Developing the silver economy in South Korea: from population aging to a new growth engine
TS. Nguyễn Đức Trung
Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
Email: Ndtrung2206@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Già hóa dân số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với nhu cầu tiêu dùng, hệ thống chăm sóc và thị trường lao động; đồng thời, mở ra không gian phát triển mới cho nền kinh tế. Hàn Quốc là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh, nhưng đã từng bước chuyển thách thức nhân khẩu học thành động lực phát triển thông qua hình thành và mở rộng nền kinh tế bạc (silver economy). Từ kinh nghiệm Hàn Quốc, bài viết phân tích quá trình hình thành, các lĩnh vực phát triển chủ yếu và những vấn đề đặt ra đối với kinh tế bạc, qua đó, đề xuất một số gợi mở chính sách cho Việt Nam trong bối cảnh dân số đang già hóa nhanh.
Từ khóa: Kinh tế bạc; già hóa dân số; Hàn Quốc; Việt Nam.
Abstract: Population aging is generating profound shifts in consumer demand, care systems, and labor markets, while simultaneously opening up new development avenues for the economy. South Korea is among the countries with a rapid pace of aging; however, it has gradually transformed this demographic challenge into a driver of development through the formation and expansion of the silver economy. Drawing upon South Korea’s experience, this article analyzes the formation process, key development sectors, and emerging issues of the silver economy, thereby offering several policy implications for Vietnam in the context of its own rapidly aging population.
Keywords: Silver economy; population aging; South Korea; Vietnam.
1. Đặt vấn đề
Hàn Quốc đang già hóa dân số với tốc độ rất nhanh. Năm 2025, người từ 65 tuổi trở lên dự kiến chiếm 20,3% dân số, đưa Hàn Quốc vào nhóm “xã hội siêu già” và tỷ lệ này có thể đạt 40% vào năm 2050 (Statistics Korea, 2023). Năm 2023, tuổi thọ kỳ vọng của người dân Hàn Quốc ở tuổi 65 là 21,5 năm. Trong đó, nam giới có tuổi thọ kỳ vọng 19,2 năm và nữ giới 23,6 năm (Statistics Korea, 2024). Trong khi đó, mức sinh thấp làm thu hẹp nhanh lực lượng lao động trẻ và tạo sức ép lên mô hình tăng trưởng truyền thống (OECD, 2022). Tuy nhiên, già hóa dân số không chỉ làm gia tăng áp lực lên y tế và an sinh xã hội mà còn hình thành một thị trường lớn với nhu cầu đa dạng về tiêu dùng, chăm sóc và việc làm. Đây là cơ sở thúc đẩy kinh tế bạc (silver economy) trở thành một lĩnh vực tăng trưởng mới. Bài viết tập trung làm rõ ba vấn đề: điều kiện thúc đẩy kinh tế bạc, các lĩnh vực phát triển chủ yếu, đặc biệt về tiêu dùng, chăm sóc và việc làm và những khuyến nghị có thể tham khảo cho Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp, kết hợp phân tích chính sách và số liệu thống kê. Dữ liệu thứ cấp được khai thác từ các nguồn chính thức và có độ tin cậy cao, gồm: Statistics Korea, OECD và Dịch vụ Bảo hiểm Y tế Quốc gia Hàn Quốc (NHIS, 2023).
2. Già hóa dân số và phát triển kinh tế bạc ở Hàn Quốc
2.1. Già hóa dân số và sự hình thành thị trường kinh tế bạc
Hàn Quốc đang trải qua quá trình già hóa dân số với tốc độ rất nhanh. Tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên dự kiến đạt 20,3% dân số vào năm 2025, đưa quốc gia này vào nhóm “xã hội siêu già”, và có thể đạt 40% vào năm 2050 (Statistics Korea, 2023). Trong khi đó, mức sinh thấp làm thu hẹp nhanh quy mô dân số trong độ tuổi lao động (Statistics Korea, 2024; OECD, 2022).
