Building socialist democracy in the new era of development: theoretical and practical issues
ThS. Phạm Hà Hải Đăng
Học viện Chính trị khu vực IV
Email: phamhahaidang555@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là yêu cầu có tính nền tảng trong quá trình phát triển Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa, là động lực phát huy quyền làm chủ và sức mạnh của Nhân dân. Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, những thay đổi về tổ chức bộ máy nhà nước, phương thức quản trị, chuyển đổi số và yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội đặt ra nhiều vấn đề mới đối với việc hoàn thiện thể chế dân chủ và nâng cao hiệu quả thực thi quyền làm chủ của Nhân dân. Trên cơ sở phương pháp phân tích, tổng hợp, lịch sử – logic và nghiên cứu chính sách, bài viết làm rõ một số vấn đề lý luận về dân chủ xã hội chủ nghĩa; phân tích thực tiễn xây dựng và thực hiện dân chủ ở Việt Nam, chỉ ra những kết quả, hạn chế và vấn đề đặt ra. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế, phát huy dân chủ gắn với kỷ cương, pháp luật, trách nhiệm giải trình và hiệu quả quản trị, góp phần bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân được thực hiện thực chất, đồng bộ và hiệu quả trong kỷ nguyên mới.
Từ khóa: Dân chủ xã hội chủ nghĩa; quyền làm chủ của Nhân dân; kỷ nguyên mới; Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; quản trị quốc gia.
Abstract: Building socialist democracy is a foundational requirement in Vietnam’s development process along the socialist orientation; it serves as a driving force for promoting the People’s right to mastery and strength. In the context of the country entering a new era of development, changes in the organization of the State apparatus, modes of governance, digital transformation, and socio-economic development requirements pose many new issues for improving democratic institutions and enhancing the effectiveness of exercising the People’s right to mastery. On the basis of analytical, synthetic, historical–logical, and policy research methods, the article clarifies several theoretical issues on socialist democracy; analyzes the practice of building and implementing democracy in Vietnam; and identifies the achievements, limitations, and issues arising. On that basis, it proposes a number of solutions to further improve the institutional framework and promote democracy in close connection with discipline, law, accountability, and governance effectiveness, thereby contributing to ensuring that the People’s right to mastery is realized substantively, synchronously, and effectively in the new era.
Key words: Socialist democracy; the People’s right to mastery; new era; socialist rule-of-law State; national governance.
1. Đặt vấn đề
Dân chủ là một vấn đề cơ bản của lý luận chính trị, giữ vị trí xuyên suốt trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội. Sự hình thành và phát triển của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa đánh dấu bước phát triển về chất của dân chủ, hướng tới xác lập và hiện thực hóa quyền làm chủ của Nhân dân trên các lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong nghiên cứu lý luận, C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin đã luận giải dân chủ trong mối quan hệ với bản chất giai cấp của nhà nước, quyền lực chính trị và sự nghiệp giải phóng con người. Kế thừa, vận dụng và phát triển sáng tạo những quan điểm đó vào điều kiện Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh khẳng định Nhân dân là chủ thể của quyền lực; đồng thời, nhấn mạnh trách nhiệm của Nhà nước trong việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân.
Sau 40 năm đổi mới, nhận thức lý luận và thực tiễn xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam không ngừng được bổ sung và phát triển. Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa vừa là yêu cầu có tính bản chất của chế độ, vừa là mục tiêu và động lực của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIII) tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới nhấn mạnh yêu cầu phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo đảm thực hiện dân chủ gắn với thượng tôn Hiến pháp, pháp luật. Trong khi đó, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng tiếp tục đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế phát triển, phát huy vai trò chủ thể và sức mạnh của Nhân dân trong sự nghiệp phát triển đất nước. Những định hướng này tạo cơ sở chính trị và lý luận quan trọng cho việc tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong bối cảnh mới.
Tuy nhiên, những chuyển biến trong tổ chức bộ máy nhà nước, mô hình chính quyền địa phương, phương thức quản trị và điều kiện tham gia của người dân đang đặt ra yêu cầu tiếp tục làm rõ mối quan hệ giữa hoàn thiện thể chế dân chủ với năng lực tổ chức thực hiện và hiệu quả bảo đảm quyền làm chủ trên thực tế. Vấn đề không chỉ là xác lập các quyền và cơ chế dân chủ trong khuôn khổ pháp luật mà còn là khả năng chuyển hóa những quy định đó thành cơ hội và điều kiện thực chất để Nhân dân tham gia xây dựng, quyết định, giám sát và đánh giá các chủ trương, chính sách, hoạt động quản lý có liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của mình. Đây là vấn đề có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn, nhất là trong bối cảnh yêu cầu nâng cao chất lượng quản trị quốc gia, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước và trách nhiệm giải trình ngày càng cao.
Từ những vấn đề trên, bài viết tập trung nghiên cứu quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới, với trọng tâm là những yêu cầu đặt ra đối với việc hiện thực hóa quyền làm chủ của Nhân dân. Trên cơ sở phân tích lý luận, chủ trương, chính sách và thực tiễn triển khai, bài viết hướng tới làm rõ mối quan hệ giữa hoàn thiện thể chế, bảo đảm các điều kiện thực thi, nâng cao hiệu quả vận hành cơ chế dân chủ và phát huy quyền làm chủ thực chất của Nhân dân; qua đó, đề xuất những định hướng, giải pháp góp phần tiếp tục xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong giai đoạn mới.
