Linkages between research and production in the national innovation system of the Czech Republic: mechanisms, results, and implications for Vietnam
ThS. Vũ Bình Minh
ThS. Chử Thị Nhuần
TS. Đinh Mạnh Tuấn
Viện Hàn lâm Khoa học và xã hội Việt Nam
Email liên hệ: tuaneu@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Liên kết giữa nghiên cứu và sản xuất giữ vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa tri thức khoa học thành công nghệ, thúc đẩy ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất và nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo. Bài viết phân tích cơ chế, kết quả và những điểm nghẽn trong liên kết nghiên cứu – sản xuất của Cộng hòa Séc, từ đó gợi mở một số định hướng cho Việt Nam nhằm nâng cao hiệu quả ứng dụng và khai thác kết quả nghiên cứu.
Từ khóa: Cộng hòa Séc; hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia; liên kết nghiên cứu – sản xuất; chuyển giao công nghệ; doanh nghiệp.
Abstract: The linkage between research and production plays an important role in transforming scientific knowledge into technology, promoting the practical application of research outcomes in production, and enhancing innovation capacity. This article analyzes the mechanisms, results, and bottlenecks in the research–production linkage of the Czech Republic, thereby offering several directions for Vietnam to improve the effectiveness of applying and making use of research outcomes.
Keywords: Czech Republic; national innovation system; research-production linkage; technology transfer; enterprises.
1. Đặt vấn đề
Trong hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, liên kết giữa khu vực nghiên cứu và khu vực sản xuất được hình thành thông qua nhiều hình thức, như: hợp tác nghiên cứu, nghiên cứu theo hợp đồng, chuyển giao công nghệ, thương mại hóa tài sản trí tuệ và luân chuyển nhân lực giữa trường đại học, viện nghiên cứu với doanh nghiệp. Do đó, hiệu quả của hệ thống đổi mới sáng tạo không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực đầu tư cho nghiên cứu mà còn vào khả năng kết nối các chủ thể, đáp ứng nhu cầu công nghệ của doanh nghiệp và đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.
Cộng hòa Séc là trường hợp điển hình khi có nền tảng công nghiệp chế tạo tương đối phát triển, mạng lưới tổ chức nghiên cứu đa dạng và các chính sách thúc đẩy hợp tác giữa nghiên cứu với sản xuất. Năm 2024, tổng chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của Cộng hòa Séc đạt 146,9 tỷ Koruna Séc (CZK), tương đương 1,82% GDP; khu vực doanh nghiệp chiếm gần 65% tổng chi R&D (Czech Statistical Office, 2025a). Tuy nhiên, nguồn lực nghiên cứu và sự phát triển của các cơ chế hợp tác chưa đồng nghĩa với việc kết quả khoa học được thương mại hóa hiệu quả. Việc củng cố hoạt động chuyển giao tri thức, mở rộng nghiên cứu theo hợp đồng và nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ vẫn là những vấn đề đặt ra đối với hệ thống đổi mới sáng tạo của Cộng hòaSéc.Từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu kinh nghiệm của Cộng hòaSéc có ý nghĩa tham khảo đối với Việt Nam trong bối cảnh thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đặc biệt là yêu cầu tăng cường vai trò của doanh nghiệp và gắn kết hoạt động nghiên cứu với nhu cầu sản xuất.
2. Liên kết nghiên cứu – sản xuất trong hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia của Cộng hòa Séc
2.1. Nền tảng thể chế và các chủ thể của liên kết nghiên cứu – sản xuất
Liên kết nghiên cứu – sản xuất ở Cộng hòa Séc được hình thành trong một hệ thống đa chủ thể. Khối nghiên cứu gồm: Viện Hàn lâm Khoa học Séc, các trường đại học, viện nghiên cứu công, trung tâm R&D và cơ sở hạ tầng nghiên cứu. Khối ứng dụng gồm: doanh nghiệp trong nước, doanh nghiệp có vốn nước ngoài, doanh nghiệp vừa và nhỏ, startup công nghệ và các tổ chức sử dụng kết quả nghiên cứu. Đóng vai trò trung gian là Cơ quan Công nghệ Cộng hòa Séc (Technology Agency of the Czech Republic – TACR), văn phòng chuyển giao công nghệ, trung tâm đổi mới sáng tạo, cụm liên kết, nền tảng công nghệ và các trung tâm năng lực. Bộ Công Thương giữ vai trò quan trọng trong Chiến lược Quốc gia về Nghiên cứu và Đổi mới sáng tạo vì Chuyên môn hóa Thông minh (Research and Innovation Strategies for Smart Specialisation – RIS3); Bộ Giáo dục, Thanh niên và Thể thao phụ trách các lĩnh vực về giáo dục đại học và nghiên cứu. Cách tổ chức này tạo điều kiện kết nối giữa khu vực tạo ra tri thức với khu vực sử dụng tri thức trong quá trình đổi mới sáng tạo.
