Institutions for making better use of the results of transforming science, technology and innovation into direct productive forces – policy implications for Vietnam in the new era
TS. Nguyễn Thị Thùy Dung
Học viện Chính trị khu vực I
Email: Nguyenthithuydung66@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng giữ vai trò quyết định đối với năng suất, năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Việc chuyển hóa tri thức và thành tựu khoa học, công nghệ thành lực lượng sản xuất trực tiếp không chỉ phụ thuộc vào năng lực nghiên cứu, phát triển công nghệ mà còn đòi hỏi thể chế phù hợp để thúc đẩy ứng dụng, thương mại hóa và lan tỏa các kết quả đổi mới sáng tạo. Dựa trên luận điểm của C. Mác về vai trò của khoa học trong lực lượng sản xuất và lý thuyết hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia của Freeman (1987), Nelson (1993), bài viết phân tích cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng thể chế ở Việt Nam và đề xuất ba nhóm gợi ý chính sách: thúc đẩy thương mại hóa tri thức; nâng cao năng suất thông qua ứng dụng khoa học, công nghệ; kiến tạo môi trường và văn hóa đổi mới sáng tạo. Qua đó, bài viết góp phần làm rõ yêu cầu hoàn thiện thể chế nhằm hiện thực hóa định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 và Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025.
Từ khóa: Đổi mới sáng tạo; khoa học, công nghệ; kỷ nguyên mới; lực lượng sản xuất trực tiếp; thể chế; Việt Nam.
Abstract: In the context of the Fourth Industrial Revolution, science, technology and innovation have increasingly become decisive factors in each country’s productivity, competitiveness and sustainable development. The transformation of knowledge and scientific and technological achievements into direct productive forces depends not only on research and technology development capacity but also requires appropriate institutions to promote the application, commercialization and diffusion of innovation outcomes. Building on Marx’s thesis on the role of science in the productive forces, and on the national systems of innovation theory of Freeman (1987) and Nelson (1993), this article analyzes the theoretical foundations, assesses the current institutional landscape in Vietnam, and proposes three groups of policy implications: promoting knowledge commercialization, enhancing productivity through the application of science and technology, and fostering an innovation environment and culture. In doing so, the article helps clarify what institutional improvements are needed to realize the orientations set out in Resolution No. 57-NQ/TW dated 22 December 2024 and the 2025 Law on Science, Technology and Innovation.
Keywords: Innovation; science and technology; new era; direct productive forces; institutions; Vietnam.
1. Đặt vấn đề
Lực lượng sản xuất giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển của xã hội. Trong nền kinh tế hiện đại, cùng với sự phát triển của tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực trực tiếp thúc đẩy tăng trưởng, nâng cao năng suất và cải thiện chất lượng cuộc sống. Từ giữa thế kỷ XIX, C. Mác đã dự báo về khả năng tri thức xã hội phổ biến chuyển hóa thành lực lượng sản xuất trực tiếp (Marx, 1973, tr. 706). Dưới tác động của cách mạng công nghiệp 4.0, dự báo này ngày càng được hiện thực hóa, thể hiện qua vai trò ngày càng nổi bật của tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong tổ chức sản xuất, phân bổ nguồn lực và tạo ra giá trị kinh tế.
Ở Việt Nam, Đại hội XIV của Đảng xác định: “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải thực sự trở thành động lực then chốt của tăng trưởng; là nền tảng nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh; là công cụ nâng cao hiệu quả quản trị, năng lực tự chủ quốc gia, bảo đảm quốc phòng, an ninh; là phương thức để tạo ra các mô hình kinh doanh mới, việc làm mới, giá trị gia tăng mới” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tr. 31). Định hướng này được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; đồng thời, được thể chế hóa trong Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 (Quốc hội, 2025a).
Mặc dù đã có những chuyển biến tích cực, việc đưa kết quả nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào sản xuất, kinh doanh và đời sống ở Việt Nam vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, giữa sáng tạo tri thức và thương mại hóa kết quả nghiên cứu cho thấy những hạn chế trong cơ chế vận hành và hệ thống thể chế. Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là nâng cao năng lực nghiên cứu, phát triển công nghệ mà quan trọng hơn là hoàn thiện thể chế để thúc đẩy quá trình chuyển hóa tri thức và thành tựu đổi mới sáng tạo thành năng lực sản xuất, năng suất và giá trị gia tăng. Đây là yêu cầu cấp thiết nhằm phát huy vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đối với mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
2. Tổng quan nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu
2.1. Tổng quan nghiên cứu
Vấn đề thể chế thúc đẩy chuyển hóa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành lực lượng sản xuất đã được tiếp cận từ nhiều góc độ lý luận và thực tiễn. Trên phương diện kinh điển, C. Mác (1973, tr. 706) trong tác phẩm Grundrisse đã chỉ ra vai trò ngày càng quan trọng của tri thức xã hội đối với sự phát triển lực lượng sản xuất, khi khẳng định tri thức xã hội phổ biến đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. V.I. Lênin (2005) tiếp tục nhấn mạnh vai trò của khoa học – kỹ thuật đối với việc nâng cao năng suất lao động xã hội và thúc đẩy công nghiệp hóa.