2. Cơ sở lý luận và khung phân tích xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
2.1. Dân chủ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của Nhân dân
Dân chủ là phạm trù chính trị – xã hội mang tính lịch sử, phản ánh vị trí, vai trò và khả năng tham gia thực hiện quyền lực của nhân dân trong những điều kiện kinh tế – xã hội nhất định. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, dân chủ không tồn tại như một hiện tượng trừu tượng, tách rời các quan hệ xã hội mà luôn gắn với điều kiện lịch sử cụ thể, chế độ kinh tế, bản chất giai cấp của nhà nước và phương thức tổ chức, thực thi quyền lực chính trị. V.I. Lênin nhấn mạnh: “Dân chủ là tự do, là bình đẳng, là quyết định của đa số; còn có gì cao hơn tự do, bình đẳng, quyết định của đa số nữa” (V.I. Lênin, 2005, tr. 414). Theo cách tiếp cận này, trong xã hội có giai cấp, dân chủ vừa chứa đựng những giá trị phổ quát về quyền tham gia của con người vào đời sống xã hội, vừa phản ánh những quan hệ lợi ích và quyền lực đặc trưng của từng chế độ xã hội. Vì vậy, dân chủ xã hội chủ nghĩa cần được nhận thức trong mối quan hệ thống nhất giữa bản chất chính trị của chế độ, quyền lực của nhân dân và những điều kiện kinh tế – xã hội bảo đảm cho quyền làm chủ được thực hiện.
Trong lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, sự hình thành và phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa gắn với quá trình xác lập quyền lực chính trị của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, cải biến những quan hệ kinh tế – xã hội cũ và xây dựng những quan hệ xã hội mới. C. Mác và Ph. Ăngghen nhấn mạnh yêu cầu nhà nước phải “ngày càng hướng tới cơ sở hiện thực của nó, tới con người hiện thực, nhân dân hiện thực, được xác định là sự nghiệp của bản thân nhân dân” (C. Mác và Ph. Ăngghen, 1993, tr. 349). Từ đó, dân chủ xã hội chủ nghĩa không chỉ được xem xét ở phương diện các quyền chính trị được pháp luật ghi nhận mà còn ở khả năng Nhân dân tham gia thực chất vào quá trình tổ chức và thực hiện quyền lực. Bản chất của nền dân chủ này được thể hiện ở việc xác lập nhân dân là chủ thể quyền lực, tạo lập những điều kiện và cơ chế để Nhân dân tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội, giám sát việc thực thi quyền lực và thụ hưởng thành quả phát triển. Như vậy, quyền làm chủ không chỉ là địa vị chính trị được xác lập về nguyên tắc mà còn là năng lực và khả năng thực tế của Nhân dân trong việc thực hiện quyền lực đó.
Vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh đặt Nhân dân ở vị trí trung tâm của đời sống chính trị và quá trình phát triển đất nước. Người khẳng định: “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ” (Hồ Chí Minh, 2011b, tr. 434). Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, quyền làm chủ của Nhân dân không chỉ thể hiện ở địa vị chính trị mà còn phải được bảo đảm thông qua tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức và những điều kiện để Nhân dân tham gia giải quyết công việc chung. Người nhấn mạnh: “Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân” (Hồ Chí Minh, 2011a, tr. 232). Những luận điểm này cho thấy, mối quan hệ thống nhất giữa quyền làm chủ của Nhân dân với trách nhiệm của Nhà nước trong phục vụ Nhân dân; giữa việc xác lập quyền với tổ chức thực hiện quyền; đồng thời, đặt ra yêu cầu phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân trong xây dựng và quản lý xã hội.
Trên cơ sở kế thừa chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng từng bước bổ sung, phát triển nhận thức về dân chủ xã hội chủ nghĩa trong quá trình lãnh đạo công cuộc đổi mới. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) xác định Nhà nước Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng và có trách nhiệm phục vụ Nhân dân (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2019, tr. 334). Theo đó, dân chủ xã hội chủ nghĩa vừa là bản chất của chế độ, vừa là mục tiêu và động lực phát triển đất nước; xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là một phương hướng cơ bản trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy quyền làm chủ của Nhân dân trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, thiết lập cơ chế phù hợp, thuận lợi và tin cậy để Nhân dân tham gia vào quá trình hoạch định đường lối, chính sách (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tr. 121). Những định hướng này thể hiện sự phát triển trong nhận thức về dân chủ: từ xác lập bản chất và nguyên tắc chính trị của chế độ đến chú trọng hơn việc tạo lập cơ chế và điều kiện để Nhân dân thực hiện quyền làm chủ. Dân chủ vì vậy không chỉ là mục tiêu của phát triển xã hội mà còn là phương thức huy động trí tuệ, nguồn lực và sức sáng tạo của Nhân dân, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị và thúc đẩy phát triển đất nước (Hệ thống Tư liệu – Văn kiện Đảng, 2015).
Ở Việt Nam, cơ sở hiến định của dân chủ xã hội chủ nghĩa được thể hiện tập trung trong nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Điều 2 Hiến pháp năm 2013 khẳng định Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân và tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Điều 6 quy định Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện (Quốc hội, 2013). Những quy định này xác lập nền tảng hiến định cho việc tổ chức và thực thi quyền làm chủ, đặt ra yêu cầu bảo đảm sự tham gia của Nhân dân trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước. Đặc biệt, Điều 28 Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền của công dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội, quy định trách nhiệm của Nhà nước trong việc tạo điều kiện để công dân tham gia, cũng như bảo đảm công khai, minh bạch trong tiếp nhận và phản hồi ý kiến, kiến nghị (Quốc hội, 2013). Như vậy, quyền làm chủ của Nhân dân không chỉ được xác lập ở phương diện nguyên tắc hiến định mà còn đòi hỏi phải được cụ thể hóa bằng các cơ chế tổ chức, thực thi, tiếp nhận, phản hồi và giám sát trong hoạt động của Nhà nước.
2.2. Xây dựng nền dân chủ: từ thiết chế đến kết quả thực thi
Một là, thể chế xác lập quyền làm chủ là phương diện nền tảng, bao gồm: hệ thống các nguyên tắc, quy định pháp luật, chính sách và thiết chế xác định địa vị chủ thể của Nhân dân, phạm vi quyền, phương thức thực hiện quyền và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Mức độ hoàn thiện của thể chế được thể hiện không chỉ ở tính đầy đủ của các quy định mà còn ở sự đồng bộ, thống nhất, tính khả thi và khả năng tiếp cận của người dân đối với các cơ chế dân chủ.