Trong giai đoạn 2021 – 2027, RIS3 giữ vai trò là khung chính sách quan trọng thúc đẩy liên kết giữa khu vực nghiên cứu và khu vực ứng dụng. Đồng thời, RIS3 cụ thể hóa mục tiêu tăng cường liên kết thông qua hệ thống chỉ tiêu gắn với hoạt động đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp, như: số doanh nghiệp hợp tác với tổ chức nghiên cứu, tỷ lệ dự án hợp tác giữa hai khu vực, số đơn vị R&D được thành lập trong doanh nghiệp và kết quả chuyển giao công nghệ vào thực tiễn. Theo đó, mục tiêu đến năm 2029 là có 5.379 doanh nghiệp hợp tác với tổ chức nghiên cứu và 70% dự án do TACR theo dõi thuộc nhóm hợp tác giữa tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp (Ministry of Industry and Trade of the Czech Republic, 2024). Như vậy, liên kết được xác định như một mục tiêu chính sách có thể theo dõi, thay vì chỉ được xem là kết quả phụ của hoạt động tài trợ nghiên cứu.
Một hướng điều chỉnh quan trọng là chuyển từ hỗ trợ dự án ngắn hạn sang nền tảng hợp tác dài hạn. Chương trình Trung tâm Năng lực Quốc gia của TA CR giúp hỗ trợ hợp tác lâu dài giữa khu vực nghiên cứu và khu vực ứng dụng, trong đó tập trung năng lực vào các lĩnh vực có triển vọng theo RIS3. Các trung tâm được định hướng phát triển nghiên cứu công nghiệp, nghiên cứu thực nghiệm và xây dựng mối quan hệ ổn định với doanh nghiệp, qua đó tăng khả năng ứng dụng và chuyển giao kết quả nghiên cứu (TACR, 2019).
Sự điều chỉnh này xuất phát từ những hạn chế của giai đoạn trước. Nguồn lực quốc gia và quỹ cấu trúc EU từng giúp Cộng hòa Séc mở rộng nhanh hạ tầng nghiên cứu nhưng hệ thống trung tâm còn phân mảnh, một số đơn vị có quy mô hoạt động chưa đủ lớn để phát huy hiệu quả và chưa có đối tác ứng dụng chiến lược để triển khai các dự án dài hạn. Vì vậy, chính sách sau đó nhấn mạnh hơn đến liên kết giữa các trung tâm, hợp tác đa ngành và có mối quan hệ lâu dài với doanh nghiệp (TACR, 2019). Do đó, trọng tâm chính sách từng bước chuyển dần từ xây dựng năng lực nghiên cứu sang nâng cao khả năng tạo giá trị từ nghiên cứu.
2.2. Các cơ chế kết nối nghiên cứu với nhu cầu của sản xuất
Thứ nhất, cơ chế đồng tài trợ nghiên cứu ứng dụng giữa nhà nước, tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp. Trong đó, TACR giữ vai trò trung tâm thông qua các chương trình Trung tâm Năng lực Quốc gia, GAMA/GAMA 2 và SIGMA. Cơ chế này sử dụng nguồn tài trợ công nhằm giảm thiểu rủi ro ở giai đoạn từ kết quả nghiên cứu đến ứng dụng (khi rủi ro công nghệ còn cao và khả năng huy động nguồn vốn từ thị trường còn hạn chế). Đặc biệt, chương trình SIGMA tập trung hỗ trợ thương mại hóa R&D&I, kiểm chứng tính khả thi và chuẩn bị đưa sản phẩm ra thị trường, trong đó một số chương trình tài trợ dành riêng cho các startup và doanh nghiệp nhỏ sở hữu giải pháp đột phá (TACR, 2024).
Thứ hai, nghiên cứu hợp tác và nghiên cứu theo hợp đồng. Trong nghiên cứu hợp tác, doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu cùng tham gia dự án, chia sẻ nhiệm vụ và kết quả. Trong nghiên cứu theo hợp đồng, doanh nghiệp đặt hàng trường đại học hoặc viện nghiên cứu giải quyết một vấn đề cụ thể và trả phí cho hoạt động R&D. Đây là kênh phản ánh trực tiếp khả năng đáp ứng nhu cầu sản xuất của khu vực nghiên cứu. Năm 2024, doanh thu từ bán dịch vụ R&D theo hợp đồng của khu vực giáo dục đại học đạt 1,343 tỷ CZK và khu vực chính phủ đạt 820 triệu CZK (Czech Statistical Office, 2025c). Quy mô này còn nhỏ so với tổng chi R&D của hai khu vực nhưng mức thu tăng so với các năm trước. Điều đó cho thấy, thị trường nghiên cứu đặt hàng đang từng bước mở rộng.