Trên phương diện lý thuyết đương đại, Freeman (1987) với nghiên cứu về kinh nghiệm phát triển của Nhật Bản đã đặt nền móng cho lý thuyết hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia (National Innovation System – NIS), nhấn mạnh vai trò của các thiết chế và mối liên kết giữa các chủ thể trong thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Nelson (1993) tiếp tục phát triển cách tiếp cận này thông qua nghiên cứu so sánh hệ thống đổi mới sáng tạo ở 15 quốc gia, làm rõ sự khác biệt về cấu trúc thể chế và cơ chế phối hợp giữa các chủ thể trong hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ. Etzkowitz & Leydesdorff (2000) đề xuất mô hình Triple Helix, nhấn mạnh mối quan hệ tương tác giữa Nhà nước, trường đại học và doanh nghiệp trong sản xuất, chuyển giao và lan tỏa tri thức. Ở góc độ vai trò của Nhà nước, Mazzucato (2015) cho rằng, Nhà nước không chỉ khắc phục những khiếm khuyết của thị trường mà còn có khả năng kiến tạo thị trường, định hướng và thúc đẩy các đột phá công nghệ.
Tại Việt Nam, một số nghiên cứu đã tập trung phân tích những khía cạnh cụ thể của phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nguyễn Văn Thạo (05/9/2022) đề cập vai trò của tiềm lực khoa học, công nghệ trong cơ cấu lại nền công nghiệp; Nguyễn Đức Nhật Anh (24/10/2025) nghiên cứu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) trong nền kinh tế số; Phạm Mạnh Hùng & Tô Thế Nguyên (17/02/2025) phân tích đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), cũng như vị thế đổi mới sáng tạo của Việt Nam. Các nghiên cứu này cung cấp những luận cứ quan trọng, song chủ yếu tiếp cận từng khía cạnh riêng lẻ, như: chuyển giao công nghệ, cơ chế thử nghiệm, nhân lực hoặc đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Việc xem xét một cách hệ thống mối quan hệ giữa thể chế với ba phương diện: thương mại hóa tri thức, nâng cao năng suất và kiến tạo môi trường, văn hóa đổi mới sáng tạo vẫn cần được tiếp tục làm rõ, nhất là trong bối cảnh Việt Nam triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024 và Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025. Trên cơ sở đó, bài viết xây dựng khung phân tích ba trụ cột, làm căn cứ đánh giá thực trạng và đề xuất gợi ý chính sách hoàn thiện thể chế ở Việt Nam.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu: Một là, phương pháp phân tích tài liệu và luận giải lý thuyết, tập trung nghiên cứu các quan điểm kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin và lý thuyết đương đại về hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, qua đó, xây dựng cơ sở lý luận và khung phân tích về vai trò của thể chế trong chuyển hóa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành lực lượng sản xuất trực tiếp.
Hai là, phương pháp phân tích chính sách, rà soát, phân tích các văn bản pháp luật và chính sách của Việt Nam về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, chú trọng những chủ trương, chính sách được ban hành trong giai đoạn 2024 – 2026 để nhận diện định hướng, cơ chế và những vấn đề đặt ra trong quá trình tổ chức thực hiện.
Ba là, phương pháp so sánh quốc tế, đối chiếu các chỉ số về đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D), nhân lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo của Việt Nam với một số quốc gia trong khu vực và trên thế giới, qua đó nhận diện khoảng cách và kinh nghiệm có thể tham khảo.
Bốn là, phương pháp tổng hợp, khái quát kết quả phân tích lý luận, chính sách và so sánh quốc tế để nhận diện những bất cập trong thể chế, làm cơ sở đề xuất các gợi ý chính sách phù hợp với yêu cầu phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới.
3. Cơ sở lý luận
3.1. Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong vai trò lực lượng sản xuất trực tiếp
Theo Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, khoa học là hệ thống tri thức về bản chất và quy luật tồn tại, phát triển của các sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy; công nghệ là tập hợp các giải pháp kỹ thuật, quy trình, công cụ, bao gồm cả bí quyết, được hình thành trên cơ sở ứng dụng tri thức khoa học và kinh nghiệm để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm; đổi mới sáng tạo là hoạt động tạo ra sản phẩm, dịch vụ, quy trình hoặc mô hình kinh doanh mới, hay cải tiến đáng kể những sản phẩm, dịch vụ, quy trình và mô hình kinh doanh hiện có (Quốc hội, 2025a).
Trong nền kinh tế tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có mối quan hệ gắn bó, tác động qua lại và bổ trợ lẫn nhau. Khoa học tạo ra tri thức mới; công nghệ chuyển hóa tri thức thành các giải pháp kỹ thuật và quy trình sản xuất; đổi mới sáng tạo đưa những tri thức, công nghệ đó vào ứng dụng, tạo ra sản phẩm, dịch vụ và giá trị mới. Khi được kết nối và khai thác hiệu quả, ba yếu tố này trở thành động lực trực tiếp thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất.