Những thay đổi này không chỉ làm gia tăng áp lực lên hệ thống an sinh, hưu trí và y tế mà còn mở rộng quy mô và đa dạng hóa nhu cầu của người cao tuổi. Nhu cầu về chăm sóc sức khỏe, tiêu dùng, giải trí, công nghệ và việc làm ngày càng tăng, tạo điều kiện hình thành và mở rộng thị trường “kinh tế bạc” (silver economy). Qua đó, già hóa dân số đang dần trở thành một động lực thúc đẩy các lĩnh vực kinh tế mới tại Hàn Quốc.
2.2. Người cao tuổi – nhóm khách hàng của thị trường hàng hóa và dịch vụ
Sự gia tăng nhanh tỷ trọng người cao tuổi đang làm thay đổi cấu trúc tiêu dùng tại Hàn Quốc, biến nhóm này thành khách hàng quan trọng của nhiều thị trường hàng hóa và dịch vụ. Chăm sóc sức khỏe là lĩnh vực nền tảng với sự chuyển dịch từ điều trị sang y tế dự phòng và chăm sóc dài hạn, thúc đẩy nhu cầu về thiết bị y tế cá nhân, sản phẩm hỗ trợ sinh hoạt và công nghệ chăm sóc thông minh (KHIDI, 2021).
Bên cạnh y tế, nhiều phân khúc chuyên biệt cũng phát triển như nhà ở dành cho người cao tuổi, các “thị trấn bạc” (silver towns), dịch vụ quản lý tài sản, quỹ hưu trí và bảo hiểm chăm sóc dài hạn. Đồng thời, nhu cầu nâng cao chất lượng cuộc sống mở rộng thị trường du lịch, giải trí, văn hóa và các sản phẩm công nghệ dành cho người cao tuổi (Lee & Kim, 2019).
Sự mở rộng của các nhóm sản phẩm và dịch vụ này cho thấy, khía cạnh “cầu” ngày càng rõ nét của nền kinh tế bạc. Người cao tuổi không chỉ là nhóm thụ hưởng an sinh mà đang trở thành một lực lượng tiêu dùng quan trọng, thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới sản phẩm, dịch vụ và tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế.
2.3. Chăm sóc dài hạn – lĩnh vực trọng tâm của kinh tế bạc
Trong cấu trúc của nền kinh tế bạc, chăm sóc dài hạn (long-term care) là một lĩnh vực trọng tâm. Sự gia tăng tuổi thọ và tỷ lệ mắc các bệnh mãn tính kéo theo nhu cầu chăm sóc y tế và hỗ trợ sinh hoạt ngày càng lớn. Hàn Quốc đã thể chế hóa nhu cầu này thông qua hệ thống Bảo hiểm Chăm sóc Dài hạn (Long-Term Care Insurance – LTCI) từ tháng 7/2008. Số người cao tuổi thụ hưởng LTCI tăng gần 5 lần, từ 214.000 người năm 2008 lên hơn 1,02 triệu người năm 2022, chiếm khoảng 11,4% dân số trên 65 tuổi. Tổng chi tiêu cho hệ thống đạt 12.578 tỷ KRW, tương đương hơn 9,4 tỷ USD vào năm 2022 (NHIS, 2023).
