh này, giám sát của các chủ thể ngoài nhà nước – đặc biệt là báo chí – trở thành một cấu phần không thể thiếu của cơ chế kiểm soát quyền lực ở cơ sở.
Với ưu thế về tốc độ cập nhật, khả năng lan tỏa và tính tương tác, báo điện tử là loại hình báo chí có điều kiện thuận lợi nhất để thực hiện chức năng “canh gác” việc thực thi công vụ ở cấp xã. Tuy nhiên, thực tiễn một năm vận hành mô hình mới cho thấy vai trò giám sát, phản biện của báo điện tử chưa được phát huy tương xứng với yêu cầu và tiềm năng.
Bài viết tập trung làm rõ ba nội dung: (1) cơ sở lý luận và pháp lý của vai trò giám sát, phản biện của báo điện tử gắn với yêu cầu minh bạch, trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã trong mô hình hai cấp; (2) thực trạng phát huy vai trò này trong một năm đầu vận hành mô hình; (3) đề xuất một số giải pháp trọng tâm. Về phương pháp, bài viết sử dụng phương pháp phân tích tài liệu (văn bản của Đảng, Nhà nước, báo cáo sơ kết ở trung ương và địa phương) kết hợp với kết quả khảo sát bằng bảng hỏi do tác giả thực hiện đối với năm cơ quan báo điện tử tiêu biểu, đa dạng về chủ quản và công chúng: Báo điện tử Nhân Dân (nhandan.vn), Báo điện tử VietNamNet (vietnamnet.vn), Báo điện tử Hànộimới (hanoimoi.vn), Báo điện tử Quảng Ninh (baoquangninh.vn) và Báo điện tử Hưng Yên (baohungyen.vn).
2. Giám sát, phản biện xã hội của báo điện tử và yêu cầu minh bạch, trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã
Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã là nơi trực tiếp tiếp nhận và giải quyết phần lớn công việc của người dân. Khi thẩm quyền được phân cấp mạnh cho cấp xã và không còn cấp trung gian kiểm soát, việc bảo đảm tính minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình của bộ máy hành chính cơ sở đặt ra ngày càng cấp thiết. Đây chính là điểm mà giám sát của báo chí có thể bổ khuyết.
Giám sát của báo chí là một bộ phận của cơ chế giám sát và kiểm soát quyền lực nói chung, song có tính đặc thù: đó là hình thức giám sát mang tính xã hội, không có quyền lực nhà nước, sức mạnh của nó nằm ở tính công khai, minh bạch và áp lực dư luận; nó bổ sung cho giám sát của cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các cơ quan thanh tra, kiểm tra. Về cơ sở pháp lý, chức năng này được khẳng định trong Luật Báo chí năm 2025. Theo đó, báo chí có nhiệm vụ “phát hiện, nêu gương người tốt, việc tốt, nhân tố mới, điển hình tiên tiến; đấu tranh phòng, chống các hành vi vi phạm pháp luật và các hiện tượng tiêu cực, lãng phí trong xã hội” (Quốc hội, 2025a). Luật cũng thiết lập những bảo đảm quan trọng cho hoạt động giám sát: các cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền có quyền và nghĩa vụ cung cấp thông tin cho báo chí; cơ quan hành chính nhà nước có trách nhiệm cử người phát ngôn, thực hiện phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí định kỳ và đột xuất; đồng thời, báo chí có quyền thông tin về các vụ việc tiêu cực hoặc có dấu hiệu vi phạm pháp luật theo nguồn tài liệu của mình và chịu trách nhiệm trước pháp luật. Trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, yêu cầu công khai, minh bạch tiếp tục được luật hóa: Nghị quyết số 190/2025/QH15 của Quốc hội quy định nguyên tắc “bảo đảm công khai, minh bạch, tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân, tổ chức trong việc tiếp cận thông tin”, đồng thời xác định trách nhiệm công khai thông tin của các cơ quan tiếp nhận chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn sau sắp xếp (Quốc hội, 2025b). Đây là những căn cứ pháp lý trực tiếp để báo điện tử thực hiện chức năng giám sát và để chính quyền cấp xã thực hiện trách nhiệm giải trình.