Hai là, điều kiện bảo đảm thực hiện quyền phản ánh những yếu tố kinh tế, xã hội, thông tin, văn hóa và năng lực cần thiết để Nhân dân có thể sử dụng các quyền đã được pháp luật ghi nhận. Những điều kiện này bao gồm khả năng tiếp cận thông tin, trình độ và kỹ năng tham gia, điều kiện vật chất, môi trường xã hội thuận lợi, cũng như khả năng tiếp cận các phương thức tham gia trực tiếp và trực tuyến. Vì vậy, sự tồn tại của quyền về mặt pháp lý chưa đồng nghĩa với khả năng thực hiện quyền bình đẳng trên thực tế; hiệu quả thực hiện còn phụ thuộc vào mức độ bảo đảm các điều kiện cần thiết cho người dân.
Ba là, cơ chế tổ chức thực hiện và kiểm soát quyền lực là khâu kết nối giữa quy định thể chế với hoạt động thực tiễn. Phương diện này tập trung xem xét cách thức tổ chức để Nhân dân tham gia vào quá trình xây dựng, thực hiện chính sách và quản lý xã hội; quy trình tiếp nhận, xử lý, phản hồi ý kiến, kiến nghị; hoạt động giám sát, kiểm tra và kiểm soát quyền lực; cũng như trách nhiệm giải trình của cơ quan, tổ chức và người có thẩm quyền. Một cơ chế dân chủ chỉ phát huy tác dụng khi sự tham gia của người dân được tổ chức thành quy trình rõ ràng, có khả năng tạo ra phản hồi và được theo dõi đến kết quả xử lý.
Bốn là, kết quả thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân phản ánh mức độ chuyển hóa các quyền và cơ chế dân chủ thành những tác động thực tế trong đời sống xã hội. Kết quả này có thể được xem xét qua mức độ tham gia của người dân, khả năng tiếp cận và sử dụng các quyền, mức độ tiếp thu và phản hồi ý kiến, hiệu quả giám sát, khả năng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng, cũng như mức độ công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động của các cơ quan công quyền. Đây là phương diện phản ánh trực tiếp hiệu quả thực thi dân chủ; đồng thời, cung cấp căn cứ để nhận diện những điểm nghẽn trong thể chế, điều kiện bảo đảm và cơ chế tổ chức thực hiện.
3. Những yêu cầu mới đối với xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế dân chủ gắn với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân được thực hiện bằng những cơ chế pháp lý đồng bộ và khả thi.
Trong điều kiện các quan hệ kinh tế – xã hội ngày càng đa dạng, những vấn đề liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân cũng trở nên phong phú và phức tạp hơn. Điều này đòi hỏi thể chế dân chủ không chỉ dừng ở việc ghi nhận quyền mà phải quy định rõ phương thức thực hiện, trách nhiệm của chủ thể có thẩm quyền và cơ chế bảo vệ quyền khi có vi phạm. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIII) xác định yêu cầu tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân và tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước (Ban Chấp hành Trung ương, 2022). Định hướng này cho thấy, hoàn thiện thể chế dân chủ và xây dựng Nhà nước pháp quyền có mối quan hệ gắn bó: pháp luật vừa xác lập, bảo vệ quyền làm chủ, vừa quy định thẩm quyền, trách nhiệm và giới hạn thực thi quyền lực công.
Do đó, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện các quy định về công khai, minh bạch, tiếp cận thông tin, tham gia góp ý chính sách, giám sát và phản hồi kiến nghị; đồng thời bảo đảm tính thống nhất giữa các quy định pháp luật và khả năng tổ chức thực hiện ở từng cấp, từng lĩnh vực. Đặc biệt, cần chú trọng tính khả thi của các quy định, khắc phục tình trạng quyền đã được ghi nhận nhưng thiếu quy trình, điều kiện hoặc cơ chế bảo đảm thực hiện. Đây là tiền đề pháp lý để chuyển quyền làm chủ từ nguyên tắc hiến định thành khả năng thực hiện trong đời sống xã hội.
Thứ hai, đổi mới phương thức tổ chức và thực hiện dân chủ phù hợp với việc sắp xếp tổ chức bộ máy và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Việc tổ chức chính quyền địa phương theo hai cấp, gồm: cấp tỉnh và cấp xã, theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đã làm thay đổi cách thức phân định thẩm quyền, tổ chức cung ứng dịch vụ công và giải quyết công việc của người dân ở địa phương. Luật đặt ra các nguyên tắc về xây dựng chính quyền địa phương gần Nhân dân, phục vụ Nhân dân, phát huy quyền làm chủ, bảo đảm trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực (Quốc hội, 2025a). Những thay đổi này tạo ra yêu cầu mới đối với việc tổ chức các kênh tham gia, giám sát và phản hồi của người dân, nhất là ở cấp xã – cấp trực tiếp giải quyết nhiều công việc gắn với đời sống dân cư. Trong bối cảnh đó, hiệu quả thực hiện dân chủ phụ thuộc đáng kể vào khả năng thích ứng của các thiết chế và phương thức tương tác giữa chính quyền với người dân. Việc phân định lại nhiệm vụ, quyền hạn cần đi đôi với xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, cá nhân có thẩm quyền, bảo đảm người dân biết cơ quan nào chịu trách nhiệm giải quyết công việc, tiếp nhận ý kiến và xử lý kiến nghị. Mặt khác, việc tổ chức lại đơn vị hành chính có thể làm thay đổi khoảng cách địa lý, quy mô dân cư và điều kiện tiếp cận các dịch vụ công, do đó cần quan tâm đến những nhóm dân cư ở địa bàn rộng, vùng xa trung tâm hoặc có điều kiện tiếp cận thông tin hạn chế. Yêu cầu cốt lõi là đổi mới tổ chức bộ máy phải gắn với bảo đảm tính liên tục, thuận tiện và minh bạch trong thực hiện quyền làm chủ; không để những thay đổi về cơ cấu tổ chức làm gián đoạn hoặc thu hẹp cơ hội tham gia, giám sát của người dân.
