Enhancing the role of political officers in building a cultural environment at grassroots units to meet the requirements of building a modern army
Thiếu tá Hoàng Hải Dương
NCS, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Email: duong.25.06.90@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại là chủ trương chiến lược của Đảng. Để hiện thực hóa chủ trương đó, việc nâng cao vai trò của đội ngũ chính trị viên ở đơn vị cơ sở trong xây dựng môi trường văn hóa có vị trí rất quan trọng. Bài viết phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của chính trị viên trong xây dựng môi trường văn hóa quân sự; từ đó, đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, góp phần xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện “mẫu mực, tiêu biểu”, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Từ khóa: Chính trị viên; môi trường văn hóa; đơn vị cơ sở; quân đội hiện đại; văn hóa quân sự.
Abstract: Building a modern Vietnam People’s Army is a strategic policy of the Party. To realize this, enhancing the role of political officers at grassroots units in building a cultural environment is particularly important. The article analyzes the theoretical and practical foundations regarding the role of political officers in building a military cultural environment. On this basis, it proposes a system of coordinated solutions, contributing to building comprehensively strong, “exemplary and outstanding” units to meet the requirements of defending the Fatherland in the new situation.
Keywords: Political officer; cultural environment; grassroots unit; modern army; military culture.
1. Đặt vấn đề
Môi trường văn hóa là tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần cùng những điều kiện, quan hệ tác động đến quá trình hình thành, phát triển nhân cách con người. Trong Quân đội nhân dân Việt Nam, môi trường văn hóa có vai trò quan trọng trong bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, lối sống, xây dựng nền nếp chính quy và nâng cao chất lượng thực hiện nhiệm vụ của quân nhân. Trải qua hơn 81 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Quân đội nhân dân Việt Nam luôn phát huy bản chất cách mạng, truyền thống vẻ vang, góp phần lan tỏa phẩm chất cao đẹp “Bộ đội Cụ Hồ”.
Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định nhiệm vụ xây dựng Quân đội nhân dân, Công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, gắn với yêu cầu bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr. 380). Yêu cầu này không chỉ đặt ra nhiệm vụ nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu của Quân đội mà còn đòi hỏi xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, góp phần hình thành nhân cách, bản lĩnh và ý thức trách nhiệm của người quân nhân.
Ở đơn vị cơ sở, chính trị viên giữ vai trò quan trọng trong công tác đảng, công tác chính trị, trực tiếp tham gia định hướng tư tưởng, giáo dục, rèn luyện quân nhân và xây dựng môi trường văn hóa. Tuy nhiên, tác động từ mặt trái của kinh tế thị trường, sự đa dạng của các luồng thông tin và những diễn biến phức tạp trên không gian mạng đang đặt ra yêu cầu mới đối với việc phát huy vai trò của đội ngũ này. Vì vậy, nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn và đề xuất giải pháp nâng cao vai trò của chính trị viên trong xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở là vấn đề có ý nghĩa thiết thực, góp phần xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện “mẫu mực, tiêu biểu”, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại trong tình hình mới.
2. Một số vấn đề lý luận về vai trò của văn hóa, môi trường văn hóa và chức năng, nhiệm vụ của chính trị viên trong xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở
Một là, quan điểm về vai trò của văn hóa và môi trường văn hóa.
Chủ nghĩa Mác – Lênin xem văn hóa là một bộ phận của đời sống xã hội, có mối quan hệ biện chứng với các điều kiện kinh tế – xã hội và chịu sự tác động trở lại của các quan hệ xã hội. Khi nghiên cứu quá trình hình thành ý thức xã hội, C. Mác & Ph. Ăngghen chỉ rõ: “Sự sản xuất ra những ý niệm, những quan niệm và ý thức thì lúc đầu là trực tiếp gắn liền mật thiết với hoạt động vật chất và sự giao tiếp vật chất của con người, ngôn ngữ của đời sống hiện thực” (Mác & Ăngghen, 1995, tr. 37). Luận điểm này cho thấy, văn hóa không tồn tại tách rời đời sống hiện thực mà hình thành, phát triển trong các điều kiện lịch sử – xã hội cụ thể; đồng thời, các giá trị văn hóa có khả năng định hướng nhận thức, thái độ và hành vi của con người.