Từ góc độ quản trị hiện đại, vai trò “canh gác” của báo chí đối với khu vực công là một giá trị đã được thừa nhận rộng rãi. Nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới chỉ rõ báo chí độc lập, thực hiện tốt chức năng giám sát chính quyền và khu vực doanh nghiệp, là nền tảng cho một xã hội tự do, minh bạch và cho sự phát triển bền vững (World Bank, 2002). Trong điều kiện Việt Nam, giám sát của báo chí cách mạng vừa mang giá trị phổ quát đó, vừa gắn chặt với định hướng chính trị: giám sát để xây dựng, để hoàn thiện chứ không phải để phủ nhận; lấy mục tiêu phục vụ Nhân dân và bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính làm trọng tâm.
So với giám sát của các chủ thể khác, giám sát của báo điện tử có ba đặc thù nổi bật. Một là, tính xã hội và sức mạnh dư luận: báo điện tử không mang quyền lực nhà nước nhưng có khả năng tạo áp lực công khai buộc cơ quan công quyền phản hồi. Hai là, tính kịp thời và liên tục: với ưu thế cập nhật tức thời, báo điện tử có thể phát hiện sớm những vấn đề nảy sinh ngay từ khi mới manh nha, trước khi trở thành sai phạm nghiêm trọng. Ba là, tính phổ quát về không gian: báo điện tử có thể đồng thời phản ánh tình hình ở nhiều địa phương, từ đó giúp các cơ quan trung ương nhận diện những vấn đề mang tính hệ thống chứ không chỉ là hiện tượng đơn lẻ. Chính những đặc thù này khiến báo điện tử trở thành một kênh giám sát khó thay thế đối với chính quyền cấp xã trong mô hình hai cấp – nơi mà sự gần dân, sát dân của báo chí có thể phát hiện những vấn đề mà các thiết chế giám sát chính thức khó bao quát hết.
3. Thực trạng phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội của báo điện tử ở cơ sở
3.1. Về kết quả đạt được
Kết quả khảo sát bằng bảng hỏi cho thấy, báo điện tử đã thực hiện tương đối tốt cả bốn nhóm vai trò (thông tin – tuyên truyền; góp ý, phản biện chính sách; giám sát, đánh giá; bảo vệ nền tảng tư tưởng), với điểm trung bình chung ở mức khá, từ 3,8 đến 4,2 trên thang điểm 5. Riêng nhóm vai trò giám sát, đánh giá đạt 3,8/5 – mức thấp nhất trong bốn nhóm nhưng vẫn ở ngưỡng khá.
Biểu hiện rõ nét nhất của vai trò giám sát là việc báo điện tử kịp thời phát hiện, phản ánh những khó khăn, vướng mắc phát sinh ngay trong giai đoạn đầu vận hành mô hình mới. Thứ nhất, báo chí đã phản ánh trung thực tình trạng gia tăng đột biến khối lượng hồ sơ hành chính trong các lĩnh vực đất đai, hộ tịch, xây dựng tại cấp xã trong điều kiện biên chế được tinh giản. Thứ hai, báo chí chỉ ra những điểm nghẽn về nhân lực chuyên môn, hạ tầng công nghệ thông tin và việc vận hành hệ thống dịch vụ công trực tuyến tại cơ sở. Thứ ba, báo chí cảnh báo sớm các rủi ro trong quản lý đất đai, tài sản công, trụ sở dôi dư sau sắp xếp – vấn đề mà chính Ủy ban nhân dân tỉnh Hưng Yên cũng thừa nhận “việc xử lý tài sản công, trụ sở dôi dư sau sắp xếp còn gặp khó khăn do vướng mắc về quy hoạch, chuyển đổi công năng và thủ tục pháp lý” (Ủy ban nhân dân tỉnh Hưng Yên, 2026).