Dưới sự bảo đảm tài chính của LTCI, mạng lưới cung ứng dịch vụ chăm sóc phát triển nhanh, chủ yếu gồm chăm sóc tại nhà và chăm sóc tại cơ sở lưu trú. Đến cuối năm 2022, Hàn Quốc có hơn 27.000 cơ sở chăm sóc dài hạn, trong đó hơn 21.000 cơ sở chăm sóc tại nhà và khoảng 6.000 cơ sở lưu trú, đáp ứng xu hướng “già hóa tại chỗ” (MOHW, 2023). Quy mô hệ thống ngày càng lớn cũng tạo ra nhu cầu đáng kể về nhân lực. Đến năm 2022, hơn 2 triệu người đã được đào tạo và cấp chứng chỉ chăm sóc, trong đó hơn 600.000 người đang làm việc chính thức trong ngành (MOHW, 2023). Khu vực tư nhân giữ vai trò chủ đạo, vận hành hơn 98% cơ sở cung cấp dịch vụ chăm sóc dài hạn và ngày càng đầu tư vào công nghệ chăm sóc (care -tech), như: robot hỗ trợ và các hệ thống giám sát sức khỏe IoT (Kim & Lee, 2020). Nhìn chung, sự phát triển của LTCI, cơ sở cung ứng, nhân lực và doanh nghiệp tư nhân đã hình thành một thị trường chăm sóc dài hạn quy mô lớn. Đây là một lĩnh vực tiêu biểu của kinh tế bạc, vừa đáp ứng nhu cầu của dân số già, vừa mở rộng thị trường dịch vụ và tạo việc làm.
2.4. Công nghệ và đổi mới sáng tạo phục vụ dân số già
Vượt ra ngoài các dịch vụ y tế và phúc lợi truyền thống, kinh tế bạc tại Hàn Quốc đang thúc đẩy mạnh mẽ công nghệ và đổi mới sáng tạo, đặc biệt là lĩnh vực “công nghệ lão khoa” (gerontechnology). Quy mô thị trường y tế số của Hàn Quốc đạt khoảng 5,7 nghìn tỷ KRW vào năm 2022, với tốc độ tăng trưởng bình quân trên 10% mỗi năm (KHIDI, 2023). Sự phát triển này gắn với việc mở rộng các giải pháp chăm sóc từ xa, thiết bị theo dõi sức khỏe và cảm biến IoT. AI và robot chăm sóc cũng ngày càng được ứng dụng trong thực tế. Tiêu biểu là robot chăm sóc tích hợp AI “Hyodol” đã được triển khai tại hơn 100 chính quyền địa phương, hỗ trợ nhắc uống thuốc, tương tác xã hội và phát hiện tình huống khẩn cấp ở người cao tuổi sống một mình (Lee & cộng sự, 2022).
Bên cạnh đó, “nhà thông minh” tích hợp cảm biến và các nền tảng số với giao diện thân thiện với người cao tuổi đang mở rộng trong nhà ở, tài chính, thương mại điện tử và giao tiếp xã hội (Kim, 2021). Sự kết hợp giữa công nghệ số và nhu cầu của dân số già đang góp phần chuyển kinh tế bạc từ lĩnh vực chủ yếu dựa vào lao động và phúc lợi sang hệ sinh thái dịch vụ ứng dụng công nghệ, tạo thêm giá trị gia tăng và mở ra các ngành kinh doanh mới.
2.5. Người cao tuổi – nguồn lực cho thị trường lao động
Trái với quan niệm truyền thống xem người cao tuổi là nhóm phụ thuộc, tại Hàn Quốc, nhóm này đang trở thành một nguồn cung lao động quan trọng. Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của nhóm 55 – 79 tuổi vào tháng 5/2023 đạt 60,2%, trong đó tỷ lệ có việc làm là 58,9%, thuộc nhóm cao trong các quốc gia OECD (Statistics Korea, 2023).