Trong lĩnh vực quân sự, V. I. Lênin nhấn mạnh vai trò của nhân tố tinh thần đối với thắng lợi trong chiến tranh: “Trong mọi cuộc chiến tranh, rốt cuộc thắng lợi đều tùy thuộc vào tinh thần của quần chúng đang đổ máu trên chiến trường” (V. I. Lênin, 2006, tr. 147). Kế thừa và vận dụng sáng tạo những quan điểm đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cao vai trò của văn hóa đối với đời sống xã hội và sự phát triển con người. Người quan niệm: “Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó là văn hóa” (Hồ Chí Minh, 2011a, tr. 458). Những quan điểm này là cơ sở lý luận quan trọng để nhận thức vai trò của văn hóa trong giáo dục, bồi dưỡng phẩm chất, bản lĩnh chính trị và ý chí của người quân nhân cách mạng.
Trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, Đảng Cộng sản Việt Nam ngày càng khẳng định vai trò của văn hóa và con người đối với phát triển bền vững. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định: “Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước” (Bộ Chính trị, 2026). Quan điểm này nhấn mạnh vai trò của văn hóa không chỉ trong đời sống tinh thần mà còn trong định hướng hành vi, điều chỉnh các quan hệ xã hội và phát huy nguồn lực con người. Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát triển con người toàn diện và chủ động ứng phó với những tác động tiêu cực trong môi trường số.
Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, văn hóa có vai trò quan trọng trong xây dựng đơn vị vững mạnh về chính trị, bồi dưỡng phẩm chất, nhân cách và củng cố sức mạnh tinh thần của cán bộ, chiến sĩ. Môi trường văn hóa quân sự có thể được hiểu là chỉnh thể các giá trị văn hóa, quan hệ ứng xử, thiết chế và hoạt động văn hóa trong đơn vị, tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến nhận thức, tình cảm, hành vi và quá trình hoàn thiện nhân cách của quân nhân. Các thành tố cơ bản của môi trường văn hóa quân sự, gồm: hệ giá trị văn hóa, thể hiện qua truyền thống, lý tưởng, phẩm chất và chuẩn mực của người quân nhân; hệ thống quan hệ văn hóa, bao gồm: quan hệ giữa lãnh đạo, chỉ huy và cấp dưới, quan hệ phối hợp công tác, đoàn kết nội bộ và đoàn kết quân dân; cùng hệ thống thiết chế, điều kiện và hoạt động văn hóa, như: cảnh quan doanh trại, thư viện, phòng Hồ Chí Minh, hoạt động văn nghệ, thể dục, thể thao và các phong trào thi đua.
Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định sức mạnh của Quân đội nhân dân Việt Nam bắt nguồn từ bản chất nhân dân, sự lãnh đạo của Đảng và mối quan hệ gắn bó với nhân dân: “Quân đội ta có sức mạnh vô địch, vì nó là một quân đội nhân dân do Đảng ta lãnh đạo. Nó đấu tranh cho nhân dân, được nhân dân yêu mến, đùm bọc và tin cậy” (Hồ Chí Minh, 2011b, tr. 615). Kế thừa tư tưởng đó, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu “Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr. 54). Đây là định hướng quan trọng đối với xây dựng môi trường văn hóa trong quân đội, góp phần củng cố nền tảng chính trị, tinh thần và phát huy phẩm chất cao đẹp “Bộ đội Cụ Hồ”.
Hai là, vị trí, vai trò của môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở.
Môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở là chỉnh thể các giá trị vật chất, tinh thần, quan hệ ứng xử, thiết chế và hoạt động văn hóa trong đơn vị, tác động đến quá trình giáo dục, rèn luyện và hoàn thiện nhân cách của cán bộ, chiến sĩ. Thông qua hoạt động học tập, huấn luyện, công tác và sinh hoạt hằng ngày, quân nhân tiếp nhận, củng cố và chuyển hóa các giá trị, chuẩn mực văn hóa quân sự thành nhận thức, tình cảm và hành vi ứng xử.
Môi trường văn hóa lành mạnh tạo điều kiện bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, lối sống, tinh thần đoàn kết và ý thức chấp hành kỷ luật; đồng thời, khơi dậy động lực rèn luyện, khắc phục khó khăn, nâng cao chất lượng huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và thực hiện nhiệm vụ. Ngược lại, những biểu hiện lệch chuẩn trong quan hệ ứng xử, lối sống hoặc hoạt động văn hóa có thể tác động tiêu cực đến tư tưởng, tâm lý, kỷ luật và sự đoàn kết trong đơn vị. Vì vậy, xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở vừa là nội dung của công tác giáo dục, quản lý bộ đội, vừa góp phần xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện.
Nhận thức rõ vai trò đó, Quân đội nhân dân Việt Nam đã triển khai nhiều chủ trương, hoạt động xây dựng môi trường văn hóa, như: Chỉ thị số 143/CT ngày 12/5/1992 của Tổng cục Chính trị; Chỉ thị số 353/CT ngày 09/11/1996; Hướng dẫn số 290/TT-VH ngày 04/12/1996 và Hướng dẫn số 934/HD-CT ngày 15/11/2000. Ngày 18/01/2017, Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam tổ chức hội nghị tổng kết 25 năm thực hiện Cuộc vận động “Xây dựng môi trường văn hóa tốt đẹp, lành mạnh, phong phú trong quân đội”, gắn với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” giai đoạn 1992 – 2017 (Duy Văn, 2018). Quá trình này cho thấy, xây dựng môi trường văn hóa đã được quan tâm triển khai trong thời gian dài, gắn với nhiệm vụ xây dựng quân đội và nâng cao đời sống tinh thần của bộ đội.
Trong bối cảnh xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, vai trò của môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở thể hiện tập trung trên ba phương diện:
(1) Môi trường văn hóa là không gian giáo dục, rèn luyện và hình thành nhân cách quân nhân cách mạng. Yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại đòi hỏi cán bộ, chiến sĩ có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, ý thức tổ chức kỷ luật nghiêm và năng lực làm chủ vũ khí, trang bị kỹ thuật. Môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở tạo điều kiện để các giá trị, chuẩn mực của người quân nhân được củng cố thông qua giáo dục chính trị, huấn luyện, công tác và sinh hoạt hằng ngày. Qua đó, những yêu cầu về đạo đức, kỷ luật và trách nhiệm từng bước được chuyển hóa thành nhận thức và hành vi tự giác của mỗi quân nhân.
(2) Môi trường văn hóa góp phần nâng cao chất lượng huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và thực hiện nhiệm vụ. Bầu không khí dân chủ, đoàn kết, kỷ luật, cùng các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao phù hợp góp phần nâng cao đời sống tinh thần, củng cố tâm lý và động lực phấn đấu của cán bộ, chiến sĩ. Khi các quan hệ trong đơn vị được xây dựng trên cơ sở tôn trọng, trách nhiệm và tinh thần đồng chí, đồng đội, quân nhân có điều kiện phát huy tính chủ động, ý thức phối hợp và khả năng khắc phục khó khăn. Vì vậy, môi trường văn hóa là một trong những điều kiện góp phần nâng cao chất lượng huấn luyện, khả năng sẵn sàng chiến đấu và hiệu quả hoàn thành nhiệm vụ.