Thứ ba, phát huy dân chủ gắn với kiểm soát quyền lực, nâng cao trách nhiệm giải trình và hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị.
Quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân chỉ có thể được hiện thực hóa khi việc thực thi quyền lực được đặt trong khuôn khổ pháp luật, đúng thẩm quyền, chịu sự giám sát và có cơ chế xử lý trách nhiệm khi xảy ra vi phạm. Trong điều kiện yêu cầu quản trị quốc gia ngày càng cao, phát huy dân chủ không thể tách rời việc kiểm soát quyền lực, phòng ngừa tình trạng lạm quyền, thiếu trách nhiệm hoặc xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 nhấn mạnh yêu cầu phân công, phối hợp và kiểm soát hiệu quả quyền lực nhà nước, phát huy vai trò giám sát của Nhân dân (Ban Chấp hành Trung ương, 2022).
Từ yêu cầu đó, cần chú trọng mối quan hệ giữa quyền tham gia, quyền giám sát của Nhân dân với trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết và phản hồi của các cơ quan công quyền. Hoạt động của cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội cần được xem xét trong mối liên hệ với khả năng chuyển tải ý kiến, nguyện vọng của người dân thành những kiến nghị có địa chỉ, có cơ chế theo dõi và có kết quả xử lý. Đáng chú ý, Luật số 97/2025/QH15 đã sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 và các luật về tổ chức có liên quan, đặt ra yêu cầu tiếp tục thích ứng cơ chế thực hiện dân chủ với những thay đổi về tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị (Quốc hội, 2025b). Vì vậy, vấn đề cần quan tâm không chỉ là người dân có được tham gia hay không mà còn là ý kiến của họ được xem xét, phản hồi và xử lý như thế nào; trách nhiệm của chủ thể có thẩm quyền được xác định và kiểm tra ra sao. Đây là cơ sở để đánh giá chất lượng thực thi dân chủ, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với các thiết chế công quyền.
Thứ tư, đổi mới phương thức thực hiện dân chủ phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.
Sự phát triển của công nghệ số đang làm thay đổi phương thức tiếp cận thông tin, giao tiếp xã hội và tương tác giữa người dân với cơ quan nhà nước. Các nền tảng số có thể mở rộng khả năng công khai thông tin, tiếp nhận ý kiến, kiến nghị và tạo thêm kênh để người dân tham gia vào quá trình quản lý nhà nước, quản lý xã hội. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là động lực quan trọng cho phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; đồng thời chỉ ra những thách thức liên quan đến thể chế, hạ tầng, nguồn nhân lực và an ninh, an toàn thông tin (Bộ Chính trị, 2024). Những định hướng này đặt ra yêu cầu khai thác công nghệ số để đổi mới phương thức thực hiện dân chủ, kiểm soát những rủi ro phát sinh trên môi trường số.
Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ không mặc nhiên đồng nghĩa với mở rộng quyền làm chủ. Khả năng tham gia trên môi trường số còn phụ thuộc vào điều kiện tiếp cận thiết bị, hạ tầng kết nối, kỹ năng số, khả năng tiếp nhận và xử lý thông tin của người dân. Nếu không có giải pháp phù hợp, chuyển đổi số có thể tạo ra sự khác biệt về cơ hội tham gia giữa các nhóm dân cư, nhất là người cao tuổi, người khuyết tật, người dân ở vùng khó khăn hoặc những người hạn chế về kỹ năng công nghệ. Bên cạnh đó, việc thu thập, xử lý và sử dụng dữ liệu trong quá trình tương tác giữa chính quyền với người dân cần gắn với yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm an toàn thông tin và xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là kết hợp các phương thức tham gia trực tuyến với hình thức trực tiếp phù hợp; bảo đảm thông tin được cung cấp dễ tiếp cận, dễ hiểu; đồng thời, thiết lập quy trình tiếp nhận, xử lý và phản hồi ý kiến trên môi trường số một cách minh bạch, có trách nhiệm.
4. Thực tiễn xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Một là, thể chế bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân từng bước được hoàn thiện, tạo cơ sở pháp lý cho việc mở rộng và nâng cao chất lượng thực hiện dân chủ. Hiến pháp năm 2013 khẳng định tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, đồng thời quy định Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Trên cơ sở đó, hệ thống pháp luật về bầu cử, tổ chức bộ máy nhà nước, tiếp cận thông tin, khiếu nại, tố cáo, tiếp công dân và giám sát hoạt động của các cơ quan công quyền từng bước được bổ sung, hoàn thiện. Đáng chú ý, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 đã cụ thể hóa những nội dung Nhân dân được biết, được bàn và quyết định, được tham gia ý kiến, kiểm tra và giám sát; đồng thời, quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm thực hiện các quyền đó. Qua đó, nguyên tắc quyền làm chủ của Nhân dân từng bước được chuyển hóa thành các quyền, trình tự và cơ chế pháp lý cụ thể, có thể vận dụng trong hoạt động quản lý nhà nước và đời sống cộng đồng.
Quá trình hoàn thiện thể chế dân chủ cũng ngày càng gắn chặt với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và kiểm soát quyền lực nhà nước. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIII) xác định yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế để Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện, tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước. Điều đó cho thấy, phát huy dân chủ không chỉ là mở rộng phạm vi các quyền được pháp luật ghi nhận mà còn đòi hỏi xác lập rõ trách nhiệm của các chủ thể thực thi quyền lực, bảo đảm điều kiện để Nhân dân tham gia, giám sát và yêu cầu giải trình. Đây là bước phát triển quan trọng trong nhận thức về mối quan hệ giữa thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân với tổ chức và kiểm soát quyền lực nhà nước.