Sau độ tuổi nghỉ hưu chính thức, nhiều người tiếp tục tham gia thị trường lao động thông qua các công việc toàn thời gian, bán thời gian và “công việc cầu nối”. Chính phủ và doanh nghiệp đẩy mạnh đào tạo lại, nâng cao kỹ năng thông qua hệ thống National Tomorrow Learning Card, giúp lao động lớn tuổi thích ứng với môi trường số và phát huy kinh nghiệm tích lũy (MOEL, 2022). Bên cạnh đó, xu hướng khởi nghiệp ở người cao tuổi cũng gia tăng, khi nhiều người tận dụng vốn, kinh nghiệm và mạng lưới quan hệ để thành lập doanh nghiệp mới. Như vậy, người cao tuổi không chỉ là nhóm tiêu dùng và thụ hưởng dịch vụ của kinh tế bạc mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất. Nguồn nhân lực lớn tuổi, giàu kinh nghiệm trở thành một bộ phận quan trọng của “khía cạnh cung”, góp phần duy trì lực lượng lao động và tạo động lực tăng trưởng trong bối cảnh dân số già hóa.
2.6. Vai trò của Nhà nước trong hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc
Sự bứt phá của nền kinh tế bạc tại Hàn Quốc không phải là một quá trình vận động tự phát mà được dẫn dắt bởi vai trò kiến tạo chiến lược của Nhà nước. Thay vì áp dụng các biện pháp can thiệp rời rạc, cách thức tiếp cận của chính phủ Hàn Quốc có thể được khái quát hóa thông qua một chuỗi giá trị logic liên hoàn: từ chính sách công đến động lực tăng trưởng vĩ mô. Cụ thể, thông qua hệ thống chính sách công – tiêu biểu là Kế hoạch Cơ bản về xã hội già hóa và mức sinh thấp (Basic Plan for Low Fertility and Aging Society) với tổng ngân sách đầu tư hơn 280 nghìn tỷ KRW trong 15 năm (2006 – 2020), Nhà nước đã thiết lập một nền tảng tài chính vững chắc cho mạng lưới bảo hiểm và chăm sóc dài hạn (PCASP, 2021). Sự cam kết chi trả từ nguồn quỹ bảo hiểm công này đóng vai trò như một cơ chế “giảm thiểu rủi ro” (de-risking), tạo động lực mạnh mẽ để các doanh nghiệp tư nhân mạnh dạn rót vốn đầu tư và đổi mới công nghệ.
Sự tham gia tích cực của khu vực tư nhân đã nhanh chóng kiến tạo nên một thị trường cung ứng dịch vụ khổng lồ và giàu tính cạnh tranh, bao trùm từ y tế, nhà ở đến công nghệ chăm sóc thông minh (KHIDI, 2021). Khi thị trường mở rộng sẽ lập tức tạo ra hiệu ứng lan tỏa, kích hoạt nhu cầu tuyển dụng quy mô lớn và cung cấp hàng triệu việc làm mới (bao gồm cả việc làm cho người trẻ và việc làm tái hòa nhập cho chính người cao tuổi). Chuỗi tác động liên hoàn này đã minh chứng cho sự thành công của mô hình Hàn Quốc: thông qua “bàn tay hữu hình” của Nhà nước, gánh nặng an sinh xã hội đã được cấu trúc lại thành một hệ sinh thái thương mại hoàn chỉnh, qua đó tạo ra một không gian tăng trưởng kinh tế bền vững trong kỷ nguyên siêu già hóa.
3. Những vấn đề đặt ra đối với phát triển kinh tế bạc ở Hàn Quốc
Mặc dù Hàn Quốc đã đạt được những bước tiến dài trong việc kiến tạo nền tảng cho thị trường tiêu dùng và hệ thống dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, song mô hình này vẫn đang đối mặt với những rào cản mang tính cơ cấu. Việc nhận diện những vấn đề dưới đây không nhằm mục đích phủ nhận các thành tựu đã đạt được mà để khẳng định rằng: để nền kinh tế bạc thực sự bứt phá và trở thành một động lực tăng trưởng mới, Hàn Quốc buộc phải có những chiến lược vĩ mô để giải quyết các điểm nghẽn cốt lõi.