(3) Môi trường văn hóa góp phần củng cố sức đề kháng trước những tác động tiêu cực và thông tin sai lệch. Sự phát triển của không gian mạng tạo điều kiện mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, nhưng đồng thời làm gia tăng nguy cơ tiếp xúc với thông tin sai lệch, nội dung độc hại và những quan điểm trái với nền tảng tư tưởng của Đảng. Môi trường văn hóa lành mạnh, gắn với giáo dục chính trị, nâng cao năng lực nhận diện và xử lý thông tin, góp phần giúp cán bộ, chiến sĩ củng cố bản lĩnh, nâng cao ý thức trách nhiệm và chủ động đấu tranh với các biểu hiện lệch chuẩn. Qua đó, môi trường văn hóa hỗ trợ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững đoàn kết nội bộ và xây dựng đơn vị vững mạnh về chính trị.
Ba là, chức năng, nhiệm vụ của chính trị viên trong xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở.
Ở đơn vị cơ sở, chính trị viên giữ vai trò quan trọng trong lãnh đạo, chỉ đạo công tác Đảng, công tác chính trị; trực tiếp tham gia giáo dục chính trị, tư tưởng, xây dựng phẩm chất, nhân cách và định hướng các quan hệ văn hóa trong đơn vị. Việc phát huy vai trò của chính trị viên cần gắn với chức trách, nhiệm vụ theo quy định, bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ với người chỉ huy và các tổ chức trong đơn vị.
(1) Chính trị viên có trách nhiệm quán triệt và cụ thể hóa các chủ trương, nghị quyết, chỉ thị của Đảng, Quân ủy Trung ương và cấp trên về xây dựng Quân đội, giáo dục chính trị và xây dựng môi trường văn hóa. Thông qua công tác tuyên truyền, giáo dục và nắm bắt tình hình tư tưởng, chính trị viên góp phần nâng cao nhận thức, củng cố niềm tin, định hướng thái độ và hành vi của cán bộ, chiến sĩ theo các giá trị, chuẩn mực văn hóa quân sự.
(2) Chính trị viên tham gia lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng kế hoạch và tổ chức các hoạt động văn hóa phù hợp với đặc điểm, nhiệm vụ của đơn vị. Trên cơ sở phối hợp với người chỉ huy, các tổ chức quần chúng và lực lượng liên quan, chính trị viên góp phần phát huy nguồn lực hiện có, duy trì nền nếp sinh hoạt văn hóa, nâng cao hiệu quả hoạt động của các thiết chế văn hóa và gắn xây dựng môi trường văn hóa với phong trào thi đua quyết thắng, nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu.
(3) Chính trị viên có trách nhiệm định hướng, củng cố các chuẩn mực ứng xử, xây dựng đoàn kết nội bộ và đoàn kết quân dân; phối hợp giáo dục pháp luật, kỷ luật, đạo đức và lối sống cho cán bộ, chiến sĩ. Đồng thời, thông qua công tác kiểm tra, nắm bắt tư tưởng và phát huy vai trò của các tổ chức trong đơn vị, chính trị viên kịp thời phát hiện, định hướng và tham gia giải quyết những biểu hiện lệch chuẩn trong nhận thức, hành vi, góp phần duy trì môi trường văn hóa lành mạnh, chính quy và kỷ luật.
3. Thực trạng thực hiện vai trò của chính trị viên trong xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở
3.1. Những kết quả đạt được
Những năm qua, quán triệt nghị quyết đại hội đảng các cấp và Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 của Quân ủy Trung ương về phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới (Quân ủy Trung ương, 2021), đội ngũ chính trị viên ở đơn vị cơ sở đã tích cực triển khai các hoạt động xây dựng môi trường văn hóa, góp phần giáo dục, rèn luyện cán bộ, chiến sĩ và xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện. Nhìn chung, đội ngũ chính trị viên từng bước được củng cố về phẩm chất chính trị, đạo đức, trình độ chuyên môn và năng lực công tác; phát huy vai trò trong công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, xây dựng đoàn kết nội bộ và duy trì nền nếp chính quy.