Từ giữa thế kỷ XIX, C. Mác đã dự báo xu hướng tri thức xã hội phổ biến trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp; đồng thời chỉ ra rằng, sự phát triển của tư bản cố định phản ánh mức độ tri thức xã hội được chuyển hóa thành lực lượng sản xuất và tham gia ngày càng sâu vào quá trình sản xuất (Marx, 1973, tr. 706). Luận điểm này cho thấy, tri thức khoa học không chỉ tác động gián tiếp thông qua trình độ người lao động hay công cụ lao động mà còn được vật chất hóa trong máy móc, thiết bị, công nghệ, quy trình và phương thức tổ chức sản xuất. Vì vậy, trong điều kiện hiện nay, năng lực tạo lập, ứng dụng và đổi mới tri thức trở thành một yếu tố quan trọng quyết định năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
3.2. Thể chế và thể chế phát huy kết quả chuyển hóa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo
Thể chế là hệ thống các quy tắc, quy định pháp luật, bộ máy quản lý và cơ chế vận hành nhằm điều chỉnh các quan hệ, hoạt động của con người trong đời sống xã hội (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021, tr. 187). Trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, thể chế, bao gồm: hệ thống chính sách, pháp luật, cơ chế tài chính, quản lý và phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các chủ thể xã hội khác.
Theo lý thuyết hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia (National Innovation System – NIS) của Freeman (1987) & Nelson (1993), hiệu quả đổi mới sáng tạo không chỉ phụ thuộc vào năng lực riêng lẻ của từng chủ thể mà còn được quyết định bởi chất lượng tương tác và liên kết giữa các chủ thể trong hệ thống. Mô hình Triple Helix của Etzkowitz & Leydesdorff (2000) nhấn mạnh sự phối hợp giữa Nhà nước, trường đại học và doanh nghiệp trong tạo lập, chuyển giao và ứng dụng tri thức; ranh giới chức năng giữa các chủ thể có thể trở nên linh hoạt hơn thông qua các hoạt động hợp tác và đổi mới. Bổ sung cho cách tiếp cận này, Mazzucato (2015) khẳng định vai trò chủ động của Nhà nước trong đầu tư dài hạn, chấp nhận rủi ro và kiến tạo thị trường, qua đó thúc đẩy những đổi mới công nghệ có tính đột phá.
Từ các cách tiếp cận trên, có thể hiểu thể chế phát huy kết quả chuyển hóa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành lực lượng sản xuất trực tiếp là hệ thống quy tắc, chính sách, pháp luật và cơ chế phối hợp nhằm thúc đẩy việc tạo lập, chuyển giao, thương mại hóa và ứng dụng tri thức, công nghệ vào sản xuất, kinh doanh và đời sống. Hệ thống thể chế này tập trung vào ba trụ cột cơ bản:
Thứ nhất, thể chế thúc đẩy thương mại hóa tri thức và phát triển thị trường công nghệ. Đây là khâu kết nối hoạt động nghiên cứu với nhu cầu của thị trường, tạo điều kiện chuyển kết quả nghiên cứu thành sản phẩm, dịch vụ và tài sản có giá trị kinh tế. Thể chế phù hợp cần khuyến khích chuyển giao công nghệ, bảo hộ và khai thác quyền sở hữu trí tuệ, phát triển các tổ chức trung gian và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tiếp nhận, ứng dụng kết quả nghiên cứu.
Thứ hai, thể chế thúc đẩy năng suất và gia tăng giá trị công nghệ trong sản xuất. Trụ cột này hướng đến đưa tri thức và công nghệ vào quá trình sản xuất, kinh doanh, qua đó nâng cao năng suất lao động, chất lượng sản phẩm và giá trị gia tăng. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, giảm dần sự phụ thuộc vào tài nguyên và lao động giá rẻ, tăng cường dựa vào tri thức, công nghệ và năng lực đổi mới.
Thứ ba, thể chế kiến tạo môi trường và văn hóa đổi mới sáng tạo. Đây là nền tảng hình thành và duy trì động lực đổi mới trong xã hội thông qua việc xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi, khuyến khích sáng tạo, chấp nhận rủi ro có kiểm soát, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể đổi mới sáng tạo. Qua đó, thúc đẩy sự tham gia, hợp tác và lan tỏa các giá trị đổi mới trong doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và cộng đồng.
4. Thực trạng thể chế phát huy kết quả chuyển hóa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành lực lượng sản xuất trực tiếp ở Việt Nam
4.1. Những thành tựu đạt được
Một là, khung pháp lý về thương mại hóa tri thức và phát triển thị trường khoa học, công nghệ từng bước được hoàn thiện. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, Luật Chuyển giao công nghệ năm 2017, Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và các văn bản sửa đổi, bổ sung đã tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động nghiên cứu, chuyển giao, khai thác và thương mại hóa kết quả khoa học, công nghệ. Cùng với đó, Nghị quyết số 52-NQ/TW ngày 27/9/2019 của Bộ Chính trị xác lập định hướng chủ động tham gia cách mạng công nghiệp 4.0, thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong phát triển kinh tế – xã hội.