Thứ nhất, khả năng chi trả của người cao tuổi còn hạn chế. Một trong những nghịch lý lớn nhất cản trở sự bùng nổ của kinh tế bạc tại Hàn Quốc là sự kìm hãm về sức mua, bắt nguồn từ tỷ lệ nghèo ở người cao tuổi vẫn ở mức rất cao. Tỷ lệ nghèo tương đối của nhóm dân số từ 65 tuổi trở lên tại Hàn Quốc năm 2021 lên tới 40,4% – cao nhất trong khối OECD và bỏ xa mức trung bình 13,1% của các nước thành viên (OECD, 2023). Việc hệ thống lương hưu công cộng chưa đủ mức bao phủ sâu rộng khiến một bộ phận lớn người già rơi vào tình trạng thiếu hụt an toàn tài chính. Hệ quả là, sức mua thực tế của thị trường có sự phân hóa sâu sắc, chủ yếu tập trung vào nhóm trung lưu và thượng lưu. Đối với phần lớn người cao tuổi, khả năng chi trả cho các dịch vụ chăm sóc cao cấp, nhà ở thông minh hay du lịch còn rất hạn chế, làm thu hẹp đáng kể quy mô tiêu dùng tiềm năng của nền kinh tế bạc.
Thứ hai, chi phí và nhu cầu chăm sóc dài hạn ngày càng tăng. Hệ thống Bảo hiểm chăm sóc dài hạn (LTCI) là một thành tựu nổi bật, song chính nó cũng đang tạo ra áp lực tài chính khổng lồ. Sự gia tăng tuổi thọ kéo theo thời gian mắc các bệnh mãn tính kéo dài, làm bùng nổ chi phí vận hành hệ thống. Quỹ LTCI đối mặt với thách thức mất cân đối thu chi nghiêm trọng khi lực lượng lao động đóng góp sụt giảm, trong khi số lượng người thụ hưởng tăng vọt. Bên cạnh áp lực tài chính, vấn đề nhân lực cũng là một điểm nghẽn lớn. Mặc dù quy mô nhân sự mở rộng nhưng tỷ lệ biến động nhân sự (turnover rate) trong ngành chăm sóc luôn ở mức cao do cường độ lao động lớn nhưng mức đãi ngộ chưa tương xứng (Kim & Lee, 2020). Sự thiếu hụt lao động gắn bó lâu dài trực tiếp đe dọa đến nỗ lực duy trì tiêu chuẩn và chất lượng dịch vụ chăm sóc.
Thứ ba, việc làm của người cao tuổi chưa đi đôi với chất lượng việc làm tương xứng. Hàn Quốc tự hào sở hữu tỷ lệ người cao tuổi tham gia lực lượng lao động thuộc nhóm cao nhất thế giới nhưng cấu trúc của nguồn cung này lại bộc lộ nhiều điểm yếu. Động lực làm việc của một bộ phận không nhỏ người cao tuổi xuất phát từ nhu cầu mưu sinh bức thiết chứ không hoàn toàn từ mong muốn tiếp tục cống hiến chuyên môn (MOEL, 2022). Hậu quả là, phần lớn người lao động lớn tuổi phải chấp nhận các công việc không ổn định, hợp đồng tạm thời hoặc lao động giản đơn, như: bảo vệ, tạp vụ, dọn dẹp vệ sinh với mức thu nhập thấp. Sự chênh lệch kỹ năng (skills gap), đặc biệt là sự thiếu hụt kỹ năng công nghệ, khiến họ bị loại trừ khỏi các ngành nghề có giá trị gia tăng cao. Do đó, xét về mặt chất lượng, việc làm của người cao tuổi hiện nay chủ yếu đang giải quyết vấn đề an sinh và thu nhập ngắn hạn, chứ chưa tạo ra những cú hích thực sự mạnh mẽ về năng suất lao động cho nền kinh tế.