Thứ ba, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa sở hữu trí tuệ. Nhiều trường đại học và tổ chức nghiên cứu lớn đã thành lập văn phòng chuyển giao công nghệ nhằm nhận diện kết quả nghiên cứu (có khả năng ứng dụng vào thực tế), bảo hộ sở hữu trí tuệ, đàm phán giấy phép và hỗ trợ thành lập các doanh nghiệp thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ nhà trường/viện nghiên cứu (spin – off). Tuy nhiên, OECD cho rằng, các rào cản về thủ tục và rủi ro pháp lý từng gây hạn chế cho sự phát triển của mô hình này. Để tháo gỡ, ba trường đại học đã chủ động thành lập các doanh nghiệp thuộc trường nhằm thúc đẩy spin-off. Đặc biệt, năm 2024, Chính phủ Séc đã triển khai cải cách về “chuyển giao tri thức” nhằm tối ưu hóa việc ứng dụng kết quả nghiên cứu khoa học. Chương trình cải cách này tập trung củng cố các văn phòng chuyển giao công nghệ, phát triển trung tâm đổi mới sáng tạo; đồng thời, phối hợp với Ngân hàng Đầu tư châu Âu chuẩn bị nguồn vốn cho giai đoạn tiền hạt giống (pre-seed) và hạt giống (seed) dành cho các doanh nghiệp spin – off (OECD, 2025).
Thứ tư, liên kết nhân lực. Do tri thức công nghệ thường khó được truyền tải đầy đủ thông qua các báo cáo hoặc bằng sáng chế. Vì vậy, sự trao đổi, luân chuyển các nhà nghiên cứu, chuyên gia kỹ thuật và sinh viên giữa các trường, viện và doanh nghiệp vì thế rất quan trọng. OECD cho rằng, Cộng hòa Séc có thể tăng cường các mô hình cho phép nhà nghiên cứu thuộc khối khu vực công làm việc tạm thời trong doanh nghiệp hoặc chuyên gia doanh nghiệp cùng tham gia hoạt động nghiên cứu; đồng thời, mở rộng sự tham gia của khu vực tư nhân vào quản trị các cơ sở nghiên cứu (OECD, 2025). Tuy nhiên, theo Bảng điểm đổi mới sáng tạo châu Âu năm 2026, mức độ dịch chuyển việc làm của nhân sự khoa học và công nghệ vẫn là điểm tương đối yếu của Cộng hòa Séc. Điều này cho thấy, kênh liên kết nhân lực chưa phát triển tương xứng, làm hạn chế khả năng trao đổi tri thức và tăng cường hợp tác giữa khu vực nghiên cứu với doanh nghiệp (European Commission, 2026).
Thứ năm, phối hợp nguồn lực EU và ngân sách quốc gia theo RIS3. Việc phối hợp này nhằm gắn hỗ trợ tài chính với nhu cầu và năng lực đổi mới sáng tạo của từng nhóm chủ thể. Đối với doanh nghiệp, nguồn lực được tập trung vào các chương trình hỗ trợ nghiên cứu và phát triển R&D nội bộ, phát triển hạ tầng nghiên cứu và ứng dụng kết quả nghiên cứu vào sản xuất. Đối với các Viện nghiên cứu, trọng tâm hỗ trợ là nâng cao năng lực quản trị sở hữu trí tuệ, phát triển doanh nghiệp spin-off và hợp tác với doanh nghiệp. RIS3 đặt mục tiêu 50% kết quả thuộc nhóm chỉ tiêu liên quan được thương mại hóa và dành 1,4 tỷ CZK cho các dự án hợp tác dài hạn theo chỉ tiêu của TA CR (Ministry of Industry & Trade of the Czech Republic, 2024). Đây là các mục tiêu để theo dõi nhưng cho thấy, nguồn lực dành cho nghiên cứu ngày càng được gắn với khả năng ứng dụng và thương mại hóa kết quả.
2.3. Kết quả và tác động của liên kết đối với hệ thống đổi mới sáng tạo
Kết quả rõ nhất là một số chỉ báo về hợp tác công – tư của Cộng hòa Séc đã được cải thiện. Theo Bảng điểm đổi mới sáng tạo châu Âu năm 2026, chỉ số đồng công bố khoa học giữa khu vực công và tư nhân đạt 135,1% mức trung bình EU. Trong khi đó, tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ và vừa có hoạt động đổi mới sáng tạo hợp tác với các chủ thể khác đạt 122,7%, còn nhóm “Linkages” đạt 89,8% mức trung bình EU và tăng so với năm trước (European Commission, 2026). Các số liệu này cho thấy, nền tảng hợp tác giữa các chủ thể đã được mở rộng và doanh nghiệp tham gia mạng lưới đổi mới sáng tạo thì thường xuyên hơn.
