Từ kinh nghiệm điều hành tiền tệ của Nhật Bản đến hàm ý chính sách cho Việt Nam

From Japan’s experience in monetary management to policy implications for Vietnam

ThS. Bùi Quỳnh Trang
Tổ chức Giao lưu Văn hóa và Giáo dục Nhật Bản – Việt Nam
Email: Trang-Bui@jvcee.org

(Quanlynhanuoc.vn) – Hơn ba thập niên điều hành chính sách tiền tệ của Nhật Bản cho thấy việc duy trì lãi suất thấp hoặc mở rộng cung tiền không nhất thiết dẫn đến tăng trưởng bền vững. Từ kinh nghiệm của Nhật Bản và những chuyển động kinh tế gần đây của Việt Nam, bài viết phân tích và giải quyết câu hỏi làm thế nào để nâng cao hiệu quả truyền dẫn chính sách tiền tệ, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn ở nước ta trong bối cảnh mới.

Từ khóa: Chính sách tiền tệ; cung tiền; ổn định vĩ mô; tăng trưởng bền vững; kinh nghiệm của Nhật Bản.

Abstract: More than three decades of Japan’s monetary policy management show that maintaining low interest rates or expanding the money supply does not automatically generate sustainable growth. Drawing on Japan’s experience and Vietnam’s recent economic developments, this paper examines how to improve monetary policy transmission, ensure macroeconomic stability, and build a foundation for long-term growth.

Keywords: Monetary policy; money supply; macroeconomic stability; sustainable growth; Japan’s experience

1. Đặt vấn đề

Chính sách tiền tệ là một trong những công cụ quan trọng nhất để ổn định kinh tế vĩ mô. Thông qua việc điều chỉnh lãi suất, cung ứng thanh khoản, điều tiết tín dụng và các công cụ thị trường, ngân hàng trung ương có thể tác động đến chi phí vốn, tiêu dùng, đầu tư, lạm phát và tỷ giá. Tuy nhiên, thực tiễn quốc tế cho thấy không có một công thức điều hành tiền tệ chung cho mọi nền kinh tế. Một công cụ có thể phát huy tác dụng trong bối cảnh này nhưng lại kém hiệu quả, thậm chí gây rủi ro trong bối cảnh khác.

Nhật Bản là một trường hợp điển hình về những thách thức của chính sách tiền tệ khi nền kinh tế rơi vào tình trạng tăng trưởng thấp và giảm phát kéo dài. Sau khi bong bóng bất động sản và chứng khoán sụp đổ vào đầu thập niên 90 của thế kỷ XX, nền kinh tế Nhật Bản đã trải qua nhiều năm trì trệ. Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (Bank of Japan – BOJ) đã lần lượt triển khai các biện pháp đặc biệt, từ chính sách lãi suất bằng không, nới lỏng định lượng, lãi suất âm đến kiểm soát đường cong lợi suất.

Trong khi đó, Việt Nam đang đối mặt với một bài toán khác. Nền kinh tế có nhu cầu vốn lớn, độ mở thương mại cao, hệ thống ngân hàng giữ vai trò chủ đạo trong việc cung ứng vốn và chịu tác động đáng kể từ những biến động của thị trường quốc tế. Vì vậy, chính sách tiền tệ phải đồng thời hướng đến nhiều mục tiêu: hỗ trợ tăng trưởng, kiểm soát lạm phát, ổn định tỷ giá, bảo đảm thanh khoản và an toàn của hệ thống tài chính.

Với nền tảng đào tạo tại Nhật Bản và kinh nghiệm tham gia các chương trình hợp tác phát triển giữa Nhật Bản và Việt Nam, việc nghiên cứu trường hợp của Nhật Bản có ý nghĩa tham khảo trong việc nhận diện những điều kiện giúp chính sách kinh tế phát huy hiệu quả. Tuy nhiên, bài học cần được tiếp nhận trên cơ sở những khác biệt về trình độ phát triển, thể chế và cấu trúc thị trường tài chính của từng quốc gia.