Thứ tư, khoảng cách giữa quy mô dân số cao tuổi và mức độ phát triển của thị trường. Sự phát triển của kinh tế bạc hiện nay chưa bắt kịp với sự đa dạng của tệp khách hàng. Có một độ trễ lớn giữa quy mô nhân khẩu học và mức độ bao phủ của thị trường: (1) Khoảng cách số hóa (digital divide): trong khi các doanh nghiệp ồ ạt tung ra các dịch vụ công nghệ chăm sóc (AI, Telehealth), trình độ hiểu biết kỹ thuật số của người cao tuổi lại rất khiêm tốn, chỉ đạt khoảng 69,9% so với mức trung bình của dân số chung (MSIT, 2022). Điều này cho thấy, khoảng cách về năng lực số đã hạn chế khả năng tiếp cận và sử dụng các sản phẩm, dịch vụ công nghệ của người cao tuổi; (2) Sự bất bình đẳng không gian đô thị – nông thôn. Cơ sở hạ tầng chăm sóc và các dịch vụ kinh tế bạc cao cấp gần như tập trung trọn vẹn ở khu vực thủ đô và các đô thị lớn; trong khi các vùng nông thôn – nơi có tốc độ già hóa khốc liệt nhất lại rơi vào trạng thái thiếu hụt dịch vụ nghiêm trọng (KHIDI, 2021).
Nhìn chung, quy mô dân số già hóa lớn mới chỉ là điều kiện cần. Để nền kinh tế bạc chuyển hóa thành một động lực tăng trưởng thực thụ, Hàn Quốc cần những bước cải cách cấu trúc sâu rộng hơn nhằm cải thiện năng lực tài chính cho người già, nâng cấp chất lượng việc làm, và thu hẹp các khoảng cách bất bình đẳng trong hệ sinh thái dịch vụ.
4. Một số gợi mở cho Việt Nam
Một là, chuyển từ tư duy ứng phó với già hóa sang chủ động phát triển kinh tế bạc. Cần từng bước chuyển cách tiếp cận từ việc chủ yếu coi người cao tuổi là đối tượng thụ hưởng chính sách an sinh sang nhìn nhận họ đồng thời là người tiêu dùng, người sử dụng dịch vụ và nguồn lực của nền kinh tế. Đây là cơ sở để hình thành thị trường kinh tế bạc theo hướng đáp ứng nhu cầu thực tế của người cao tuổi, thay vì chỉ tập trung vào các chính sách trợ giúp xã hội.
Trên cơ sở đó, cần khuyến khích phát triển các sản phẩm và dịch vụ phù hợp với nhu cầu và khả năng chi trả khác nhau của người cao tuổi, trước hết ở những lĩnh vực có nhu cầu thiết yếu, như: chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, thiết bị hỗ trợ sinh hoạt, bảo hiểm, dịch vụ tài chính, nhà ở, du lịch và văn hóa – giải trí. Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy, quy mô dân số của người cao tuổi lớn không đồng nghĩa với sức mua cao; vì vậy, Việt Nam cần tránh phát triển một thị trường kinh tế bạc chỉ phục vụ nhóm người cao tuổi có thu nhập khá mà hướng tới các sản phẩm đa dạng về chất lượng, giá cả và phương thức cung ứng.
Hai là, phát triển công nghệ phục vụ người cao tuổi nhưng phải lấy khả năng tiếp cận và nhu cầu thực tế làm trung tâm. Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy, công nghệ có thể mở rộng khả năng cung cấp dịch vụ chăm sóc, hỗ trợ theo dõi sức khỏe, quản lý thuốc và kết nối người cao tuổi với các dịch vụ cần thiết. Trên cơ sở đó, Việt Nam có thể thúc đẩy ứng dụng các công nghệ, như: theo dõi sức khỏe từ xa, nền tảng kết nối dịch vụ chăm sóc, hồ sơ sức khỏe số, thiết bị hỗ trợ sinh hoạt và các giải pháp cảnh báo nguy cơ đối với người cao tuổi sống một mình. Tuy nhiên, cần tránh cách tiếp cận thiên về công nghệ mà xem nhẹ khả năng sử dụng của người cao tuổi. Khoảng cách số là một trong những điểm nghẽn của kinh tế bạc tại Hàn Quốc. Do đó, tại Việt Nam, phát triển sản phẩm công nghệ cần gắn với thiết kế đơn giản, chi phí phù hợp, khả năng sử dụng thuận tiện và hỗ trợ trực tiếp. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo kỹ năng số cơ bản cho người cao tuổi và người chăm sóc để công nghệ thực sự trở thành công cụ hỗ trợ, thay vì tạo thêm một dạng bất bình đẳng mới.