Hai là, các điều kiện bảo đảm thực hiện quyền làm chủ từng bước được cải thiện, nhưng cơ hội tham gia và khả năng thụ hưởng vẫn có sự khác biệt giữa các nhóm dân cư. Sự phát triển kinh tế – xã hội, mở rộng hệ thống giáo dục, nâng cao khả năng tiếp cận thông tin và ứng dụng công nghệ số đã tạo thêm điều kiện để người dân tham gia vào các hoạt động chính trị – xã hội. Cùng với việc đa dạng hóa các kênh cung cấp thông tin và tương tác với cơ quan công quyền, người dân có thêm phương thức phản ánh, kiến nghị, tiếp cận dịch vụ công và theo dõi quá trình giải quyết công việc của chính quyền. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận và sử dụng các điều kiện đó chưa đồng đều giữa các nhóm dân cư.
Báo cáo PAPI năm 2024, dựa trên khảo sát 18.894 người dân được lựa chọn ngẫu nhiên cho thấy, sự khác biệt trong đánh giá và trải nghiệm quản trị theo giới tính, dân tộc, tình trạng cư trú và khu vực sinh sống. Theo UNDP (2025a), phụ nữ có xu hướng đánh giá hiệu quả quản trị thấp hơn nam giới, đặc biệt ở các phương diện tham gia và công khai, minh bạch trong ra quyết định ở địa phương. Người dân tộc thiểu số cũng có mức độ hài lòng thấp hơn người Kinh ở nhiều chiều cạnh; người tạm trú, nhất là tại các địa phương có lượng người nhập cư lớn, gặp những hạn chế nhất định trong tiếp cận dịch vụ công. Bên cạnh đó, các địa phương miền núi, vùng cao có kết quả thấp hơn các địa phương đồng bằng ở một số phương diện như sự tham gia của người dân, tính công khai, minh bạch và quản trị điện tử. Khoảng cách số vẫn tồn tại giữa các nhóm dân cư về khả năng tiếp cận và sử dụng internet, dịch vụ công trực tuyến.
Những kết quả này cho thấy, cần phân biệt giữa sự bình đẳng về quyền được xác lập trong pháp luật với khả năng thực tế để mỗi người dân sử dụng các quyền đó. Từ góc độ xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, cải thiện điều kiện kinh tế, nâng cao dân trí, phát triển kỹ năng số và bảo đảm khả năng tiếp cận thông tin có ý nghĩa trực tiếp đối với việc mở rộng cơ hội thực hiện quyền làm chủ. Đồng thời, các chỉ số về mức độ hài lòng và trải nghiệm quản trị chỉ phản ánh một số khía cạnh của điều kiện tham gia, không thể thay thế việc đánh giá toàn diện mức độ thực hiện các quyền dân chủ. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng cơ hội tham gia trên phương diện hình thức mà còn phải giảm thiểu những rào cản về kinh tế, xã hội, địa lý và công nghệ đang ảnh hưởng đến khả năng thực hiện quyền của các nhóm dân cư.
Ba là, cơ chế tổ chức thực hiện dân chủ và kiểm soát quyền lực tiếp tục được củng cố, nhưng hiệu quả công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình chưa đồng đều. Việc triển khai các quy định về thực hiện dân chủ ở cơ sở, duy trì hoạt động tiếp xúc cử tri, đối thoại, tiếp công dân và phát huy vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị – xã hội đã góp phần hình thành những kênh để Nhân dân tham gia và giám sát hoạt động của cơ quan công quyền. Đây là những cơ chế quan trọng kết nối quyền làm chủ được xác lập trong pháp luật với quá trình thực thi quyền lực nhà nước ở cơ sở.
Tuy nhiên, kết quả khảo sát PAPI cho thấy, chất lượng vận hành các cơ chế này vẫn còn những hạn chế. Báo cáo PAPI năm 2023 ghi nhận sự suy giảm ở một số chiều cạnh quản trị so với năm 2022, trong đó có sự tham gia của người dân ở cấp cơ sở, công khai, minh bạch trong việc ra quyết định ở địa phương và trách nhiệm giải trình với người dân. Đáng chú ý, tỷ lệ người được khảo sát xác nhận bảng kê thu, chi ngân sách cấp xã được công khai giảm xuống còn 39% năm 2023, trong khi giai đoạn 2018 – 2022 tỷ lệ này dao động khoảng 43 – 46% (UNDP, 2024a). Đây là dấu hiệu cho thấy, việc pháp luật quy định nghĩa vụ công khai thông tin chưa đồng nghĩa với việc thông tin luôn được cung cấp đầy đủ, kịp thời và có thể tiếp cận trong thực tế.
Kết quả PAPI năm 2024 cho thấy, một số phương diện quản trị có chuyển biến tích cực, trong đó có công khai, minh bạch trong việc ra quyết định ở địa phương. Tuy nhiên, theo UNDP (2025a), chỉ có ba trong tám lĩnh vực quản trị được khảo sát đạt mức điểm cao theo đánh giá của người dân trên phạm vi toàn quốc. Diễn biến này cho thấy chất lượng quản trị có thể được cải thiện qua từng năm, nhưng vẫn còn những khoảng trống trong quá trình tổ chức thực hiện. Đối với xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, vấn đề cần chú trọng không chỉ là duy trì các hình thức công khai, lấy ý kiến và giám sát mà còn phải bảo đảm thông tin thực sự đến được với người dân, ý kiến tham gia được xem xét và kiến nghị giám sát được xử lý, phản hồi theo thẩm quyền và trách nhiệm xác định. Nói cách khác, hiệu quả của cơ chế dân chủ cần được đánh giá bằng khả năng tạo ra sự kết nối thực chất giữa quyền tham gia của người dân với trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết và giải trình của các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền.