Liên kết giữa doanh nghiệp và các cơ sở nghiên cứu còn được thúc đẩy bởi quy mô đầu tư R&D tương đối lớn của khu vực doanh nghiệp. Năm 2024 có 2.836 doanh nghiệp thực hiện R&D với tổng chi R&D khu vực doanh nghiệp đạt 95 tỷ CZK, tương đương 1,18% GDP. Trong đó, gần 94% kinh phí R&D do chính doanh nghiệp tự tài trợ; 4,3 tỷ CZK đến từ chính phủ trong nước và 1,7 tỷ CZK đến từ EU (Czech Statistical Office, 2025b). Cơ cấu tài trợ này cho thấy, khu vực doanh nghiệp không chỉ là đối tượng tiếp nhận kết quả nghiên cứu mà còn là chủ thể chủ động đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, qua đó tạo ra nhu cầu thực chất đối với tri thức và công nghệ. Đây cũng là cơ sở để nguồn lực công tập trung vào hỗ trợ hợp tác và chia sẻ rủi ro trong hoạt động đổi mới sáng tạo, thay vì thay thế nguồn vốn đầu tư R&D của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, liên kết giữa doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu còn được thể hiện qua sự hình thành các nền tảng nghiên cứu ứng dụng có sự tham gia của nhiều chủ thể. Tiêu biểu là mô hình Trung tâm Năng lực Quốc gia tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia xác định định hướng nghiên cứu, đề xuất các bài toán công nghệ và hợp tác với các nhóm chuyên môn. Các trung tâm này chú trọng khả năng ứng dụng kết quả nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và thúc đẩy vai trò dẫn dắt đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp (TACR, 2019). So với cơ chế tài trợ cho từng đề tài riêng lẻ, mô hình này tạo điều kiện phù hợp hơn với các lĩnh vực đòi hỏi tích lũy tri thức dài hạn và thiết bị nghiên cứu lớn.
Bên cạnh việc thúc đẩy hợp tác nghiên cứu, các chính sách của Cộng hòa Séc ngày càng chú trọng giai đoạn chuyển tiếp từ nghiên cứu sang ứng dụng và thương mại hóa kết quả. Các chương trình hỗ trợ kiểm chứng tính khả thi của ý tưởng (proof of concept) và thương mại hóa của TACR hỗ trợ hoàn thiện mẫu, đánh giá khả năng ứng dụng và chuẩn bị đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường. Định hướng này tiếp tục được thúc đẩy thông qua chương trình SIGMA với việc tăng cường kết nối hoạt động thương mại hóa với các công cụ hỗ trợ của châu Âu. Đặc biệt, năm 2026, TACR triển khai chương trình “Industrial Chairs” nhằm thu hút và “giữ chân” các chuyên gia nghiên cứu ứng dụng có uy tín quốc tế; đồng thời, thúc đẩy đổi mới tổ chức nghiên cứu theo hướng tăng cường khả năng đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn (TACR, 2026). Những chính sách này góp phần thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học với nhu cầu ứng dụng của doanh nghiệp, qua đó nâng cao khả năng chuyển hóa tri thức thành công nghệ và sản phẩm có giá trị kinh tế.
Dù vậy, cần phân biệt kết quả liên kết với kết quả đổi mới sáng tạo. Năm 2026, chỉ số đổi mới tổng hợp của Cộng hòa Séc vẫn ở mức 79,1% trung bình EU, mức chi cho R&D của doanh nghiệp đạt 78,6% chuẩn EU trong Bảng điểm, còn đơn sáng chế PCT đạt 55,4% (European Commission, 2026). Các số liệu này cho thấy, mặc dù hệ thống đã phát triển nhiều cơ chế thúc đẩy tương tác giữa doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu, song khả năng chuyển hóa các tương tác đó thành kết quả đổi mới sáng tạo có giá trị kinh tế vẫn còn hạn chế. Vì vậy, hiệu quả liên kết không chỉ cần được đánh giá qua số lượng chương trình hợp tác hay hoạt động nghiên cứu chung mà còn cần xem xét khả năng hình thành công nghệ, sáng chế, sản phẩm mới và nâng cao năng suất của doanh nghiệp.