2. Nhật Bản: hơn ba thập niên tìm kiếm lối ra khỏi giảm phát

Cuối thập niên 80 của thế kỷ XX, Nhật Bản trải qua giai đoạn tăng giá mạnh của thị trường bất động sản và thị trường chứng khoán. Khi bong bóng tài sản vỡ vào đầu thập niên 90, giá trị tài sản suy giảm, bảng cân đối kế toán của doanh nghiệp và các tổ chức tài chính bị tổn hại, nợ xấu gia tăng và đầu tư tư nhân suy yếu.

BOJ từng bước hạ lãi suất nhằm hỗ trợ hoạt động kinh tế. Theo các tài liệu nghiên cứu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), lãi suất chiết khấu chính thức của Nhật Bản giảm từ 6% xuống 5,5% vào tháng 7/1991 và tiếp tục được điều chỉnh xuống 0,5% vào tháng 9/1995 (International Monetary Fund, 2026).

Tuy nhiên, mặt bằng lãi suất thấp không đủ để nhanh chóng khôi phục niềm tin và nhu cầu vay vốn. Doanh nghiệp phải ưu tiên xử lý nợ, ngân hàng tập trung khắc phục các khoản vay kém chất lượng, còn người tiêu dùng có xu hướng thận trọng hơn. Khi khu vực tư nhân đồng thời muốn giảm nợ và tăng tiết kiệm, việc giảm lãi suất có thể không tạo ra mức tăng tương ứng trong tiêu dùng và đầu tư.

Tháng 02/1999, BOJ triển khai chính sách lãi suất bằng không (Zero Interest Rate Policy – ZIRP). Đây là bước ngoặt trong điều hành tiền tệ, bởi lãi suất ngắn hạn đã tiến sát giới hạn dưới mà chính sách truyền thống có thể sử dụng.

Năm 2001, BOJ chuyển sang chính sách nới lỏng định lượng (Quantitative Easing – QE). Thay vì chỉ tập trung điều chỉnh lãi suất qua đêm, ngân hàng trung ương sử dụng lượng tiền dự trữ của các tổ chức tài chính tại BOJ làm mục tiêu điều hành quan trọng hơn, đồng thời mở rộng cung ứng thanh khoản.

Về nguyên tắc, QE nhằm giảm chi phí vốn, cải thiện điều kiện tài chính và khuyến khích hoạt động tín dụng. Khi lãi suất ngắn hạn gần bằng không, việc mua tài sản và mở rộng bảng cân đối kế toán của ngân hàng trung ương được xem là cách thức tạo thêm dư địa nới lỏng.

Tuy nhiên, kinh nghiệm của Nhật Bản cũng cho thấy một giới hạn quan trọng: thanh khoản dồi dào không đồng nghĩa với việc tín dụng và đầu tư sẽ tăng mạnh. Nếu doanh nghiệp không muốn vay, ngân hàng không sẵn sàng mở rộng tín dụng hoặc cơ hội đầu tư có lợi nhuận không đủ hấp dẫn, lượng tiền được bơm vào hệ thống có thể không chuyển hóa thành hoạt động kinh tế thực tế tương ứng.

Năm 2013, BOJ triển khai chương trình nới lỏng tiền tệ định lượng và định tính (Quantitative and Qualitative Monetary Easing – QQE), với quy mô mua tài sản lớn và cam kết đưa lạm phát về mục tiêu 2%. Tháng 01/2016, BOJ áp dụng lãi suất âm đối với một phần số dư tài khoản dự trữ của các tổ chức tài chính. Đến tháng 9/2016, ngân hàng trung ương đưa vào khuôn khổ kiểm soát đường cong lợi suất (Yield Curve Control – YCC), nhằm tác động không chỉ đến lãi suất ngắn hạn mà còn đến lợi suất của trái phiếu chính phủ dài hạn (Bank of Japan, n.d.).

Những công cụ này phản ánh nỗ lực mở rộng giới hạn của chính sách tiền tệ khi lãi suất truyền thống không còn nhiều dư địa. Chúng góp phần duy trì điều kiện tài chính nới lỏng, nhưng cũng đặt ra những vấn đề về lợi nhuận ngân hàng, hoạt động của thị trường trái phiếu, phân bổ vốn và rủi ro tích tụ trong hệ thống tài chính.