Hệ thống tổ chức trung gian của thị trường công nghệ bước đầu được hình thành. Đến tháng 6/2025, cả nước có 22 sàn giao dịch công nghệ, gồm: 19 sàn tại địa phương, hai sàn cấp vùng và một sàn thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ (Trọng Đạt, 2025). Hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo cũng có bước phát triển, với hơn 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, hơn 200 tổ chức trung gian hỗ trợ và hàng trăm quỹ đầu tư mạo hiểm trong và ngoài nước đang hoạt động (Báo Điện tử Chính phủ, 2026). Theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), năm 2026, Việt Nam xếp thứ 43/139 nền kinh tế trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII), đứng thứ hai trong nhóm các nền kinh tế thu nhập trung bình thấp. Những kết quả này cho thấy, năng lực đổi mới sáng tạo và các thiết chế hỗ trợ bước đầu được mở rộng, tạo điều kiện kết nối nghiên cứu với nhu cầu của thị trường.
Hai là, thể chế thúc đẩy ứng dụng công nghệ, nâng cao năng suất và giá trị gia tăng trong sản xuất từng bước được củng cố. Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 22/3/2018 của Bộ Chính trị về định hướng xây dựng chính sách phát triển công nghiệp quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Chương trình quốc gia hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, hàng hóa giai đoạn 2021 – 2030 đã tạo định hướng cho việc ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất, kinh doanh. Trên cơ sở đó, nhiều doanh nghiệp từng bước đổi mới quy trình sản xuất, áp dụng tự động hóa, công nghệ cao và chuyển đổi số, góp phần cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm.
Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 tiếp tục thúc đẩy ứng dụng công nghệ số trong quản lý, sản xuất và kinh doanh. Đáng chú ý, Quyết định số 433/QĐ-TTg ngày 16/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án chuyển đổi số các doanh nghiệp nhỏ và vừa giai đoạn 2026 – 2030 đặt mục tiêu hỗ trợ ít nhất 500.000 doanh nghiệp, trong đó có 300.000 doanh nghiệp ứng dụng sản phẩm, giải pháp công nghệ số, nền tảng số và trí tuệ nhân tạo (AI); hình thành 200 doanh nghiệp tiêu biểu về chuyển đổi số và mạng lưới ít nhất 500 tổ chức, cá nhân tư vấn chuyển đổi số (Thủ tướng Chính phủ, 2026). Đây là bước cụ thể hóa chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tiếp nhận, ứng dụng công nghệ, nâng cao năng suất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Ba là, thể chế kiến tạo môi trường và văn hóa đổi mới sáng tạo từng bước được hình thành. Các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ngày càng nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đối với tăng trưởng và phát triển đất nước. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 và Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 tiếp tục khẳng định yêu cầu tạo môi trường thuận lợi cho nghiên cứu, ứng dụng công nghệ, khởi nghiệp và phát triển kinh tế tư nhân (Bộ Chính trị, 2024, 2025). Cùng với đó, các thiết chế hỗ trợ, như: Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia, khu công nghệ cao và các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp từng bước phát triển, góp phần kết nối Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu.
Đáng chú ý, Nghị định số 94/2025/NĐ-CP ngày 29/4/2025 của Chính phủ quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng đã tạo hành lang pháp lý cụ thể cho việc thử nghiệm các giải pháp công nghệ tài chính, gồm: chấm điểm tín dụng, chia sẻ dữ liệu qua giao diện lập trình ứng dụng mở (Open API) và cho vay ngang hàng. Thời gian thử nghiệm tối đa là hai năm, có thể được gia hạn theo quy định, đi kèm cơ chế giám sát và bảo vệ khách hàng (Chính phủ, 2025). Cơ chế này thể hiện bước chuyển trong tư duy quản lý, tạo không gian thử nghiệm cho mô hình kinh doanh mới nhưng vẫn kiểm soát rủi ro và bảo đảm an toàn hệ thống.
4.2. Một số điểm nghẽn về thể chế
Thứ nhất, hiệu quả thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn thấp. Tỷ lệ kết quả nghiên cứu được ứng dụng vào sản xuất, kinh doanh còn hạn chế; nhiều đề tài sau khi nghiệm thu chưa được chuyển giao hoặc tiếp tục phát triển thành sản phẩm có khả năng thương mại hóa. Khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng vì vậy vẫn khá lớn, khiến một bộ phận kết quả nghiên cứu chưa chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế cụ thể (Phạm Mạnh Hùng & Tô Thế Nguyên, 17/02/2025). Một trong những nguyên nhân là cơ chế định giá, xác lập quyền sở hữu và khai thác tài sản trí tuệ, tài sản vô hình chưa thật sự đồng bộ, gây khó khăn cho việc góp vốn, chuyển nhượng, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Bên cạnh đó, mối liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp còn lỏng lẻo, một bất cập đã được Etzkowitz & Leydesdorff (2000) chỉ ra như biểu hiện của mô hình liên kết ba nhà “Triple Helix” chưa hình thành. Hệ thống đào tạo nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển, với tỷ lệ dân số từ 18 đến 29 tuổi học đại học chỉ đạt dưới 29%, thấp hơn nhiều so với mức trung bình trên 50% của các quốc gia có thu nhập trung bình cao (Phạm Mạnh Hùng & Tô Thế Nguyên, 17/02/2025). Mặc dù đã có hành lang pháp lý cho doanh nghiệp khoa học và công nghệ, doanh nghiệp khởi nguồn từ trường đại học và viện nghiên cứu (spin-off), số lượng doanh nghiệp hình thành từ khu vực này vẫn còn hạn chế. Thị trường công nghệ chưa vận hành đầy đủ theo cơ chế thị trường, thiếu các tổ chức môi giới và tư vấn chuyên nghiệp, vẫn phụ thuộc nhiều vào hỗ trợ của Nhà nước.