Việc triển khai các cuộc vận động, phong trào thi đua trong Quân đội, nhất là cuộc vận động “Xây dựng môi trường văn hóa tốt đẹp, lành mạnh, phong phú trong quân đội” và phong trào “Phát huy truyền thống, cống hiến tài năng, xứng danh Bộ đội Cụ Hồ”, đã góp phần tạo chuyển biến trong xây dựng đời sống văn hóa ở đơn vị cơ sở. Cảnh quan doanh trại, nền nếp sinh hoạt và các quan hệ ứng xử trong đơn vị từng bước được củng cố; ý thức chấp hành kỷ luật, tinh thần đoàn kết và trách nhiệm thực hiện nhiệm vụ của cán bộ, chiến sĩ được quan tâm nâng cao. Qua đó, môi trường văn hóa góp phần giữ gìn, phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ” và củng cố mối quan hệ gắn bó giữa quân đội với Nhân dân.
Trong quá trình đó, chính trị viên đã phát huy vai trò trong tham mưu, phối hợp tổ chức các hoạt động văn hóa gắn với phong trào thi đua quyết thắng và các cuộc vận động của Quân đội. Nhiều hoạt động, như: xây dựng cảnh quan doanh trại xanh, sạch, đẹp; duy trì hoạt động phòng Hồ Chí Minh, tủ sách pháp luật, sân chơi thể thao; tổ chức sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, đọc sách và tuyên truyền, phổ biến pháp luật được triển khai tại các đơn vị. Một số mô hình, như: “Tổ tư vấn tâm lý, pháp lý quân nhân”, “Mỗi tuần một câu hỏi pháp luật”, “Câu lạc bộ tiếng nói chiến sĩ” góp phần đa dạng hóa hình thức giáo dục, nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và nâng cao đời sống tinh thần của bộ đội.
Những kết quả trên gắn với việc thực hiện Chỉ thị số 79/CT-BQP ngày 22/7/2022 của Bộ Quốc phòng về xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện “mẫu mực, tiêu biểu” (Bộ Quốc phòng, 2022). Thông qua việc kết hợp xây dựng môi trường văn hóa với giáo dục chính trị, quản lý kỷ luật và thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng, chính trị viên góp phần tạo lập môi trường thuận lợi để cán bộ, chiến sĩ rèn luyện phẩm chất, nâng cao ý thức tổ chức kỷ luật và phát huy tinh thần trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ.
3.2. Hạn chế và nguyên nhân
Thứ nhất, tính chủ động, sáng tạo trong tổ chức các hoạt động văn hóa chưa đồng đều. Ở một số đơn vị, nội dung và hình thức tổ chức hoạt động văn hóa còn đơn điệu, thiếu sức hấp dẫn, chưa phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhu cầu và khả năng tiếp nhận thông tin của quân nhân trẻ. Việc đổi mới phương pháp tuyên truyền, giáo dục có nơi chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, một số hoạt động còn nặng về hình thức, chưa tạo được sự tham gia chủ động, thường xuyên của cán bộ, chiến sĩ. Điều này phần nào hạn chế khả năng phát huy vai trò của môi trường văn hóa trong giáo dục, rèn luyện và xây dựng nhân cách quân nhân.
Thứ hai, năng lực nắm bắt, dự báo và định hướng tư tưởng trước tác động của không gian mạng còn có mặt hạn chế. Trước sự đa dạng, phức tạp của thông tin trên môi trường số, việc nhận diện những biểu hiện bất thường về tâm lý, tư tưởng và hành vi của quân nhân ở một số thời điểm chưa kịp thời. Năng lực ứng dụng công nghệ số và đổi mới phương thức giáo dục, định hướng văn hóa của một bộ phận chính trị viên chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn, ảnh hưởng đến hiệu quả phòng ngừa, phát hiện và xử lý những biểu hiện lệch chuẩn trong nhận thức, lối sống và quan hệ ứng xử.