Những phản ánh, kiến nghị khách quan của báo chí đã góp phần cung cấp căn cứ thực tiễn để các cơ quan có thẩm quyền kịp thời ban hành nhiều văn bản tháo gỡ khó khăn cho các đơn vị hành chính mới, tiêu biểu như Công điện số 95/CĐ-TTg ngày 22/6/2025 về bảo đảm cơ sở vật chất khi thực hiện sắp xếp bộ máy (Thủ tướng Chính phủ, 2025); Nghị quyết số 268/NQ-CP ngày 31/8/2025 về tình hình triển khai, vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp (Chính phủ, 2025) và Quyết định số 1953/QĐ-TTg ngày 10/9/2025 về bổ sung kinh phí bảo đảm cơ sở vật chất (Thủ tướng Chính phủ, 2025). Đây là minh chứng cho thấy giám sát của báo điện tử không dừng ở phản ánh đơn lẻ mà đã tham gia thực chất vào chu trình hoàn thiện chính sách.
Vai trò giám sát xã hội của báo điện tử còn thể hiện qua đóng góp trực tiếp cho minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền cơ sở. Thông qua việc công bố các chỉ số cải cách hành chính, mức độ hài lòng của người dân đối với sự phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước, báo điện tử tạo ra áp lực tích cực để các địa phương nâng cao chất lượng phục vụ. Thực tiễn tỉnh Hưng Yên cho thấy hiệu quả của cơ chế này: sau một năm vận hành mô hình hai cấp, tỉnh đạt chỉ số hài lòng của người dân (SIPAS) trong tốp 4 dẫn đầu cả nước và đứng thứ nhất về chỉ số tính minh bạch trong bộ chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (Ủy ban nhân dân tỉnh Hưng Yên, 2026). Đáng chú ý, hoạt động giám sát đã hình thành được một chu trình khép kín ở một số nơi: phát hiện vấn đề – kiến nghị giải pháp – theo dõi khắc phục – đánh giá kết quả. Chính chu trình này làm cho giám sát của báo chí trở nên thực chất, khác với việc phản ánh vụ việc rời rạc.
3.2. Về hạn chế và nút thắt
Bên cạnh kết quả, việc phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội của báo điện tử ở cơ sở còn bộc lộ nhiều hạn chế, và đây chính là nhóm vai trò đạt điểm thấp nhất trong khảo sát (3,8/5). Có thể nhận diện ba nút thắt chủ yếu:
Một là, giám sát còn nặng tính phản ánh sự việc đã xảy ra, thiếu tính cảnh báo, dự báo sớm. Phần lớn tác phẩm báo chí mới dừng ở việc mô tả hiện trạng sau khi vấn đề đã phát sinh; việc theo dõi, đánh giá một cách hệ thống, có số liệu kiểm chứng về hiệu quả vận hành của mô hình hai cấp ở từng địa phương còn hạn chế. Một nguyên nhân quan trọng là phần lớn bài viết dựa vào nguồn tin từ cơ quan nhà nước mà thiếu khảo sát độc lập, khiến giám sát khó đi vào chiều sâu.
Hai là, việc phản ánh những vấn đề nhạy cảm ở cấp cơ sở còn dè dặt. Khi nhiều thẩm quyền được giao trực tiếp cho cấp xã, nguy cơ phát sinh biểu hiện lạm quyền, nhũng nhiễu hoặc trục lợi chính sách hoàn toàn có thể xuất hiện nếu thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả. Tuy nhiên, số lượng tác phẩm điều tra về lĩnh vực này còn khiêm tốn so với quy mô và tính phức tạp của cuộc cải cách. Điều này làm giảm hiệu lực “canh gác” của báo chí đúng vào địa bàn cần được giám sát nhất.
Ba là, cơ chế tiếp cận thông tin ở cấp xã chưa được bảo đảm đầy đủ – đây là nút thắt có tính gốc rễ. Kết quả khảo sát cho thấy hai nguyên nhân được đánh giá cao nhất (đều 5/5 điểm) là cơ chế phối hợp, cung cấp thông tin giữa cơ quan nhà nước với báo chí có lúc chưa kịp thời, chưa đồng bộ; và cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ truyền thông chính sách chưa ổn định. Một số cơ quan, địa phương còn tâm lý e ngại khi cung cấp thông tin về hạn chế, vướng mắc, khiến báo chí thiếu dữ liệu để phân tích, phản biện có chiều sâu; cơ chế người phát ngôn ở một số nơi hoạt động chưa thực chất. Cùng với đó, nguồn lực con người, tài chính và công nghệ của nhiều cơ quan báo điện tử còn hạn chế (được đánh giá ở mức 4/5): đội ngũ phóng viên chuyên sâu về tổ chức bộ máy, hành chính công, pháp luật còn mỏng; kinh phí cho các sản phẩm báo chí dữ liệu, điều tra công phu còn eo hẹp.