Điều đáng chú ý là chính sách tiền tệ không thể tự mình giải quyết những vấn đề mang tính cơ cấu như già hóa dân số, năng suất lao động thấp, nhu cầu nội địa yếu và những bất cập trong phân bổ nguồn lực. Đây là một trong những bài học lớn nhất rút ra từ kinh nghiệm của Nhật Bản.

Từ năm 2024, BOJ bắt đầu thay đổi khuôn khổ điều hành, chấm dứt chính sách lãi suất âm và từng bước bình thường hóa chính sách tiền tệ. Diễn biến này gắn với sự thay đổi của môi trường giá cả và tiền lương tại Nhật Bản.

Dữ liệu của BOJ cho thấy lãi suất thị trường tiền tệ qua đêm không có tài sản bảo đảm bình quân tháng 12/2024 đạt 0,227%; tháng 12/2025 đạt 0,557%; và đến tháng 10/2026 đạt 1,227% (Bank of Japan, n.d.; International Monetary Fund, 2026). Đây là lãi suất thị trường bình quân theo tháng, không phải mức lãi suất chính sách được công bố tại một cuộc họp cụ thể. Dù vậy, chuỗi dữ liệu cho thấy xu hướng chuyển từ môi trường lãi suất gần bằng không sang mặt bằng lãi suất cao hơn.

Quá trình bình thường hóa không chỉ đơn giản là việc tăng lãi suất. BOJ phải cân nhắc khả năng phục hồi của tiêu dùng, tiền lương, lạm phát, chi phí vay của doanh nghiệp, thị trường trái phiếu và gánh nặng nợ công. Việc rút khỏi các biện pháp nới lỏng đặc biệt sau nhiều năm cũng đòi hỏi sự thận trọng để tránh gây biến động quá lớn trên thị trường tài chính.

3. Việt Nam: tăng trưởng cao đi cùng yêu cầu giữ ổn định tiền tệ

Theo dữ liệu JETRO ngày 01/07/2025, tổng hợp từ các nguồn thống kê và tổ chức quốc tế, tăng trưởng GDP thực của Việt Nam đạt 5,0% năm 2023, tăng lên 7,0% năm 2024 và 8,0% năm 2025. GDP bình quân đầu người tăng từ 4.317 USD năm 2023 lên 4.536 USD năm 2024 và 4.745 USD năm 2025.

Cơ cấu tăng trưởng năm 2025 cho thấy, công nghiệp và xây dựng tăng 8,9%, dịch vụ tăng 8,6%, trong khi nông – lâm – thủy sản tăng 3,8%. Những con số này phản ánh sự đóng góp của nhiều khu vực kinh tế, đặc biệt là khu vực sản xuất công nghiệp và khu vực dịch vụ.

Trong khi đó, tại Việt Nam, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) bình quân có xu hướng duy trì tương đối ổn định trong giai đoạn 2023–2025, lần lượt ở mức 3,3% năm 2023, 3,6% năm 2024 và 3,3% năm 2025 (Japan External Trade Organization, 2026). Đáng chú ý, năm 2025, GDP Việt Nam tăng 8,02%, đạt mức tăng trưởng cao thứ hai trong giai đoạn 2011–2025, trong khi CPI bình quân chỉ tăng 3,31% so với năm trước (Cục Thống kê, 2026). Điều này cho thấy Việt Nam đã duy trì được tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, đồng thời kiểm soát lạm phát ở mức tương đối ổn định.

Đây là một kết quả đáng chú ý trong bối cảnh kinh tế thế giới vẫn còn nhiều biến động. Tuy nhiên, cần tránh quy toàn bộ kết quả tăng trưởng và kiểm soát lạm phát cho riêng chính sách tiền tệ. Hoạt động xuất khẩu, đầu tư công, tiêu dùng trong nước, dòng vốn đầu tư nước ngoài, giá hàng hóa quốc tế và chính sách tài khóa đều có ảnh hưởng đáng kể.