Bốn là, hoạt động của bộ máy nhà nước từng bước chuyển biến theo hướng phục vụ Nhân dân, song chất lượng đáp ứng và trách nhiệm giải trình vẫn cần tiếp tục được nâng cao. Quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh cải cách hành chính đã góp phần đổi mới mối quan hệ giữa cơ quan nhà nước với người dân theo hướng công khai, minh bạch và chú trọng chất lượng phục vụ. Việc triển khai cơ chế một cửa, một cửa liên thông, cải cách thủ tục hành chính và mở rộng cung cấp dịch vụ công trực tuyến từng bước tạo thuận lợi hơn cho người dân trong giải quyết công việc hành chính.
Theo kết quả Chỉ số hài lòng của người dân đối với sự phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước (SIPAS), năm 2024 mức độ hài lòng trung bình toàn quốc đạt 83,94%, tăng 1,28 điểm phần trăm so với năm 2023 (Báo Điện tử Chính phủ, 2025). Đến năm 2025, chỉ số này đạt 83,09%, giảm 0,85 điểm phần trăm so với năm trước. Kết quả khảo sát năm 2025 được tổng hợp từ 35.649 phiếu hợp lệ tại 720 xã, phường thuộc 34 tỉnh, thành phố (Bộ Nội vụ, 2026). Những số liệu trên cho thấy, mức độ hài lòng của người dân đối với sự phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước vẫn duy trì trên 83%, nhưng chưa thể khẳng định chất lượng phục vụ liên tục được cải thiện. Sự biến động giữa các năm đặt ra yêu cầu tiếp tục xem xét những yếu tố ảnh hưởng đến trải nghiệm của người dân, nhất là tính thuận tiện trong tiếp cận dịch vụ, thái độ và trách nhiệm của cán bộ, công chức, chất lượng giải quyết công việc và cơ chế tiếp nhận, xử lý phản ánh, kiến nghị.
Từ những kết quả trên có thể thấy, quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đã đạt được những kết quả quan trọng trong hoàn thiện thể chế, mở rộng các hình thức thực hiện dân chủ, cải thiện điều kiện tham gia và đổi mới hoạt động của bộ máy nhà nước. Những kết quả đó góp phần tạo lập cơ sở chính trị, pháp lý và tổ chức cho việc hiện thực hóa quyền làm chủ trong đời sống xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, sự phát triển của thể chế và các hình thức dân chủ chưa đồng nghĩa với việc quyền làm chủ được thực hiện đầy đủ, đồng đều và hiệu quả. Khoảng cách giữa quyền được pháp luật ghi nhận với khả năng thực hiện quyền; giữa yêu cầu công khai, minh bạch với khả năng tiếp cận thông tin; giữa cơ chế tiếp nhận ý kiến với hiệu quả phản hồi, giải trình vẫn là những vấn đề cần tiếp tục được khắc phục. Đây là cơ sở thực tiễn để nhận diện những yêu cầu và giải pháp đặt ra đối với quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
5. Một số giải pháp
Một là, tiếp tục hoàn thiện thể chế về dân chủ xã hội chủ nghĩa theo hướng đồng bộ, khả thi, gắn với hiệu quả thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân.
Tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các quy định về công khai thông tin, tham gia ý kiến, đối thoại, giám sát và trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước, bảo đảm tính thống nhất giữa các quy định pháp luật và điều kiện tổ chức thực hiện. Trọng tâm là cụ thể hóa trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức, cá nhân trong cung cấp thông tin, tổ chức lấy ý kiến, tiếp thu và phản hồi kiến nghị của Nhân dân khi triển khai Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022. Đối với những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, cần bảo đảm người dân được tham gia ngay từ giai đoạn xây dựng phương án, có đủ thông tin để thảo luận và được thông báo về kết quả tiếp thu ý kiến. Việc lấy ý kiến cần thực chất, tránh hình thức hoặc chỉ nhằm hoàn tất thủ tục hành chính.
Cùng với hoàn thiện quy định pháp luật, cần tăng cường kiểm tra, giám sát và đánh giá việc thực hiện các quy định về dân chủ; kịp thời phát hiện những bất cập trong quá trình tổ chức thực hiện để điều chỉnh phù hợp. Đặc biệt, cần từng bước xây dựng cơ chế đánh giá dựa trên kết quả thực hiện quyền làm chủ, trong đó chú trọng mức độ tiếp cận thông tin, khả năng tham gia của người dân, tỷ lệ kiến nghị được xem xét, giải quyết và chất lượng phản hồi của cơ quan có thẩm quyền. Qua đó, chuyển trọng tâm từ đánh giá mức độ đầy đủ của quy định và quy trình sang đánh giá hiệu quả thực chất của việc bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân.
Hai là, đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước trong bảo đảm, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân.
Trong điều kiện phát triển mới, cần tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng theo hướng nâng cao chất lượng hoạch định chủ trương, tăng cường kiểm tra, giám sát và phát huy trách nhiệm của tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên trong thực hiện dân chủ. Cần coi trọng thực hành dân chủ trong Đảng, thực hiện nghiêm nguyên tắc tập trung dân chủ, đề cao trách nhiệm nêu gương và trách nhiệm của người đứng đầu; đồng thời, khắc phục những biểu hiện quan liêu, xa dân, thiếu trách nhiệm trong tiếp nhận và giải quyết kiến nghị của Nhân dân. Việc đổi mới phương thức lãnh đạo cần gắn với yêu cầu tôn trọng, bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, không làm thay chức năng quản lý nhà nước hoặc hoạt động của các thiết chế đại diện và giám sát.