Thứ ba, công tác phối hợp và bảo đảm nguồn lực xây dựng môi trường văn hóa ở một số đơn vị chưa đáp ứng yêu cầu. Sự phối hợp giữa chính trị viên với người chỉ huy và các tổ chức trong đơn vị có thời điểm chưa chặt chẽ, việc phân công trách nhiệm, tổ chức thực hiện và kiểm tra kết quả hoạt động văn hóa chưa thật sự đồng bộ. Ở một số đơn vị đóng quân tại địa bàn vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, điều kiện cơ sở vật chất và thiết chế văn hóa còn khó khăn, nguồn lực dành cho các hoạt động văn hóa chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu sinh hoạt, học tập và giải trí lành mạnh của bộ đội.
Những hạn chế trên xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan.
Về nguyên nhân khách quan, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin và không gian mạng làm gia tăng khả năng tiếp cận thông tin, đặt ra những thách thức mới đối với công tác quản lý tư tưởng, giáo dục và định hướng văn hóa trong đơn vị. Bên cạnh đó, yêu cầu huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên, đột xuất tạo áp lực lớn đối với thời gian, nhân lực tổ chức hoạt động văn hóa. Điều kiện cơ sở vật chất, thiết chế văn hóa giữa các đơn vị chưa đồng đều cũng ảnh hưởng đến khả năng tổ chức các hoạt động phù hợp với nhu cầu thực tế.
Về nguyên nhân chủ quan, nhận thức và trách nhiệm của một số chủ thể đối với xây dựng môi trường văn hóa chưa thật sự đầy đủ, việc lãnh đạo, chỉ đạo và phối hợp tổ chức thực hiện có lúc chưa thường xuyên, chặt chẽ. Năng lực đổi mới phương pháp giáo dục, kỹ năng nắm bắt tâm lý và xử lý các vấn đề tư tưởng phát sinh của một bộ phận chính trị viên còn hạn chế. Công tác tự học, tự bồi dưỡng kiến thức văn hóa, xã hội và kỹ năng ứng dụng công nghệ số chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu đặt ra. Mặt khác, việc kiểm tra, đánh giá hiệu quả hoạt động văn hóa ở một số đơn vị chưa gắn chặt với kết quả chuyển biến về nhận thức, hành vi, ý thức chấp hành kỷ luật và chất lượng thực hiện nhiệm vụ của quân nhân.
Những hạn chế và nguyên nhân nêu trên cho thấy, nâng cao vai trò của chính trị viên trong xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở không chỉ đòi hỏi đổi mới năng lực, phương pháp công tác của đội ngũ này mà còn cần tăng cường trách nhiệm lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, sự phối hợp của người chỉ huy và các tổ chức liên quan, cùng với việc bảo đảm các điều kiện cần thiết để hoạt động văn hóa đi vào chiều sâu, thực chất và hiệu quả.
4. Một số giải pháp
Một là, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, tổ chức đảng và trách nhiệm của người chỉ huy đối với việc phát huy vai trò của chính trị viên.
Cấp ủy, tổ chức đảng và người chỉ huy các cấp cần xác định xây dựng môi trường văn hóa là một nội dung quan trọng trong xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, gắn với nhiệm vụ giáo dục chính trị, quản lý kỷ luật và nâng cao chất lượng thực hiện nhiệm vụ. Trên cơ sở quán triệt Nghị quyết số 80-NQ/TW, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII và Nghị quyết số 847-NQ/QUTW, các đơn vị cần cụ thể hóa mục tiêu, nhiệm vụ xây dựng môi trường văn hóa thành chương trình, kế hoạch phù hợp với đặc điểm, nhiệm vụ và điều kiện thực tế.