Theo số liệu JETRO tổng hợp, năm 2025, xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt khoảng 474,998 tỷ USD, tăng 17,0% so với năm trước; nhập khẩu đạt khoảng 454,926 tỷ USD, tăng 19,4% so với năm trước. Cán cân thương mại hàng hóa thặng dư khoảng 20.071 tỷ USD.

Quy mô xuất, nhập khẩu lớn giúp Việt Nam tận dụng cơ hội từ hội nhập và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, độ mở cao cũng khiến nền kinh tế nhạy cảm với biến động của nhu cầu thế giới, giá nguyên liệu, chi phí vận tải, chính sách thương mại và điều kiện tài chính quốc tế.

Theo thống kê cơ bản của Japan External Trade Organization (JETRO), tỷ giá bình quân năm của VND so với USD có xu hướng tăng trong giai đoạn 2023–2025, từ mức 23.787 VND/USD năm 2023 lên 24.165 VND/USD năm 2024 và 25.121 VND/USD năm 2025. Đây là tỷ giá bình quân trong kỳ, không phải tỷ giá cuối kỳ hoặc tỷ giá tại một ngày giao dịch cụ thể. Diễn biến này cho thấy VND có xu hướng mất giá tương đối so với USD trong giai đoạn nghiên cứu, qua đó phản ánh một trong những yếu tố cần xem xét khi đánh giá môi trường kinh tế vĩ mô và điều hành chính sách tiền tệ của Việt Nam (Japan External Trade Organization, 2026).

Dự trữ ngoại hối gộp của Việt Nam biến động trong giai đoạn 2023–2025. Theo số liệu do Japan External Trade Organization (JETRO) tổng hợp từ IMF, quy mô dự trữ ngoại hối đạt 92,238 tỷ USD năm 2023, giảm xuống 83,082 tỷ USD năm 2024, trước khi phục hồi lên 85,580 tỷ USD năm 2025. Các con số này cho thấy dự trữ ngoại hối là một biến số quan trọng cần theo dõi khi đánh giá khả năng ứng phó với các cú sốc từ bên ngoài. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào quy mô dự trữ ngoại hối để kết luận đầy đủ về sức chống chịu đối ngoại; cần xem xét thêm quy mô nhập khẩu, nghĩa vụ nợ nước ngoài ngắn hạn và diễn biến dòng vốn (Japan External Trade Organization, 2026).

Với một nền kinh tế có mức độ hội nhập sâu như Việt Nam, việc điều hành lãi suất không thể tách rời việc điều hành tỷ giá và quản lý dòng vốn. Việc giảm lãi suất trong nước có thể hỗ trợ doanh nghiệp, nhưng nếu chênh lệch lãi suất so với bên ngoài thay đổi mạnh trong bối cảnh dòng vốn biến động, áp lực lên thị trường ngoại hối có thể gia tăng.

Trong giai đoạn 2022–2023, khi lạm phát toàn cầu tăng cao và nhiều ngân hàng trung ương lớn thắt chặt tiền tệ, Việt Nam phải điều chỉnh chính sách để vừa ổn định thị trường tiền tệ, vừa hỗ trợ phục hồi kinh tế. Theo các quyết định điều hành của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đặc biệt là theo Quyết định số 950/QH-NHNN ngày 23/05/2023, lãi suất tái cấp vốn được điều chỉnh từ 6% vào cuối năm 2022 xuống còn 4,5% vào tháng 6/2023. Lãi suất cho vay qua đêm trong thanh toán điện tử liên ngân hàng cũng được điều chỉnh từ 7% xuống 5% trong cùng giai đoạn (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, 2023).

Những thay đổi này cho thấy chính sách tiền tệ Việt Nam có tính linh hoạt, sử dụng nhiều công cụ để điều tiết thanh khoản và chi phí vốn. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế không chỉ phụ thuộc vào lãi suất điều hành. Khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp còn liên quan đến sức khỏe tài chính, chất lượng tài sản bảo đảm, triển vọng kinh doanh, mức độ rủi ro tín dụng và khẩu vị rủi ro của ngân hàng.