Thứ hai, mức độ ứng dụng khoa học, công nghệ trong doanh nghiệp còn hạn chế. Phần lớn doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn về vốn, nhân lực và khả năng tiếp cận công nghệ mới, dẫn đến chậm đổi mới thiết bị, quy trình và phương thức quản trị (Nguyễn Văn Thạo, 05/9/2022). So sánh quốc tế cho thấy, khoảng cách đầu tư R&D của Việt Nam và nhân lực nghiên cứu còn rất lớn (Bảng 1).
Bảng 1. So sánh đầu tư R&D và nhân lực nghiên cứu của Việt Nam với một số quốc gia
| Quốc gia | Chi R&D (% GDP) | Nhân lực R&D/10.000 dân | So sánh với Việt Nam |
| Việt Nam | < 0,7 | < 10 | Mốc so sánh |
| Hàn Quốc | ~ 4,9 | ~ 132 | VN bằng 7,6% |
| Pháp | ~ 2,2 | ~ 77 | VN bằng 13% |
| Trung Quốc | 2,68 (2024) | ~ 25 | VN bằng 26% |
| Malaysia | ~ 1,0 | ~ 34 | VN bằng 29,8% |
| Thái Lan | ~ 1,3 | ~ 17 | VN bằng 58% |
Số liệu tại Bảng 1 cho thấy, đầu tư R&D của Việt Nam chưa đến 0,7% GDP, chỉ bằng một phần nhỏ so với Trung Quốc (2,68% GDP năm 2024). Nhân lực R&D của Việt Nam cũng còn nhiều hạn chế: tỷ lệ nhân lực R&D chưa đến 10 người trên 1 vạn dân, chỉ bằng 7,6% của Hàn Quốc, 13% của Pháp, 29,8% của Malaysia và 58% của Thái Lan. Đáng chú ý, hơn 84% nhân lực R&D của Việt Nam tập trung ở khu vực nhà nước, trong khi khu vực ngoài nhà nước, vốn là động lực chính của đổi mới sáng tạo theo lý thuyết hệ thống đổi mới quốc gia chỉ chiếm chưa đầy 14% (Phạm Mạnh Hùng & Tô Thế Nguyên, 17/02/2025). Hoạt động đổi mới sáng tạo chủ yếu dừng ở cải tiến nhỏ, chưa tạo ra đột phá về công nghệ. Sự gắn kết giữa chính sách đổi mới sáng tạo và chính sách nâng cao năng suất còn chưa chặt chẽ; các chương trình hỗ trợ còn phân tán, thiếu tính hệ thống.
Thứ ba, môi trường thể chế và văn hóa đổi mới sáng tạo vẫn còn nhiều rào cản. Hệ thống pháp luật trong một số lĩnh vực còn chậm thích ứng với sự phát triển nhanh của công nghệ mới, dẫn đến tình trạng không theo kịp thực tiễn. Phạm vi áp dụng sandbox còn hẹp, tập trung chủ yếu trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, trong khi các ngành công nghệ số khác chưa có cơ chế thử nghiệm tương ứng (Nguyễn Đức Nhật Anh, 24/10/2025). Văn hóa chấp nhận rủi ro trong xã hội còn hạn chế, tâm lý e ngại thất bại vẫn phổ biến, ảnh hưởng đến động lực đổi mới sáng tạo, trái với quan sát của Mazzucato (2015) rằng, Nhà nước kiến tạo cần chấp nhận rủi ro cao để dẫn dắt đột phá công nghệ. Đồng thời, mức đầu tư cho khoa học và công nghệ còn thấp so với nhiều quốc gia, làm hạn chế khả năng phát triển và mở rộng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
5. Một số gợi ý chính sách
5.1. Hoàn thiện thể chế thương mại hóa tri thức và phát triển thị trường công nghệ.
Một là, hoàn thiện cơ chế định giá tài sản trí tuệ và tài sản vô hình theo hướng minh bạch, tiệm cận thông lệ quốc tế. Nhà nước cần hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, nguyên tắc và phương pháp định giá phù hợp với đặc thù của từng loại tài sản trí tuệ và mục đích khai thác. Cùng với đó, cần phát huy vai trò của các tổ chức định giá độc lập, bảo đảm tính khách quan, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động định giá. Đây là cơ sở để thực hiện góp vốn bằng quyền sở hữu trí tuệ, chuyển nhượng, chuyển giao công nghệ và huy động nguồn lực từ thị trường, qua đó, thúc đẩy tri thức trở thành tài sản có khả năng tạo ra giá trị kinh tế.