Kết quả khảo sát cũng cho thấy sự phân hóa đáng kể giữa các cơ quan báo chí. Báo Nhân Dân điện tử đạt điểm cao nhất (4,75), phản ánh ưu thế về định hướng chính trị và chiều sâu lý luận; các báo như Báo điện tử VietNamNet, Báo điện tử Hànộimới, Báo điện tử Quảng Ninh và Báo điện tử Hưng Yên đạt mức đồng đều (4,00); chủ yếu do hạn chế ở nhóm vai trò giám sát, phản biện. Sự phân hóa này cho thấy chức năng giám sát ở cơ sở còn phụ thuộc nhiều vào một số cơ quan báo chí chủ lực, chưa tạo được sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống.
Nhìn tổng thể, các nguyên nhân của hạn chế đan xen cả yếu tố khách quan (quy mô, tính chất chưa có tiền lệ của cuộc cải cách; sức ép cạnh tranh thông tin trên môi trường số) và yếu tố chủ quan. Trong đó, nguyên nhân chủ quan – cơ chế cung cấp thông tin, cơ chế đặt hàng truyền thông chính sách, nguồn lực và nhận thức của cơ quan báo chí – giữ vai trò quyết định, bởi đây là những yếu tố có thể chủ động khắc phục thông qua đổi mới cơ chế, chính sách và nâng cao năng lực. Đây cũng là căn cứ để xác định hướng giải pháp.
4. Giải pháp phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội của báo điện tử
Từ thực trạng nêu trên, để báo điện tử thực sự trở thành kênh giám sát xã hội hữu hiệu, góp phần tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã, cần thực hiện đồng bộ năm nhóm giải pháp trọng tâm.
Thứ nhất, chuyển trọng tâm từ giám sát phản ánh sự việc sang giám sát có tính hệ thống, cảnh báo và dự báo sớm, gắn với theo dõi thực hiện phân cấp, phân quyền.
Báo điện tử cần tăng cường các tuyến bài điều tra, phản ánh thực tiễn tại cấp xã, nhất là ở các lĩnh vực nhạy cảm, như đất đai, xây dựng, tài chính, thủ tục hành chính; đồng thời, theo dõi, đánh giá một cách hệ thống, có số liệu kiểm chứng về hiệu quả vận hành mô hình hai cấp ở từng địa phương, hình thành chu trình giám sát khép kín. Đặc biệt, cần gắn chức năng giám sát với việc theo dõi thực hiện các nội dung phân cấp, phân quyền: trong mô hình hai cấp, nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” được đề cao, do đó giám sát xã hội của báo chí phải hướng vào việc làm rõ trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã trong thực thi thẩm quyền được giao, phản ánh kịp thời cả những nơi làm tốt và những nơi còn né tránh, đùn đẩy trách nhiệm hoặc thực hiện không đúng thẩm quyền.
Thứ hai, phát triển các hình thức giám sát mới phù hợp với môi trường số, trọng tâm là giám sát bằng dữ liệu mở.