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi đánh giá hiệu quả của chính sách. Một đợt giảm lãi suất điều hành không nhất thiết dẫn đến mức giảm tương ứng cho tất cả các khoản vay. Nếu doanh nghiệp thiếu đơn hàng, dòng tiền yếu hoặc không đáp ứng điều kiện tín dụng, chi phí vốn thấp hơn vẫn chưa chắc chuyển hóa thành đầu tư và sản xuất mới.

4. So sánh Nhật Bản và Việt Nam: khác biệt về bài toán, khác biệt về công cụ

Kinh nghiệm của Nhật Bản có giá trị tham khảo đối với Việt Nam, nhưng hai nền kinh tế có những khác biệt căn bản.

Thứ nhất, Nhật Bản là nền kinh tế phát triển với thị trường vốn sâu rộng, quy mô tiết kiệm nội địa lớn và khả năng huy động vốn qua nhiều kênh. Trong khi đó, Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào tín dụng ngân hàng. Vì vậy, mức độ truyền dẫn của chính sách tiền tệ và tác động của việc mua tài sản quy mô lớn là khác nhau.

Thứ hai, Nhật Bản phải xử lý tình trạng giảm phát và kỳ vọng lạm phát thấp trong thời gian dài. Việt Nam thường phải cân bằng giữa việc hỗ trợ tăng trưởng, kiểm soát lạm phát và ổn định tỷ giá. Bài toán điều hành của Việt Nam không phải là đưa nền kinh tế thoát khỏi giảm phát mà là duy trì điều kiện tiền tệ phù hợp để tăng trưởng bền vững mà không tạo ra mất cân đối vĩ mô.

Thứ ba, Nhật Bản có vị thế đặc biệt với đồng yen và thị trường trái phiếu chính phủ. Điều này tạo điều kiện để BOJ triển khai các công cụ phi truyền thống trên quy mô lớn. Việt Nam chưa có đầy đủ các điều kiện tương tự. Việc áp dụng lãi suất âm hoặc kiểm soát đường cong lợi suất một cách máy móc có thể tạo ra rủi ro cho hoạt động trung gian tài chính và việc định giá tài sản.

5. Kinh nghiệm chính sách cho Việt Nam

Một là, nhận diện sớm rủi ro và quản lý kỳ vọng lạm phát. Kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy khi kỳ vọng giảm phát ăn sâu vào nền kinh tế, người dân và doanh nghiệp có xu hướng trì hoãn tiêu dùng, đầu tư và các quyết định mở rộng sản xuất, khiến việc đưa nền kinh tế trở lại trạng thái ổn định có thể kéo dài và tốn kém. Vì vậy, Việt Nam cần nâng cao chất lượng dự báo lạm phát, theo dõi sát diễn biến giá cả cơ bản, giá hàng hóa thế giới, giá năng lượng, lương thực, thực phẩm và diễn biến tiền lương để kịp thời nhận diện những áp lực lạm phát từ bên ngoài cũng như từ nội tại nền kinh tế. Bên cạnh đó, cần tăng cường phân tích các yếu tố tác động đến cung – cầu, chi phí sản xuất, tỷ giá và tâm lý thị trường; xây dựng các kịch bản lạm phát tương ứng với những biến động kinh tế khác nhau để chủ động lựa chọn biện pháp điều hành phù hợp. Công tác dự báo cần được thực hiện thường xuyên, có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý, đồng thời cung cấp thông tin kịp thời, minh bạch nhằm hạn chế tâm lý đầu cơ, tích trữ và những biến động bất thường về giá cả. Việc quản lý kỳ vọng lạm phát cần hướng đến việc duy trì niềm tin của người dân, doanh nghiệp và nhà đầu tư vào khả năng kiểm soát lạm phát của cơ quan điều hành.