2.4. Những điểm nghẽn trong liên kết giữa nghiên cứu và sản xuất
Mặc dù Cộng hòa Séc đã triển khai nhiều chính sách và mô hình nhằm thúc đẩy liên kết giữa nghiên cứu và sản xuất, song quá trình này vẫn còn một số hạn chế, như:
(1) Sự khác biệt về mục tiêu và động cơ giữa tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp. Tổ chức nghiên cứu thường coi trọng chất lượng khoa học và công bố kết quả, trong khi doanh nghiệp chú trọng đến thời gian đưa sản phẩm ra thị trường, chi phí, bảo mật và quyền sở hữu trí tuệ. Khi cơ chế đánh giá và khuyến khích chưa dung hòa được những mục tiêu này, hợp tác giữa hai bên dễ dừng lại ở các dự án ngắn hạn. TA CR từng xác định, hệ thống thương mại hóa tại một số tổ chức nghiên cứu chưa hiệu quả, thiếu động lực thực hiện R&D theo nhu cầu người sử dụng và thiếu hợp tác chiến lược dài hạn với doanh nghiệp (TACR, 2019).
(2) Năng lực trung gian hỗ trợ chuyển giao công nghệ chưa đồng đều. Quá trình đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất đòi hỏi nhiều hoạt động chuyên môn, từ bảo hộ và định giá tài sản trí tuệ đến tư vấn pháp lý, phát triển kinh doanh, huy động vốn và quản trị doanh nghiệp khởi nguồn từ nghiên cứu (spin-off). Tuy nhiên, năng lực cung cấp các dịch vụ này giữa các tổ chức nghiên cứu và địa phương còn khác nhau. OECD cho rằng, Cộng hòa Séc vẫn cần củng cố văn phòng chuyển giao công nghệ, trung tâm đổi mới sáng tạo và cải thiện điều kiện cho spin-off (OECD, 2025). Khi thiếu các tổ chức trung gian có đủ năng lực, việc kết nối nhà nghiên cứu với đối tác phù hợp, cũng như xác định giá trị và phương thức khai thác thương mại của kết quả nghiên cứu sẽ gặp nhiều khó khăn.
(3) Quy mô nghiên cứu theo hợp đồng còn hạn chế. Năm 2024, doanh thu nghiên cứu theo hợp đồng của giáo dục đại học và khu vực chính phủ chỉ đạt khoảng 2,16 tỷ CZK, trong khi tổng chi R&D của hai khu vực này gần 51 tỷ CZK (Czech Statistical Office, 2025c). Như vậy, mức doanh thu này vẫn cho thấy, nguồn thu trực tiếp từ việc cung cấp dịch vụ nghiên cứu cho bên ngoài còn tương đối nhỏ so với quy mô đầu tư R&D. Điều đó đặt ra yêu cầu cần mở rộng hoạt động nghiên cứu theo đặt hàng của doanh nghiệp, qua đó giúp các tổ chức nghiên cứu gắn kết chặt chẽ hơn với nhu cầu công nghệ của thị trường; đồng thời, đa dạng hóa nguồn thu và nâng cao khả năng ứng dụng kết quả nghiên cứu.
(4) Năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ còn hạn chế. Khả năng tiếp nhận và khai thác công nghệ mới không chỉ phụ thuộc vào mức độ sẵn có của kết quả nghiên cứu mà còn phụ thuộc vào nguồn nhân lực kỹ thuật, năng lực R&D nội bộ, khả năng tài chính và trình độ tổ chức sản xuất của doanh nghiệp. Những hạn chế về nguồn lực có thể khiến doanh nghiệp khó đánh giá, tiếp nhận và tích hợp tri thức mới vào quy trình sản xuất ngay cả khi công nghệ phù hợp với nhu cầu thực tế. OECD khuyến nghị Cộng hòa Séc cần cải thiện định hướng hỗ trợ R&D đối với doanh nghiệp trẻ và doanh nghiệp quy mô nhỏ; đồng thời, phát triển thị trường vốn và hệ sinh thái khởi nghiệp (OECD, 2025). Vì vậy, thúc đẩy liên kết giữa nghiên cứu và sản xuất cần gắn với nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp, thay vì chỉ tập trung mở rộng nguồn cung công nghệ từ các tổ chức nghiên cứu.
(5) Tính phân mảnh giữa các trung tâm, vùng và lĩnh vực. Các cơ sở nghiên cứu được phát triển thông qua nhiều chương trình hỗ trợ khác nhau, dẫn đến sự chênh lệch về quy mô, năng lực chuyên môn và mức độ liên kết với doanh nghiệp. Mô hình Trung tâm Năng lực Quốc gia được triển khai nhằm tập hợp nguồn lực nghiên cứu, tăng cường phối hợp giữa các chủ thể và hình thành mạng lưới hợp tác dài hạn. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình phụ thuộc vào việc lựa chọn các lĩnh vực có lợi thế, thiết lập cơ chế đồng tài trợ phù hợp, thu hút doanh nghiệp tham gia với vai trò đối tác chiến lược và bảo đảm hoạt động nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tiễn của sản xuất (TACR, 2019).