Ba là, xây dựng thị trường lao động phù hợp để phát huy nguồn lực người cao tuổi. Việt Nam cần nhìn nhận người cao tuổi không chỉ ở góc độ nhu cầu chăm sóc mà còn ở khả năng tiếp tục đóng góp cho nền kinh tế. Những người còn sức khỏe, kỹ năng và nhu cầu làm việc cần được tạo điều kiện tiếp tục tham gia thị trường lao động theo hình thức phù hợp, như: việc làm bán thời gian, công việc linh hoạt, tư vấn, đào tạo, truyền nghề hoặc khởi nghiệp. Cách tiếp cận này vừa giúp khai thác kinh nghiệm của người cao tuổi, vừa góp phần cải thiện thu nhập và giảm áp lực lên hệ thống an sinh. Tuy nhiên, kinh nghiệm Hàn Quốc cũng cho thấy, tỷ lệ tham gia lao động cao chưa đồng nghĩa với chất lượng việc làm cao. Vì vậy, chính sách của Việt Nam không nên chỉ đặt mục tiêu kéo dài thời gian làm việc mà cần chú trọng chất lượng việc làm, thu nhập, điều kiện lao động và cơ hội nâng cao kỹ năng. Đặc biệt, cần tăng cường đào tạo lại và đào tạo kỹ năng số cho lao động lớn tuổi, tạo điều kiện để họ chuyển từ các công việc giản đơn, thu nhập thấp sang những công việc phù hợp hơn với kinh nghiệm và năng lực.
Bốn là, hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc trên cơ sở liên kết Nhà nước – doanh nghiệp – cộng đồng. Kinh tế bạc không nên được xem là một lĩnh vực riêng biệt của ngành lao động, y tế hay an sinh xã hội mà cần được tiếp cận như một hệ sinh thái liên ngành, trong đó Nhà nước tạo lập thể chế và tiêu chuẩn; doanh nghiệp phát triển sản phẩm, dịch vụ và công nghệ; các tổ chức xã hội và cộng đồng cung cấp dịch vụ hỗ trợ; còn gia đình tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong chăm sóc người cao tuổi. Việt Nam có thể tận dụng và nâng cấp các mạng lưới cộng đồng hiện có, đặc biệt là Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau để kết nối các hoạt động chăm sóc, y tế, sinh kế, văn hóa và hỗ trợ xã hội. Đồng thời, cần khuyến khích doanh nghiệp tham gia cung cấp dịch vụ chăm sóc và phát triển sản phẩm dành cho người cao tuổi thông qua các cơ chế phù hợp về tiêu chuẩn, tín dụng, thuế, đất đai và hợp tác công – tư. Cách làm này vừa giảm gánh nặng trực tiếp cho ngân sách, vừa tạo môi trường để thị trường kinh tế bạc phát triển từng bước.