Hai là, nâng cao hiệu quả truyền dẫn của lãi suất. Điều hành chính sách tiền tệ không nên chỉ tập trung vào việc giảm hoặc tăng một mức lãi suất cụ thể mà cần quan tâm đến toàn bộ quá trình truyền dẫn từ lãi suất điều hành đến lãi suất liên ngân hàng, lãi suất huy động và lãi suất cho vay của các tổ chức tín dụng. Cần thường xuyên theo dõi mức độ biến động, độ trễ và sự khác biệt trong điều chỉnh lãi suất giữa các nhóm ngân hàng, lĩnh vực kinh tế và đối tượng vay vốn để đánh giá chính xác hiệu quả của các quyết định điều hành. Đồng thời, cần nâng cao tính cạnh tranh và minh bạch trên thị trường tiền tệ, cải thiện khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp có phương án sản xuất, kinh doanh khả thi và có khả năng tạo ra giá trị gia tăng. Các tổ chức tín dụng cần nâng cao chất lượng thẩm định, đơn giản hóa quy trình cho vay, đa dạng hóa sản phẩm tín dụng và giảm các chi phí không cần thiết trong hoạt động cho vay. Việc điều chỉnh lãi suất cần gắn với khả năng hấp thụ vốn của nền kinh tế, chất lượng tín dụng và mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, tránh tình trạng lãi suất điều hành giảm nhưng chi phí vay vốn thực tế của doanh nghiệp vẫn ở mức cao hoặc khả năng tiếp cận tín dụng không được cải thiện tương ứng.

Ba là, phát triển thị trường vốn để giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng. Khi ngân hàng phải gánh phần lớn nhu cầu vốn trung và dài hạn của nền kinh tế, rủi ro mất cân đối kỳ hạn giữa nguồn vốn huy động và cho vay, cũng như rủi ro tập trung tín dụng có thể gia tăng. Do đó, cần tiếp tục phát triển đồng bộ thị trường trái phiếu doanh nghiệp và thị trường chứng khoán, tạo điều kiện để doanh nghiệp có thêm các kênh huy động vốn phù hợp với quy mô, lĩnh vực hoạt động và nhu cầu đầu tư. Đối với thị trường trái phiếu doanh nghiệp, cần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về phát hành, công bố thông tin, sử dụng vốn huy động và nghĩa vụ thanh toán; tăng cường giám sát hoạt động của các tổ chức phát hành, tổ chức tư vấn và các đơn vị trung gian nhằm hạn chế tình trạng cung cấp thông tin không đầy đủ hoặc sử dụng vốn sai mục đích. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng hoạt động xếp hạng tín nhiệm, cải thiện tính minh bạch của báo cáo tài chính và xây dựng cơ chế đánh giá rủi ro độc lập để nhà đầu tư có cơ sở lựa chọn sản phẩm phù hợp. Việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư, nhất là nhà đầu tư cá nhân, cần được chú trọng thông qua tăng cường công khai thông tin, giám sát giao dịch và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Bên cạnh đó, cần mở rộng cơ sở nhà đầu tư dài hạn, khuyến khích sự tham gia của các quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm và các định chế tài chính để từng bước đa dạng hóa nguồn cung vốn cho nền kinh tế, giảm sự phụ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng.

Bốn là, phối hợp chặt chẽ chính sách tiền tệ với chính sách tài khóa. Chính sách tiền tệ không thể thay thế đầu tư công hiệu quả, cải cách thể chế và nâng cao năng suất của nền kinh tế. Vì vậy, cần bảo đảm sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa trong quá trình xây dựng và thực hiện các mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng. Trong những giai đoạn cần hỗ trợ tổng cầu, chính sách tài khóa có thể chia sẻ một phần vai trò với chính sách tiền tệ thông qua đẩy nhanh tiến độ giải ngân vốn đầu tư công, tập trung nguồn lực vào các dự án hạ tầng trọng điểm, nâng cao hiệu quả chi ngân sách và thực hiện các chính sách hỗ trợ có mục tiêu đối với doanh nghiệp và người dân. Đồng thời, cần hạn chế tình trạng mở rộng chi tiêu thiếu hiệu quả hoặc đầu tư dàn trải gây áp lực lên ngân sách và mặt bằng giá cả. Việc phối hợp chính sách cần tính đến mức độ dư địa tài khóa, diễn biến lạm phát, tình hình thanh khoản của hệ thống ngân hàng và khả năng hấp thụ vốn của nền kinh tế. Các cơ quan điều hành cần thường xuyên trao đổi thông tin, đánh giá tác động qua lại giữa các công cụ chính sách và xây dựng phương án ứng phó phù hợp trước những biến động lớn của môi trường kinh tế trong nước và quốc tế. Qua đó, chính sách tài khóa có thể hỗ trợ tăng trưởng và ổn định tổng cầu, đồng thời hạn chế áp lực phải duy trì điều kiện tín dụng quá nới lỏng trong thời gian dài.