2.5. Xu hướng điều chỉnh: từ hợp tác dự án sang hệ sinh thái chuyển giao tri thức
Các chính sách gần đây cho thấy, Cộng hòa Séc đang điều chỉnh cơ chế liên kết giữa nghiên cứu và sản xuất theo hướng đồng bộ và có hệ thống hơn. Cụ thể, từ năm 2024, cải cách chuyển giao tri thức đã tập trung vào việc củng cố năng lực của các văn phòng chuyển giao công nghệ, trung tâm đổi mới sáng tạo và tạo nguồn vốn giai đoạn sớm cho các doanh nghiệp spin-off. Tiếp nối định hướng này, Cộng hòa Séc đang xây dựng dự thảo Luật Nghiên cứu, Phát triển và Đổi mới, dự kiến có hiệu lực từ năm 2027 nhằm tạo khuôn khổ pháp lý thuận lợi hơn cho hoạt động chuyển giao tri thức, tăng tính linh hoạt trong tài trợ nghiên cứu và phát triển (R&D) và bảo đảm cho các chiến lược nghiên cứu được nhất quán hơn (European Commission, 2026).
Song song với điều chỉnh thể chế, Cộng hòa Séc chú trọng định hướng hợp tác nghiên cứu – sản xuất theo xu hướng chuyên môn hóa thông minh và chuyển đổi công nghiệp. Trong đó, RIS3 ưu tiên những lĩnh vực có sự kết hợp giữa nền tảng nghiên cứu, năng lực sản xuất và tiềm năng thị trường. Cách tiếp cận này hướng tới tạo mật độ tương tác đủ lớn giữa doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và nhà đầu tư, thay vì phân tán nguồn lực. Đồng thời, các chương trình SIGMA, proof-of-concept, thương mại hóa và Industrial Chairs tiếp tục góp phần hoàn thiện các khâu trung gian, giúp thúc đẩy quá trình chuyển hóa tri thức từ nghiên cứu thành sản phẩm và ứng dụng trên thị trường (Ministry of Industry & Trade of the Czech Republic, 2024; TACR, 2026).
3. Một số gợi mở cho Việt Nam
Kinh nghiệm của Cộng hòa Séc cho thấy, liên kết nghiên cứu – sản xuất chỉ phát huy hiệu quả khi được tổ chức như một chuỗi chuyển hóa tri thức, từ xác định nhu cầu công nghệ, đồng tài trợ nghiên cứu ứng dụng, kiểm chứng kết quả, bảo hộ sở hữu trí tuệ đến thương mại hóa và mở rộng thị trường. Đối với Việt Nam, định hướng này phù hợp với yêu cầu đặt doanh nghiệp ở vị trí trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo; đồng thời, tăng gắn kết giữa nghiên cứu, ứng dụng và đào tạo trong Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Bộ Chính trị, 2024).
Một là, chuyển từ hỗ trợ nhiệm vụ nghiên cứu riêng lẻ sang phát triển các chương trình hợp tác dài hạn dựa trên nhu cầu công nghệ của doanh nghiệp. Kinh nghiệm từ các Trung tâm Năng lực Quốc gia của Cộng hòa Séc cho thấy, liên kết có thể được củng cố khi doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu xác định vấn đề, xây dựng nội dung nghiên cứu và bố trí nguồn lực đối ứng, thay vì chỉ tiếp nhận kết quả sau khi nhiệm vụ hoàn thành. Tại Việt Nam, cần khuyến khích doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu hình thành các chương trình hợp tác theo ngành hoặc nhóm công nghệ, tập trung giải quyết những vấn đề cụ thể của sản xuất, như: nâng cao chất lượng sản phẩm, tiết kiệm năng lượng, tự động hóa, sử dụng nguyên liệu hiệu quả và đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Đối với các nhiệm vụ có tiềm năng ứng dụng nhưng rủi ro công nghệ cao, Nhà nước có thể hỗ trợ một phần kinh phí và chi phí thử nghiệm; doanh nghiệp tham gia đồng tài trợ và cam kết về phương án tiếp nhận, ứng dụng kết quả. Cách tiếp cận này vừa tăng trách nhiệm của doanh nghiệp, vừa hạn chế tình trạng nghiên cứu hoàn thành nhưng chưa xác định được chủ thể sử dụng.