Hai là, đổi mới cơ chế quản lý và khai thác kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước. Cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu chú trọng nghiệm thu, lưu trữ kết quả sang cơ chế quản lý gắn với xác lập quyền, khai thác và phân chia lợi ích. Theo đó, cần quy định rõ quyền và trách nhiệm của tổ chức chủ trì, nhóm nghiên cứu và các bên liên quan trong tiếp nhận, hoàn thiện, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu; đồng thời, xây dựng cơ chế phân chia lợi ích phù hợp nhằm khuyến khích nhà khoa học tham gia quá trình ứng dụng. Kinh nghiệm từ Đạo luật Bayh – Dole năm 1980 của Hoa Kỳ cho thấy, việc trao quyền quản lý và khai thác sáng chế hình thành từ nghiên cứu được tài trợ bằng ngân sách liên bang cho các trường đại học, tổ chức phi lợi nhuận và doanh nghiệp nhỏ đã tạo động lực thúc đẩy chuyển giao công nghệ. Tuy nhiên, việc vận dụng kinh nghiệm này cần phù hợp với quy định về quản lý tài sản công, quyền sở hữu trí tuệ và điều kiện hoạt động của các tổ chức nghiên cứu ở Việt Nam.
Ba là, phát triển các tổ chức trung gian của thị trường công nghệ. Cần nâng cao năng lực hoạt động của các sàn giao dịch công nghệ, trung tâm chuyển giao công nghệ và tổ chức môi giới, tư vấn, định giá, xúc tiến chuyển giao công nghệ. Các tổ chức này cần được hỗ trợ về chuyên môn, hạ tầng dữ liệu và cơ chế hoạt động phù hợp để thực hiện hiệu quả chức năng kết nối cung – cầu, tư vấn hoàn thiện công nghệ, hỗ trợ đàm phán và xác lập giao dịch. Đồng thời, cần hình thành mạng lưới kết nối thị trường công nghệ ở phạm vi quốc gia và quốc tế, góp phần giảm chi phí giao dịch, tăng tính minh bạch và mở rộng cơ hội tiếp cận công nghệ cho doanh nghiệp.
Bốn là, phát triển doanh nghiệp khoa học và công nghệ, doanh nghiệp khởi nguồn từ viện nghiên cứu và trường đại học (spin-off). Nhà nước cần hoàn thiện chính sách hỗ trợ về thuế, tín dụng, đất đai và thủ tục hành chính, phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp công nghệ có thời gian nghiên cứu, phát triển sản phẩm và thu hồi vốn dài. Đối với các cơ sở nghiên cứu công lập, cần nghiên cứu cơ chế quản trị linh hoạt, minh bạch trong việc góp vốn, khai thác tài sản trí tuệ và tham gia thành lập doanh nghiệp, đi đôi với kiểm soát xung đột lợi ích và bảo toàn tài sản công. Định hướng này góp phần thúc đẩy mô hình đại học khởi nghiệp, trong đó trường đại học không chỉ thực hiện chức năng đào tạo, nghiên cứu mà còn tham gia chuyển giao tri thức và phát triển sản phẩm công nghệ.
Năm là, tăng cường vai trò của khu vực tư nhân trong thương mại hóa công nghệ. Cần khuyến khích doanh nghiệp tham gia từ khâu xác định nhu cầu, đặt hàng và đồng tài trợ nghiên cứu đến tiếp nhận, hoàn thiện và thương mại hóa kết quả. Nhà nước cần xây dựng cơ chế đồng tài trợ đối với các nhiệm vụ nghiên cứu có tiềm năng ứng dụng, ưu tiên những lĩnh vực doanh nghiệp có nhu cầu và khả năng tiếp nhận công nghệ. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế hỗ trợ phát triển các quỹ đầu tư mạo hiểm, mạng lưới nhà đầu tư, qua đó, bổ sung nguồn vốn cho các dự án công nghệ có mức độ rủi ro cao nhưng tiềm năng tạo giá trị lớn.
5.2. Hoàn thiện thể chế thúc đẩy năng suất và gia tăng giá trị công nghệ trong sản xuất
Thứ nhất, thiết lập hệ thống chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho đổi mới công nghệ và hoạt động R&D. Cần rà soát, hoàn thiện chính sách ưu đãi thuế đối với chi phí nghiên cứu và phát triển, đổi mới công nghệ; mở rộng các hình thức hỗ trợ tài chính, tín dụng ưu đãi và bảo lãnh tín dụng cho các dự án có khả năng ứng dụng, thương mại hóa và tạo giá trị gia tăng. Đồng thời, cần nâng cao hiệu quả hoạt động của các quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở cấp quốc gia, ngành và doanh nghiệp. Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần thiết kế cơ chế hỗ trợ phù hợp với quy mô vốn, trình độ công nghệ và năng lực quản trị, giúp doanh nghiệp tiếp cận chuyên gia, tư vấn công nghệ và các giải pháp số. Định hướng này cần được triển khai gắn với mục tiêu của Quyết định số 433/QĐ-TTg ngày 16/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ về chuyển đổi số doanh nghiệp nhỏ và vừa giai đoạn 2026 – 2030.