Năm là, gắn phát triển kinh tế bạc với cải thiện năng lực tài chính và an sinh của người cao tuổi. Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy, một thị trường người cao tuổi lớn nhưng sức mua hạn chế sẽ khó trở thành động lực tăng trưởng nếu thiếu nền tảng tài chính phù hợp. Vì vậy, phát triển kinh tế bạc ở Việt Nam không thể tách rời việc củng cố hệ thống bảo hiểm xã hội, mở rộng độ bao phủ và nâng cao mức độ bảo đảm thu nhập khi về già. Đồng thời, cần phát triển các sản phẩm tài chính, bảo hiểm và dịch vụ tiết kiệm phù hợp với khả năng và nhu cầu của các nhóm người cao tuổi khác nhau. Theo hướng này, an sinh xã hội không chỉ là mục tiêu của kinh tế bạc mà còn là điều kiện để hình thành sức mua của thị trường. Khi người cao tuổi có nguồn thu nhập tương đối ổn định và khả năng chi trả tốt hơn, nhu cầu đối với các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, dịch vụ hỗ trợ, văn hóa, du lịch và công nghệ cũng có điều kiện mở rộng. Đây là mối liên hệ cần được tính đến khi xây dựng chính sách phát triển kinh tế bạc ở Việt Nam.
Tài liệu tham khảo:
Kim, H., & Lee, S. (2020). The trajectory of long-term care policy in South Korea: Towards a sustainable system. Journal of Aging & Social Policy, 32 (4 – 5), 417 – 432. https://doi.org/10.1080/08959420.2020.1773191
Kim, Y. S. (2021). Digital inclusion and online consumption behaviors of the elderly in South Korea. Journal of Consumer Affairs, 55(3), 1024 – 1045. https://doi.org/10.1111/joca.12389
Korea Health Industry Development Institute (2021). A study on the prospects and developmental direction of the silver economy in Korea. https://www.khidi.or.kr/board?menuId=MENU00085&siteId=SITE00002
Korea Health Industry Development Institute (2023). Status and prospects of the digital healthcare industry in Korea. https://www.khidi.or.kr/board?menuId=MENU00085&siteId=SITE00002
Lee, S., & Kim, J. (2019). The emergence of the silver economy in South Korea: Implications for business and policy. Journal of Asian Economics, 64, 101135. https://doi.org/10.1016/j.asieco.2019.101135
Lee, S., Kim, J., & Park, Y. (2022). Effectiveness of AI care robots for older adults living alone: A case study of South Korean municipalities. Gerontology and Geriatric Medicine, 8, 1–10. https://doi.org/10.1177/23337214221087815
Ministry of Employment and Labor (2022). Policies for older workers and continuous employment. https://www.moel.go.kr/english/poli/poliWork.do
Ministry of Health and Welfare (2023). 2022 long-term care insurance statistical yearbook. https://www.mohw.go.kr/eng/nw/nw0101vw.jsp?PAR_MENU_ID=1007&MENU_ID=100701&page=1&CONT_SEQ=378291
Ministry of Science and ICT (2022). The report on the digital divide 2021. MSIT & National Information Society Agency. https://www.msit.go.kr/eng/bbs/view.do?sCode=eng&mId=4&mPid=2&bbsSeqNo=42&nttSeqNo=559
National Health Insurance Service (2023). National health insurance statistical yearbook 2022. NHIS & Health Insurance Review and Assessment Service. https://www.nhis.or.kr/english/wbheaa02900m01.do
OECD (2022). Demographic change and the workforce in Korea: Adapting to an aging society. OECD Publishing. https://www.oecd.org/korea/
OECD (2023). Pensions at a glance 2023: OECD and G20 indicators. OECD Publishing. https://www.oecd.org/els/public-pensions/pensions-at-a-glance/
Presidential Committee on Aging Society and Population Policy (2021). The 4th basic plan for low fertility and aging society (2021–2025). https://www.betterfuture.go.kr/front/policyBrief/basicPlan.do
Statistics Korea (2023). Population projections for Korea (2022–2072). KOSTAT. https://kostat.go.kr/board.es?mid=a20108100000&bid=11773&act=view&list_no=428669
Statistics Korea (2024). Life tables for Korea 2023. KOSTAT. https://kostat.go.kr/board.es?mid=a20108050000&bid=11774&act=view&list_no=429676