Hai là, chuyên nghiệp hóa các tổ chức trung gian chuyển giao công nghệ và hoàn thiện cơ chế thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Kinh nghiệm của Cộng hòa Séc cho thấy, văn phòng chuyển giao công nghệ chỉ phát huy vai trò khi có đủ năng lực về xác định tiềm năng ứng dụng, bảo hộ và định giá tài sản trí tuệ, tư vấn pháp lý, đàm phán hợp đồng, kết nối nhà đầu tư và hỗ trợ hình thành doanh nghiệp spin-off. Đối với Việt Nam, cần nâng cao năng lực thực chất của các đầu mối chuyển giao tại trường đại học, viện nghiên cứu và trung tâm đổi mới sáng tạo; đồng thời, tăng cường kết nối giữa các tổ chức này với doanh nghiệp, quỹ đầu tư và đơn vị tư vấn chuyên môn. Đối với cơ sở nghiên cứu chưa đủ nguồn lực duy trì một văn phòng chuyển giao riêng, có thể xem xét mô hình cung cấp dịch vụ dùng chung theo ngành hoặc vùng. Cùng với đó, cần làm rõ quyền sở hữu, quyền khai thác và cơ chế phân chia lợi ích từ kết quả nghiên cứu có sử dụng ngân sách nhà nước, tạo động lực để nhà khoa học và tổ chức nghiên cứu tham gia quá trình thương mại hóa. Hiệu quả của tổ chức trung gian cần được đánh giá không chỉ qua số lượng sáng chế được đăng ký hay hợp đồng được ký kết mà còn qua số lượng công nghệ được tiếp nhận, cấp phép, đưa vào sản xuất và tạo ra giá trị thực tế.
Ba là, mở rộng nghiên cứu theo hợp đồng và cơ chế đặt hàng nghiên cứu từ doanh nghiệp. Doanh thu nghiên cứu theo hợp đồng của các tổ chức giáo dục đại học và khu vực chính phủ tại Cộng hòa Séc năm 2024 vẫn còn nhỏ so với tổng chi R&D của hai khu vực này, cho thấy cần tiếp tục phát triển các kênh kết nối trực tiếp giữa năng lực nghiên cứu và nhu cầu thị trường. Đối với Việt Nam, nghiên cứu theo hợp đồng cần được xem là một kênh quan trọng để doanh nghiệp tiếp cận chuyên gia, phòng thí nghiệm và thiết bị nghiên cứu mà không phải tự đầu tư toàn bộ nguồn lực. Các trường đại học, viện nghiên cứu cần chủ động công bố năng lực công nghệ, danh mục dịch vụ nghiên cứu và khả năng giải quyết các bài toán kỹ thuật để doanh nghiệp dễ dàng tìm kiếm đối tác. Nhà nước có thể hỗ trợ một phần chi phí đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa đặt hàng nghiên cứu, thử nghiệm hoặc hoàn thiện công nghệ trong những lĩnh vực ưu tiên. Đồng thời, cần cải thiện quy trình xác định nhiệm vụ, ký kết hợp đồng, nghiệm thu và thanh toán theo hướng rõ ràng, phù hợp với đặc thù nghiên cứu. Đối với mua sắm công, có thể nghiên cứu cơ chế tạo điều kiện cho sản phẩm, dịch vụ hình thành từ kết quả nghiên cứu trong nước được thử nghiệm và đánh giá trong các điều kiện sử dụng thực tế, bảo đảm tuân thủ quy định pháp luật và yêu cầu về chất lượng, an toàn, hiệu quả kinh tế.
Bốn là, thúc đẩy luân chuyển nhân lực hai chiều giữa khu vực nghiên cứu và khu vực sản xuất. Kinh nghiệm của Cộng hòa Séc cho thấy, hợp tác dự án và đồng công bố chưa đủ để bảo đảm tri thức được truyền tải hiệu quả giữa các chủ thể; sự tham gia trực tiếp của nhà nghiên cứu vào hoạt động sản xuất và của các chuyên gia thuộc doanh nghiệp vào quá trình nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng. Tại Việt Nam, cần mở rộng các hình thức nhà khoa học tham gia dự án công nghệ tại doanh nghiệp trong một thời hạn nhất định; chuyên gia doanh nghiệp tham gia giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu, xây dựng chương trình đào tạo và đánh giá khả năng ứng dụng của kết quả nghiên cứu. Các chương trình hợp tác cũng cần tạo điều kiện để sinh viên, nghiên cứu sinh thực hiện đề tài gắn với bài toán công nghệ thực tế. Việc triển khai cần đi kèm cơ chế ghi nhận đóng góp chuyên môn, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và phân chia lợi ích minh bạch, qua đó tạo động lực cho các bên tham gia hợp tác lâu dài.