Năm là, củng cố an toàn hệ thống ngân hàng và giám sát rủi ro tập trung. Cần tăng cường theo dõi chất lượng tín dụng, nợ xấu, khả năng thanh khoản, mức độ an toàn vốn và mức độ tập trung tín dụng vào bất động sản cũng như các lĩnh vực nhạy cảm với chu kỳ kinh tế. Hoạt động giám sát cần chú trọng không chỉ quy mô dư nợ mà còn cả mục đích sử dụng vốn, khả năng trả nợ và mức độ phụ thuộc của khách hàng vào các nguồn vốn vay. Đối với những lĩnh vực có mức độ rủi ro cao, cần theo dõi chặt chẽ tốc độ tăng trưởng tín dụng, chất lượng tài sản bảo đảm và khả năng phát sinh nợ xấu khi điều kiện kinh tế hoặc mặt bằng lãi suất thay đổi. Đồng thời, cần nâng cao năng lực quản trị rủi ro của các tổ chức tín dụng, hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm, tăng cường kiểm tra sức chịu đựng của ngân hàng trước các kịch bản bất lợi và chủ động xây dựng phương án xử lý khi rủi ro phát sinh. Việc xử lý nợ xấu cần gắn với nâng cao chất lượng tài sản, bảo đảm an toàn vốn và duy trì khả năng cung ứng tín dụng cho nền kinh tế. Tăng trưởng tín dụng cần gắn với năng lực hấp thụ vốn, hiệu quả sử dụng vốn và khả năng tạo ra giá trị của các hoạt động sản xuất, kinh doanh, thay vì chỉ chạy theo mục tiêu về quy mô. Qua đó, hạn chế tình trạng vốn tín dụng tập trung quá mức vào một số lĩnh vực, đồng thời bảo đảm dòng vốn được phân bổ hợp lý hơn cho các ngành sản xuất và các lĩnh vực có khả năng đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế.

Sáu là, tăng tính minh bạch và tính nhất quán trong truyền thông về chính sách. Kỳ vọng của doanh nghiệp và nhà đầu tư chịu ảnh hưởng lớn từ thông điệp và định hướng điều hành của các cơ quan hoạch định chính sách. Vì vậy, việc giải thích rõ mục tiêu, căn cứ, định hướng và điều kiện thay đổi chính sách sẽ góp phần giảm bớt sự bất định, hạn chế phản ứng thái quá của thị trường và nâng cao hiệu quả quản lý kỳ vọng. Cơ quan điều hành cần công bố thông tin chính sách một cách kịp thời, chính xác và dễ tiếp cận; làm rõ cơ sở của các quyết định điều chỉnh lãi suất, hạn mức tín dụng và những công cụ điều hành tiền tệ khác. Bên cạnh việc công bố các quyết định chính sách, cần tăng cường cung cấp thông tin về diễn biến kinh tế vĩ mô, triển vọng lạm phát, các rủi ro tiềm ẩn và những yếu tố có thể dẫn đến việc điều chỉnh định hướng điều hành. Thông điệp chính sách cần bảo đảm sự thống nhất giữa các cơ quan quản lý, tránh tình trạng thông tin thiếu đồng bộ hoặc thay đổi định hướng mà không có giải thích rõ ràng. Đồng thời, cần duy trì cơ chế đối thoại, trao đổi thường xuyên với doanh nghiệp, tổ chức tín dụng, nhà đầu tư và các chủ thể tham gia thị trường để kịp thời nắm bắt phản ứng và tháo gỡ những vướng mắc trong quá trình thực hiện. Việc truyền thông chính sách rõ ràng, nhất quán và có tính dự báo sẽ góp phần củng cố niềm tin thị trường, nâng cao hiệu quả truyền dẫn chính sách tiền tệ và hỗ trợ ổn định kinh tế vĩ mô.