Báo điện tử cần khai thác giám sát thông qua dữ liệu mở, thông qua phản ánh của người dân trên nền tảng số và thông qua các công cụ phân tích dữ liệu lớn. Cụ thể, các cơ quan báo chí có thể xây dựng chuyên mục tiếp nhận phản ánh của người dân về chất lượng phục vụ của chính quyền cấp xã, tổng hợp, phân tích thành các báo cáo giám sát có giá trị; phát triển báo chí dữ liệu để trực quan hóa những nội dung phức tạp như phân định thẩm quyền giữa các cấp, biến động đơn vị hành chính, kết quả và tiến độ giải quyết thủ tục hành chính. Việc kết hợp giám sát truyền thống với giám sát dựa trên công nghệ sẽ mở rộng đáng kể phạm vi và nâng cao hiệu quả giám sát, đồng thời tạo ra bằng chứng khách quan, có thể kiểm chứng, khắc phục tình trạng giám sát cảm tính, một chiều. Đây cũng là hướng đi phù hợp với định hướng chuyển đổi số báo chí theo Quyết định số 348/QĐ-TTg (Thủ tướng Chính phủ, 20234) và tinh thần đột phá về khoa học, công nghệ, chuyển đổi số theo Nghị quyết số 57-NQ/TW (Bộ Chính trị, 2024).
Thứ ba, hoàn thiện cơ chế cung cấp thông tin và bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của báo chí đối với hoạt động của chính quyền cấp xã.
Đây là giải pháp có tính then chốt, tác động trực tiếp đến nút thắt gốc rễ. Khi cấp xã trở thành đơn vị hành chính cơ sở trực tiếp giải quyết phần lớn công việc của người dân, việc công khai, minh bạch thông tin ở cấp này có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả giám sát của báo chí. Cần thể chế hóa cụ thể: quy định rõ loại thông tin bắt buộc phải công khai; thời hạn, hình thức cung cấp; chế độ và trách nhiệm người phát ngôn ở cấp xã; chế tài đối với việc chậm trễ, né tránh hoặc cung cấp thông tin sai lệch; đồng thời xây dựng các kênh thông tin điện tử của chính quyền cấp xã kết nối, chia sẻ dữ liệu với báo điện tử. Kinh nghiệm của tỉnh Quảng Ninh là một tham chiếu tốt: tỉnh duy trì cung cấp thông tin cho báo chí hằng tuần, tổ chức giao ban báo chí hằng tháng, họp báo định kỳ mỗi quý một cuộc, quản lý và phối hợp hiệu quả với hơn 120 phóng viên thuộc 53 cơ quan báo chí hoạt động trên địa bàn; đồng thời, thường xuyên theo dõi, tổng hợp thông tin báo chí và mạng xã hội để kịp thời phát hiện, xử lý hơn 30 thông tin sai lệch, tiêu cực, góp phần ổn định dư luận xã hội. Cùng với cung cấp thông tin, cần xây dựng cơ chế phản hồi hai chiều: cơ quan nhà nước có trách nhiệm tiếp nhận, xử lý và phản hồi những vấn đề báo chí nêu; ngược lại, báo chí có trách nhiệm thông tin lại kết quả xử lý, tạo thành vòng khép kín nâng cao hiệu quả và uy tín của cả hai phía.
Thứ tư, đổi mới cơ chế đặt hàng truyền thông chính sách theo hướng ổn định, minh bạch, ưu tiên các tuyến nội dung giám sát, phản biện.
Truyền thông và giám sát về mô hình chính quyền địa phương hai cấp là nhiệm vụ chính trị – xã hội lâu dài, đòi hỏi đầu tư lớn nhưng ít khả năng sinh lợi từ quảng cáo, nên không thể chỉ phụ thuộc vào năng lực tự xoay xở thị trường của từng cơ quan báo chí. Do đó, cần xây dựng cơ chế đặt hàng có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên những nội dung khó, cần chiều sâu, cần giải thích, phản biện và giám sát xã hội; khẩn trương hoàn thiện định mức kinh tế – kỹ thuật hoạt động báo chí điện tử làm căn cứ đặt hàng theo tinh thần Quyết định số 4362/QĐ-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, gắn cơ chế đặt hàng với tiêu chí sản phẩm cụ thể, hiệu quả xã hội cụ thể và trách nhiệm phối hợp cụ thể (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, 2026). Truyền thông chính sách cần được xác định là một khâu bắt buộc trong quy trình xây dựng và thực thi chính sách, có nguồn lực bảo đảm.
Thứ năm, bảo đảm an toàn và điều kiện tác nghiệp cho nhà báo khi thực hiện chức năng giám sát, phản biện.