Đối với Nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tổ chức và thực thi quyền lực theo hướng phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm của từng cơ quan, bảo đảm quyền lực được thực hiện trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát hiệu quả. Trong quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cần đặc biệt chú trọng nâng cao năng lực quản trị và chất lượng phục vụ của chính quyền cấp xã; bảo đảm việc phân cấp, phân quyền đi đôi với nguồn lực, nhân lực, điều kiện thực hiện và cơ chế kiểm tra, giám sát. Đồng thời, cần củng cố các kênh tương tác giữa chính quyền với người dân, bảo đảm những vấn đề phát sinh từ cơ sở được tiếp nhận và xử lý kịp thời, đúng thẩm quyền. Qua đó, nâng cao năng lực đáp ứng của bộ máy nhà nước và tăng cường mối liên hệ giữa chính quyền với Nhân dân.
Ba là, nâng cao chất lượng tham gia thực chất của Nhân dân, gắn mở rộng các hình thức dân chủ với hiệu quả tiếp thu, phản hồi và giải quyết kiến nghị.
Phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân là yêu cầu trung tâm trong xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Vì vậy, cần tiếp tục đổi mới các hình thức thực hiện dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện theo hướng bảo đảm sự tham gia chủ động, có thông tin và có khả năng tác động đến quá trình xây dựng, thực hiện chính sách. Đối với hoạt động lấy ý kiến Nhân dân, cần xác định rõ mục đích, nội dung, đối tượng tham gia và trách nhiệm của cơ quan tổ chức; đồng thời, bảo đảm thông tin được cung cấp đầy đủ, dễ tiếp cận, phù hợp với đặc điểm của từng nhóm dân cư. Việc lấy ý kiến phải được tiến hành vào thời điểm người dân còn có khả năng đóng góp vào các phương án đang được xem xét, tránh tình trạng chỉ thực hiện để hoàn tất quy trình.
Đối với các cơ quan dân cử, cần tiếp tục nâng cao chất lượng hoạt động tiếp xúc cử tri, giám sát việc giải quyết kiến nghị và phản ánh kịp thời những vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội cần đổi mới phương thức tập hợp, phản ánh ý kiến, nguyện vọng của Nhân dân; phát huy vai trò đại diện, giám sát và phản biện xã hội, nhất là đối với những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Đồng thời, cần đa dạng hóa phương thức tham gia, tạo điều kiện để các nhóm dân cư khác nhau, bao gồm những nhóm còn hạn chế về điều kiện kinh tế, trình độ tiếp cận thông tin hoặc địa bàn sinh sống, có cơ hội bày tỏ ý kiến. Chất lượng tham gia cần được đánh giá không chỉ qua số lượng cuộc họp, hội nghị hay lượt ý kiến mà quan trọng hơn là mức độ ý kiến được xem xét, tiếp thu và phản hồi, cũng như khả năng người dân tham gia thực chất vào những quyết định liên quan đến đời sống của mình.
Bốn là, tăng cường kiểm soát quyền lực, nâng cao trách nhiệm giải trình và hiệu quả giám sát của Nhân dân đối với hoạt động của các cơ quan, tổ chức và người có thẩm quyền.
Tiếp tục hoàn thiện các cơ chế kiểm tra, thanh tra, giám sát và kiểm soát quyền lực; đồng thời, xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong quá trình thực thi nhiệm vụ, quyền hạn. Trọng tâm là tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan công quyền, nhất là đối với những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân, như: quản lý đất đai, đầu tư công, ngân sách, thực hiện chính sách xã hội và cung ứng dịch vụ công. Việc công khai thông tin không chỉ cần tuân thủ đúng quy định mà còn phải bảo đảm tính đầy đủ, kịp thời, dễ hiểu, dễ tiếp cận và có khả năng kiểm chứng, qua đó, tạo điều kiện để Nhân dân thực hiện quyền giám sát.
Cùng với đó, cần nâng cao hiệu quả hoạt động của các thiết chế giám sát ở cơ sở, nhất là ban thanh tra nhân dân, ban giám sát đầu tư của cộng đồng và các hình thức giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị – xã hội. Cần bảo đảm điều kiện hoạt động, khả năng tiếp cận thông tin và tính độc lập tương đối trong thực hiện nhiệm vụ giám sát theo quy định pháp luật. Đối với các kiến nghị được đưa ra qua hoạt động giám sát, cần xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm tiếp nhận, thời hạn xử lý, phương thức phản hồi và cơ chế theo dõi kết quả thực hiện. Trách nhiệm giải trình phải trở thành yêu cầu thường xuyên trong hoạt động công vụ, gắn với trách nhiệm của người đứng đầu và kết quả thực hiện nhiệm vụ; không chỉ được đặt ra khi phát sinh khiếu nại, tố cáo hoặc yêu cầu từ cơ quan có thẩm quyền. Qua đó, tăng cường khả năng kiểm soát quyền lực và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với các cơ quan công quyền.
Năm là, đổi mới phương thức thực hiện dân chủ trên môi trường số, bảo đảm các điều kiện để mọi tầng lớp Nhân dân tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, cần chủ động ứng dụng khoa học, công nghệ để mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, tăng cường tương tác giữa cơ quan nhà nước với người dân và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện dân chủ. Trọng tâm là phát triển các nền tảng số phục vụ cung cấp thông tin, tiếp nhận phản ánh, kiến nghị, tham vấn chính sách và theo dõi kết quả giải quyết công việc theo hướng thuận tiện, minh bạch, có khả năng kết nối và sử dụng thống nhất. Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ phải đi đôi với đổi mới quy trình và xác định rõ trách nhiệm xử lý của cơ quan có thẩm quyền; bảo đảm ý kiến, phản ánh được tiếp nhận trên môi trường số đều có cơ chế phân loại, chuyển xử lý, theo dõi và phản hồi cụ thể. Đồng thời, cần chú trọng bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm an toàn thông tin và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân trong quá trình sử dụng các nền tảng số.