Năm là, gắn chính sách liên kết nghiên cứu – sản xuất với nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Khả năng chuyển giao công nghệ không chỉ phụ thuộc vào chất lượng kết quả nghiên cứu mà còn vào năng lực của doanh nghiệp trong việc đánh giá, tiếp nhận và tích hợp công nghệ vào quy trình sản xuất. Trên thực tế, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn do thiếu nhân lực kỹ thuật, kinh phí thử nghiệm, năng lực R&D nội bộ hoặc điều kiện thiết bị phù hợp. Vì vậy, chính sách hỗ trợ cần được thiết kế theo chuỗi, kết hợp tư vấn xác định nhu cầu công nghệ, đào tạo nhân lực, thử nghiệm giải pháp, tiếp cận chuyên gia và sử dụng chung hạ tầng nghiên cứu. Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, có thể phát triển các gói hỗ trợ theo từng giai đoạn, từ đánh giá hiện trạng công nghệ đến thử nghiệm và triển khai sản xuất, với mức hỗ trợ phù hợp với quy mô và khả năng đối ứng. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp từng bước nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo; đồng thời, tạo ra nhu cầu thực chất đối với dịch vụ nghiên cứu và chuyển giao công nghệ.
Sáu là, tập trung nguồn lực theo lợi thế ngành và địa bàn, gắn các trung tâm nghiên cứu với đối tác sản xuất cụ thể. Kinh nghiệm chuyên môn hóa thông minh của Cộng hòa Séc cho thấy, việc tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực có sự giao thoa giữa năng lực nghiên cứu, nền tảng sản xuất và cơ hội thị trường có thể tạo điều kiện hình thành các mạng lưới hợp tác ổn định. Việt Nam có thể vận dụng cách tiếp cận này trên cơ sở đánh giá lợi thế công nghệ, năng lực doanh nghiệp và nhu cầu phát triển của từng ngành, từng địa bàn, thay vì sao chép nguyên trạng mô hình RIS3. Việc lựa chọn lĩnh vực ưu tiên cần dựa trên các tiêu chí rõ ràng, như: khả năng giải quyết vấn đề sản xuất, tiềm năng phát triển thị trường, năng lực nghiên cứu hiện có và khả năng huy động nguồn lực ngoài ngân sách. Các trung tâm hoặc cụm liên kết được hỗ trợ cần có doanh nghiệp tham gia với vai trò đối tác thực chất, kế hoạch đồng tài trợ và mục tiêu ứng dụng cụ thể. Việc đánh giá định kỳ cũng cần xem xét khả năng hình thành hợp đồng nghiên cứu, công nghệ được chuyển giao, sản phẩm mới và nguồn vốn tư nhân tiếp nối, qua đó hạn chế tình trạng đầu tư phân tán hoặc duy trì hạ tầng nghiên cứu mà thiếu nhu cầu sử dụng.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Czech Statistical Office (2025a). R&D expenditure. https://csu.gov.cz/rd-expenditure
Czech Statistical Office (2025b). R&D in the business enterprise sector. https://csu.gov.cz/rd-in-the-business-enterprise-sector
Czech Statistical Office (2025c). R&D in the government and higher education sector. https://csu.gov.cz/rd-in-the-government-and-higher-education-sector
European Commission (2026). European Innovation Scoreboard 2026: Country profile Czechia. https://ec.europa.eu/assets/rtd/eis/2026/ec_rtd_eis-country-profile-cz.pdf
Ministry of Industry & Trade of the Czech Republic (2024). National Research and Innovation Strategy for Smart Specialisation of the Czech Republic 2021–2027: Annex 3 – Monitoring indicators and financing. https://mpo.gov.cz/assets/en/business/ris3-strategy/2024/11/Annex-3–Monitoring-indicators-and-financing.pdf
OECD (2025). OECD Economic Surveys: Czechia 2025. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/oecd-economic-surveys-czechia-2025_7a70af5c-en.html
Technology Agency of the Czech Republic (2019). National Centres of Competence 1: Support programme for applied research, experimental development and innovation. https://tacr.gov.cz/wp-content/uploads/documents/2019/10/09/1570606895_National_Centres_of_Competence_1_Programme.pdf
Technology Agency of the Czech Republic (2024). SIGMA Programme: Announcement of the 6th Call for Proposals – Sub-objective 1, support for commercialisation of R&D&I+. https://tacr.gov.cz/en/sigma-programme-announcement-of-the-6th-call-for-proposals-sub-objective-1-support-for-commercialisation-of-rdi/
Technology Agency of the Czech Republic (2026). 17th Call for Proposals SIGMA Programme, Sub-objective 2: Industrial Chairs. https://tacr.gov.cz/en/17th-call-for-proposals-sigma-programme-sub-objective-2-industrial-chairs/