Hoạt động giám sát, điều tra ở cơ sở thường đụng chạm đến lợi ích của một số tổ chức, cá nhân, tiềm ẩn rủi ro đối với người làm báo. Vì vậy, cần có cơ chế pháp lý bảo vệ nhà báo trong quá trình tác nghiệp đúng pháp luật; xử lý nghiêm các hành vi cản trở, đe dọa, hành hung nhà báo; đồng thời bản thân cơ quan báo chí cần có cơ chế hỗ trợ, bảo vệ phóng viên của mình. Song song, cần nâng cao bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và năng lực điều tra, xác minh, kiểm chứng thông tin của đội ngũ phóng viên, bảo đảm mọi phản ánh đều chính xác, khách quan, có căn cứ. Khi được bảo vệ và tạo điều kiện, nhà báo mới yên tâm dấn thân vào các tuyến bài giám sát, phản biện khó khăn, phức tạp – vốn là những tuyến bài thiết yếu để bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính ở cấp cơ sở.
5. Kết luận
Kết quả nghiên cứu cho thấy trong năm đầu vận hành mô hình mới, báo điện tử đã bước đầu thực hiện tốt chức năng “canh gác”: kịp thời phát hiện khó khăn, cảnh báo rủi ro, góp phần thúc đẩy ban hành nhiều văn bản tháo gỡ và tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã. Tuy nhiên, đây vẫn là nhóm vai trò đạt kết quả thấp nhất (3,8/5), với ba nút thắt cơ bản: giám sát còn nặng phản ánh sự việc, thiếu cảnh báo sớm; còn dè dặt với các vấn đề nhạy cảm ở cơ sở; và cơ chế tiếp cận thông tin cấp xã chưa được bảo đảm đầy đủ. Để khắc phục, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp, như: chuyển sang giám sát hệ thống gắn với theo dõi phân cấp, phân quyền; phát triển giám sát bằng dữ liệu mở; hoàn thiện cơ chế cung cấp thông tin và quyền tiếp cận thông tin ở cấp xã; đổi mới cơ chế đặt hàng truyền thông chính sách; và bảo đảm điều kiện, an toàn tác nghiệp cho nhà báo. Trong đó, thể chế hóa cơ chế cung cấp thông tin ở cấp xã là khâu đột phá, bởi minh bạch thông tin ở cơ sở vừa là điều kiện để báo chí giám sát hiệu quả, vừa là thước đo trách nhiệm giải trình của chính quyền trong mô hình hai cấp. Việc phát huy vai trò giám sát, phản biện của báo điện tử vì thế không chỉ là yêu cầu đối với báo chí, mà còn là một cấu phần của cơ chế kiểm soát quyền lực và hoàn thiện nền hành chính phục vụ, lấy người dân làm trung tâm.
Tài liệu tham khảo:
Ban Thường vụ Đảng ủy Chính phủ (2026). Báo cáo số 345-BC/ĐU ngày 09/6/2026 sơ kết 01 năm hoạt động của Chính phủ và chính quyền địa phương hai cấp.
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2025). Quyết định số 4362/QĐ-BVHTTDL ngày 17/11/2025 về việc xây dựng Thông tư ban hành định mức kinh tế – kỹ thuật hoạt động báo chí in, báo chí điện tử.
Chính phủ (2025). Nghị quyết số 268/NQ-CP ngày 31/8/2025 về tình hình triển khai, vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Quốc hội (2025a). Luật Báo chí năm 2025.
Quốc hội (2025b). Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025.
Quốc hội (2025c). Nghị quyết số 190/2025/QH15 quy định về việc xử lý một số vấn đề liên quan đến sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước.
Thủ tướng Chính phủ (2025). Công điện số 95/CĐ-TTg ngày 22/6/2025 về việc đảm bảo cơ sở, vật chất cho các cơ quan, tổ chức, đơn vị của Nhà nước khi thực hiện sắp xếp, tinh gọn bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính, xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Thủ tướng Chính phủ (2023). Quyết định số 348/QĐ-TTg ngày 06/4/2023 phê duyệt Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2025). Quyết định số 1953/QĐ-TTg ngày 10/9/2025 về bổ sung kinh phí bảo đảm cơ sở vật chất khi thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy, xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