6. Kết luận

Nhìn lại hơn ba thập niên điều hành tiền tệ của Nhật Bản, có thể thấy ngân hàng trung ương có khả năng mở rộng đáng kể phạm vi công cụ khi lãi suất truyền thống đã chạm đến giới hạn. Nhưng chính sách tiền tệ, dù linh hoạt đến đâu, cũng không thể thay thế cải cách cơ cấu, xử lý nợ xấu, nâng cao năng suất và khơi thông nhu cầu đầu tư.

Đối với Việt Nam, bài toán hiện nay không phải là áp dụng lãi suất âm hay các chương trình mua tài sản quy mô lớn như Nhật Bản từng thực hiện. Điều quan trọng hơn là hoàn thiện khuôn khổ điều hành lãi suất, nâng cao chất lượng dự báo, nâng cao hiệu quả truyền dẫn, phát triển thị trường vốn và phối hợp đồng bộ các chính sách kinh tế vĩ mô.

Trong một nền kinh tế có độ mở lớn, điều hành tiền tệ cần nhìn xa hơn mục tiêu tăng trưởng tín dụng hay giảm chi phí vay vốn trong ngắn hạn. Chính sách phải góp phần duy trì ổn định giá trị đồng tiền, bảo đảm an toàn của hệ thống tài chính và tạo điều kiện để nguồn lực được phân bổ vào các hoạt động sản xuất, kinh doanh có năng suất cao.

Kinh nghiệm sâu sắc nhất từ Nhật Bản là không có chính sách tiền tệ nào có thể thành công nếu thiếu một nền tảng kinh tế thực sự đủ khỏe và một cơ chế truyền dẫn đủ hiệu quả. Với Việt Nam, việc xây dựng một khuôn khổ điều hành linh hoạt, minh bạch và phù hợp với đặc điểm nền kinh tế sẽ có ý nghĩa lâu dài hơn so với việc tìm kiếm một công cụ đơn lẻ để giải quyết mọi thách thức.

Tài liệu tham khảo:
Bank of Japan (n.d.). Call rate, uncollateralized overnight/average (monthly). BOJ’s Main Time-series Statistics. https://www.stat-search.boj.or.jp/ssi/mtshtml/fm02_m_1_en.html
Cục Thống kê (06/01/2026). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2025. https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/01/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2025/
International Monetary Fund (2026). Japan: 2026 Article IV consultation—Press release; staff report; and statement by the Executive Director for Japan (IMF Staff Country Report No. 2026/075). https://doi.org/10.5089/9798229042574.002
Japan External Trade Organization (01/7/2026). Japan External Trade Organization. Vietnam: Overview and basic statistics. https://www.jetro.go.jp/world/asia/vn/basic_01.html
Japan External Trade Organization (12/8/2026). Japan External Trade Organization. Vietnam trade and investment annual report. https://www.jetro.go.jp/world/asia/vn/gtir/
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (23/5/2023). Quyết định số 950/QĐ-NHNN về lãi suất tái cấp vốn, lãi suất tái chiết khấu, lãi suất cho vay qua đêm trong thanh toán điện tử liên ngân hàng và cho vay bù đắp thiếu hụt vốn trong thanh toán bù trừ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đối với tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tien-te-Ngan-hang/Quyet-dinh-950-QD-NHNN-2023-lai-suat-tai-cap-von-tai-chiet-khau-thanh-toan-dien-tu-lien-ngan-hang-567227.aspx
Statistics Bureau, Ministry of Internal Affairs and Communications. (23/01/2026). Japan’s consumer price index in 2025. https://www.stat.go.jp/english/data/cpi/158c.htm
World Bank. (n.d.). GDP growth (annual %) – Japan. World Development Indicators. https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=JP