Thứ hai, đẩy nhanh chuyển đổi số và phát triển sản xuất thông minh. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về kinh tế số, dữ liệu số và quản trị các công nghệ mới; đồng thời, xây dựng cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng tự động hóa, AI, Internet vạn vật (IoT) và dữ liệu lớn (Big Data) vào quản lý, sản xuất, kinh doanh. Việc triển khai cần phù hợp với trình độ công nghệ và điều kiện của từng nhóm doanh nghiệp, tránh đầu tư dàn trải hoặc chạy theo công nghệ khi chưa xác định rõ nhu cầu và hiệu quả. Cùng với đó, cần chuẩn hóa hạ tầng số, bảo đảm khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu, tăng cường an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu trong quá trình chuyển đổi số.
Thứ ba, gắn kết chính sách đổi mới sáng tạo với chính sách nâng cao năng suất lao động. Cần xây dựng các chương trình tích hợp giữa đổi mới công nghệ, cải tiến quy trình sản xuất, quản trị chất lượng và phát triển kỹ năng lao động, coi ứng dụng tiến bộ khoa học, công nghệ là một trong những giải pháp trọng tâm để nâng cao năng suất. Việc đánh giá hiệu quả chính sách cần chuyển từ chú trọng quy mô vốn đầu tư, số lượng nhiệm vụ nghiên cứu hoặc thiết bị được trang bị sang các chỉ tiêu phản ánh kết quả thực chất, như: mức tăng năng suất lao động, giá trị gia tăng, hiệu quả sử dụng nguyên liệu và năng lượng, tỷ lệ sản phẩm được cải tiến hoặc thương mại hóa. Cách tiếp cận này giúp bảo đảm nguồn lực đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo gắn với hiệu quả kinh tế – xã hội cụ thể.
Thứ tư, thúc đẩy liên kết ngành và phát triển các cụm liên kết đổi mới sáng tạo. Cần có chính sách khuyến khích hình thành và phát triển các cụm liên kết giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức hỗ trợ đổi mới sáng tạo trong những ngành, lĩnh vực có tiềm năng và lợi thế cạnh tranh. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò xác định nhu cầu công nghệ và tổ chức ứng dụng; viện nghiên cứu, trường đại học cung cấp tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực; Nhà nước thực hiện chức năng kiến tạo thể chế, phát triển hạ tầng và hỗ trợ kết nối. Việc phát triển các cụm liên kết cần gắn với chuỗi giá trị ngành, điều kiện vùng và năng lực của doanh nghiệp, qua đó, thúc đẩy lan tỏa tri thức, chia sẻ nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh. Định hướng này phù hợp với luận điểm của Porter (1998) về vai trò của các cụm liên kết trong hình thành lợi thế cạnh tranh và thúc đẩy đổi mới.
Thứ năm, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu đổi mới công nghệ. Cần đổi mới nội dung và phương thức đào tạo theo hướng tăng cường kỹ năng số, kỹ năng công nghệ, năng lực giải quyết vấn đề và tư duy đổi mới sáng tạo cho người lao động. Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp và trường đại học cần tăng cường hợp tác với doanh nghiệp trong xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo, thực hành và đánh giá năng lực, bảo đảm kiến thức, kỹ năng được trang bị phù hợp với yêu cầu thực tế của sản xuất, kinh doanh. Bên cạnh đào tạo mới, cần chú trọng đào tạo lại và đào tạo nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động đang làm việc, nhất là trong những ngành chịu tác động mạnh của tự động hóa và chuyển đổi số. Đây là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp không chỉ tiếp nhận mà còn làm chủ, cải tiến và phát triển công nghệ.
5.3. Hoàn thiện thể chế kiến tạo môi trường và văn hóa đổi mới trong xã hội
Một là, hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng linh hoạt, thích ứng với sự phát triển nhanh của khoa học và công nghệ. Cần mở rộng và thể chế hóa cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) trong nhiều lĩnh vực, như: fintech, AI, kinh tế nền tảng, công nghệ chuỗi khối…, qua đó, tạo không gian thử nghiệm an toàn cho các mô hình mới trước khi nhân rộng, đây cũng là bài học quốc tế quan trọng về quản trị thích ứng.
Hai là, cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính và phương thức quản lý nhà nước trong lĩnh vực khoa học và công nghệ. Cần chuyển từ mô hình quản lý tiền kiểm sang hậu kiểm, giảm thiểu rào cản hành chính và tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động sáng tạo; đồng thời, tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý để nâng cao tính minh bạch và hiệu quả.
Ba là, xây dựng và lan tỏa văn hóa đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội. Điều này đòi hỏi sự tham gia của hệ thống giáo dục, truyền thông và các tổ chức xã hội trong việc khuyến khích tư duy sáng tạo, chấp nhận rủi ro và tôn vinh những giá trị mới. Việc đưa nội dung đổi mới sáng tạo vào chương trình giáo dục các cấp là giải pháp mang tính chiến lược lâu dài.
Bốn là, nâng cao vai trò dẫn dắt và kiến tạo phát triển của Nhà nước trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Nhà nước không chỉ là “nhà quản lý” mà còn là “nhà kiến tạo phát triển” theo mô hình của Mazzucato (2015), thông qua việc định hướng chiến lược, đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ trọng điểm và tạo lập các nền tảng chung cho đổi mới sáng tạo. Nhà nước cần chủ động chấp nhận rủi ro để tài trợ cho các dự án nghiên cứu cơ bản và công nghệ mới nổi có tiềm năng tạo ra đột phá.