Sáu là, cần nhận thức rõ rằng, chuyển đổi số chỉ thực sự góp phần mở rộng dân chủ khi không tạo ra những rào cản mới đối với các nhóm dân cư còn hạn chế về điều kiện tiếp cận công nghệ. Vì vậy, cần duy trì các phương thức cung cấp thông tin và tiếp nhận ý kiến phù hợp với người cao tuổi, người khuyết tật, người dân ở vùng sâu, vùng xa và những nhóm chưa có điều kiện sử dụng dịch vụ số; nâng cao kỹ năng số và năng lực tham gia của người dân. Bên cạnh đó, phát huy dân chủ phải gắn với phát triển kinh tế, nâng cao dân trí, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bởi đây là những điều kiện quan trọng để người dân có năng lực và cơ hội thực hiện quyền làm chủ. Cần chú trọng phổ biến, giáo dục pháp luật, bồi dưỡng kỹ năng tham gia và giám sát; quan tâm tháo gỡ những rào cản về kinh tế, địa lý, thông tin và công nghệ đang ảnh hưởng đến khả năng thực hiện quyền của các nhóm dân cư. Qua đó, bảo đảm quá trình chuyển đổi số không chỉ nâng cao hiệu quả quản trị mà còn góp phần mở rộng cơ hội tham gia bình đẳng và thực chất của Nhân dân.
6. Kết luận
Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là nội dung cốt lõi của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, là yêu cầu khách quan của sự nghiệp đổi mới, phát triển đất nước và hội nhập quốc tế. Qua 40 năm đổi mới, nhận thức của Đảng về dân chủ xã hội chủ nghĩa không ngừng được bổ sung và phát triển trên cơ sở kiên định chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, gắn với tổng kết thực tiễn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới. Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn, bài viết khẳng định, xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa không chỉ là quá trình hoàn thiện thể chế và mở rộng các hình thức thực hiện dân chủ mà quan trọng hơn là bảo đảm các quyền dân chủ được thực hiện thực chất trong đời sống xã hội. Điều đó đòi hỏi sự gắn kết đồng bộ giữa thể chế xác lập quyền làm chủ, các điều kiện bảo đảm thực hiện quyền, cơ chế tổ chức thực hiện và kiểm soát quyền lực, với kết quả tham gia và giám sát của Nhân dân. Thực tiễn Việt Nam cho thấy, bên cạnh những thành tựu đạt được, vẫn cần tiếp tục khắc phục khoảng cách giữa quyền được pháp luật ghi nhận với khả năng thực hiện quyền trên thực tế; nâng cao chất lượng tham gia, hiệu quả giám sát và trách nhiệm giải trình của các chủ thể thực thi quyền lực.
Trong kỷ nguyên mới, những biến đổi về kinh tế – xã hội, tổ chức bộ máy nhà nước và phương thức quản trị quốc gia, đặc biệt là quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp và chuyển đổi số, đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới thể chế, cơ chế vận hành và các điều kiện bảo đảm thực hiện dân chủ. Vì vậy, cần kiên trì hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa theo hướng thực chất, đồng bộ và hiệu quả; phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân, gắn mở rộng dân chủ với tăng cường kỷ cương, pháp luật, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình. Đây vừa là yêu cầu của quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, vừa là điều kiện quan trọng để khơi dậy sức mạnh, tiềm năng và sự đồng thuận xã hội, tạo động lực cho sự phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Tài liệu tham khảo:
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022). Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Nội vụ (2025). Báo cáo Chỉ số hài lòng của người dân đối với sự phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước – SIPAS 2024. https://moha.gov.vn//Upload/KND/TT/Lists/TinTuc/Attachments/57023/7eea3c1a-e73a-4b5c-a7ba-0be25f637aaa..pdf
Báo Điện tử Chính phủ (06/4/2025). Người dân ngày càng hài lòng với cơ quan hành chính. https://baochinhphu.vn/nguoi-dan-ngay-cang-hai-long-voi-co-quan-hanh-chinh-102250406104559899.htm.
C. Mác và Ph. Ăngghen (1993). Toàn tập (Tập 1). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Chương trình Phát triển Liên Hợp quốc (UNDP) (15/4/2025a). Báo cáo Chỉ số Hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh ở Việt Nam (PAPI) năm 2024. https://www.undp.org/vi/vietnam/publications/bao-cao-chi-so-hieu-qua-quan-tri-va-hanh-chinh-cong-cap-tinh-o-viet-nam-papi-nam-2024
Chương trình Phát triển Liên Hợp quốc (UNDP) (15/4/2025b). Báo cáo PAPI 2024: Đổi mới bộ máy chính quyền địa phương – Cơ hội mang tính lịch sử để nâng cao hiệu quả quản trị địa phương và phục vụ nhân dân. https://www.undp.org/vi/vietnam/press-releases/bao-cao-papi-2024-doi-moi-bo-may-chinh-quyen-dia-phuong-co-hoi-mang-tinh-lich-su-de-nang-cao-hieu-qua-quan-tri-dia-phuong-va
Đảng Cộng sản Việt Nam (2019). Văn kiện Đại hội Đảng thời kỳ đổi mới (phần II) (Đại hội X, XI, XII). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Hồ Chí Minh (2011a). Toàn tập (Tập 6). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Hồ Chí Minh (2011b). Toàn tập (Tập 7). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Hệ thống Tư liệu – Văn kiện Đảng (30/9/2015). Dân chủ xã hội chủ nghĩa – Bản chất của chế độ, mục tiêu và động lực phát triển đất nước PGS. TS. Lê Minh Quân. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/gioi-thieu-van-kien-dang/dan-chu-xa-hoi-chu-nghia-ban-chat-cua-che-do-muc-tieu-va-dong-luc-phat-trien-dat-nuoc-pgs-ts-le-minh-956
Quốc hội (2025). Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025)
Quốc hội (2022). Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022
Quốc hội (2025). Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025
United Nations Development Programme (UNDP) (2023). PAPI 2023: The Viet Nam Provincial Governance and Public Administration Performance Index.
V.I. Lênin (2005). Toàn tập (Tập 38). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