Năm là, tăng cường đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Cần ưu tiên bố trí ngân sách nhà nước cho nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ chiến lược và các nhiệm vụ có khả năng tạo tác động lan tỏa; đồng thời, xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp và khu vực tư nhân gia tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Bên cạnh nguồn lực trong nước, cần mở rộng hợp tác công – tư, thu hút đầu tư quốc tế và phát triển các quỹ đầu tư ngoài ngân sách cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việc tăng đầu tư cần đi đôi với đổi mới cơ chế phân bổ, quản lý và sử dụng kinh phí theo hướng công khai, cạnh tranh, dựa trên chất lượng nghiên cứu và hiệu quả đầu ra, khắc phục tình trạng phân bổ dàn trải, bình quân.
6. Kết luận
Hoàn thiện thể chế là điều kiện then chốt để thúc đẩy chuyển hóa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành lực lượng sản xuất trực tiếp ở Việt Nam. Trọng tâm không chỉ là hoàn thiện chính sách mà còn phải đổi mới cơ chế thực thi, bảo đảm sự liên kết hiệu quả giữa nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng công nghệ; khơi thông nguồn lực xã hội và phát huy vai trò của doanh nghiệp trong đổi mới sáng tạo. Điều này đòi hỏi Nhà nước chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển, tạo lập môi trường thuận lợi để tri thức và công nghệ được khai thác, ứng dụng và lan tỏa trong nền kinh tế. Mặc dù còn hạn chế về dữ liệu thực chứng và chiều sâu so sánh quốc tế, bài viết góp phần luận giải yêu cầu hoàn thiện thể chế trong bối cảnh mới, hướng tới nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững, tạo nền tảng cho Việt Nam hiện thực hóa khát vọng phát triển trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2018). Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 22/3/2018 về định hướng xây dựng chính sách phát triển công nghiệp quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Bộ Chính trị (2019). Nghị quyết số 52-NQ/TW ngày 27/9/2019 về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.|
Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân.
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021). Giáo trình Kinh tế chính trị Mác – Lênin (Dành cho bậc đại học hệ không chuyên lý luận chính trị). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Chính phủ (2025). Nghị định số 94/2025/NĐ-CP ngày 29/4/2025 quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Etzkowitz, H., & Leydesdorff, L. (2000). The dynamics of innovation: From National Systems and “Mode 2” to a Triple Helix of university–industry–government relations. Research Policy, 29(2), 109-123.
Freeman, C. (1987). Technology policy and economic performance: Lessons from Japan. London: Pinter Publishers.
Marx, K. (1973). Grundrisse: Foundations of the critique of political economy (M. Nicolaus, Trans.). Harmondsworth: Penguin Books (nguyên tác xuất bản năm 1939 – 1941.)
Mazzucato, M. (2015). The entrepreneurial state: Debunking public vs. private sector myths (Rev. ed.). New York: PublicAffairs.
Nelson, R. R. (Ed.). (1993). National innovation systems: A comparative analysis. New York: Oxford University Press.
Nguyễn Đức Nhật Anh (24/10/2025). Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong nền kinh tế số: Công cụ thể chế thúc đẩy đổi mới mô hình kinh doanh. Tạp chí Công Thương. https://tapchicongthuong.vn/co-che-thu-nghiem-co-kiem-soat-trong-nen-kinh-te-so–cong-cu-the-che-thuc-day-doi-moi-mo-hinh-kinh-doanh-282603.htm
Nguyễn Văn Thạo (05/9/2022). Phát triển, nâng cao tiềm lực khoa học – công nghệ: Yếu tố hàng đầu để đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả cơ cấu lại nền công nghiệp đất nước. Tạp chí Cộng sản. https://www.tapchicongsan.org.vn/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/phat-trien-nang-cao-tiem-luc-khoa-hoc-cong-nghe-yeu-to-hang-dau-de-day-manh-va-nang-cao-hieu-qua-co-cau-lai-nen-cong-nghiep-dat-nuoc
Phạm Mạnh Hùng & Tô Thế Nguyên (17/02/2025). Tăng tốc nghiên cứu và phát triển để định hình vị thế Việt Nam. https://vietnamnet.vn/tang-toc-r-d-de-dinh-hinh-vi-the-viet-nam-2371776.html
Porter, M. E. (1998). On competition. Boston: Harvard Business School Press.
Quốc hội (2025). Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025
Thu Giang (19/02/2026). Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo – Đón Xuân Bính Ngọ 2026 với khát vọng bứt phá. Báo điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/khoi-nghiep-doi-moi-sang-tao-don-xuan-binh-ngo-2026-voi-khat-vong-but-pha-102260212142346609.htm
Thủ tướng Chính phủ (2026). Quyết định số 433/QĐ-TTg ngày 16/3/2026 phê duyệt Đề án chuyển đổi số các doanh nghiệp nhỏ và vừa giai đoạn 2026-2030.