Cùng với đó, cần phân định rõ trách nhiệm của cấp ủy, người chỉ huy và chính trị viên; tăng cường kiểm tra, giám sát, sơ kết, tổng kết và đánh giá kết quả thực hiện bằng những tiêu chí cụ thể. Kịp thời biểu dương các mô hình hiệu quả, cách làm sáng tạo; đồng thời, khắc phục tình trạng khoán trắng, hình thức hoặc coi nhẹ công tác văn hóa. Sự lãnh đạo, chỉ đạo phải được cụ thể hóa bằng trách nhiệm và kết quả thực hiện, tạo điều kiện để chính trị viên chủ động tham mưu, phối hợp và tổ chức các hoạt động phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ của đơn vị.
Hai là, đổi mới nội dung, hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động văn hóa phù hợp với đặc điểm quân nhân và yêu cầu nhiệm vụ.
Chính trị viên cần chủ động tham mưu, phối hợp với người chỉ huy và các tổ chức quần chúng đổi mới hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao theo hướng thiết thực, sinh động, có tính giáo dục và phù hợp với tâm lý, nhu cầu của cán bộ, chiến sĩ. Bên cạnh duy trì các hình thức truyền thống, như: đọc báo, nghe thời sự, sinh hoạt tập thể, giao lưu văn nghệ và hội thi tìm hiểu lịch sử, pháp luật, cần đa dạng hóa các hoạt động câu lạc bộ, diễn đàn trao đổi, sinh hoạt chuyên đề và sân chơi phát huy tính chủ động, sáng tạo của quân nhân.
Việc lựa chọn nội dung, hình thức cần xuất phát từ đặc điểm từng đơn vị, tránh áp dụng máy móc hoặc chạy theo hình thức. Có thể khai thác các sản phẩm truyền thông ngắn, nội dung hỏi – đáp, tư liệu lịch sử và gương người tốt, việc tốt để tăng sức hấp dẫn của hoạt động giáo dục; đồng thời, tuân thủ nghiêm quy định về bảo mật, quản lý thông tin và sử dụng phương tiện kỹ thuật trong Quân đội. Qua đó, từng bước nâng cao chất lượng đời sống tinh thần, bồi dưỡng tình cảm đồng chí, đồng đội, củng cố ý thức tổ chức kỷ luật và tạo môi trường thuận lợi để quân nhân phát triển phẩm chất, năng lực.
Ba là, nâng cao năng lực nắm bắt, định hướng tư tưởng và chủ động phòng ngừa tác động tiêu cực từ không gian mạng.
Trước sự đa dạng, phức tạp của thông tin trên không gian mạng, chính trị viên cần nâng cao năng lực nắm bắt tình hình tư tưởng, tâm tư, nguyện vọng và những biến động trong quan hệ xã hội của quân nhân; kịp thời phát hiện những biểu hiện bất thường để phối hợp tìm hiểu, giải quyết phù hợp. Công tác giáo dục, định hướng tư tưởng phải được tiến hành thường xuyên, chủ động, kết hợp giữa tuyên truyền, thuyết phục với tư vấn, hỗ trợ tâm lý và phát huy vai trò của tổ chức, cá nhân có trách nhiệm trong đơn vị.
Cần phối hợp nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức, lực lượng được giao nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, tư vấn tâm lý và hỗ trợ pháp lý cho quân nhân theo quy định; tăng cường giáo dục khả năng nhận diện thông tin sai lệch, độc hại, quan điểm sai trái, thù địch và hành vi ứng xử không phù hợp trên không gian mạng. Việc xử lý các biểu hiện lệch chuẩn phải bảo đảm đúng thẩm quyền, quy định và tính giáo dục, chú trọng phòng ngừa từ sớm, từ xa, không để những vướng mắc tư tưởng kéo dài hoặc phát triển thành vi phạm kỷ luật. Qua đó, góp phần giữ vững trận địa tư tưởng, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và củng cố sự thống nhất trong đơn vị.
Bốn là, củng cố hệ thống thiết chế văn hóa và gắn xây dựng môi trường văn hóa với chăm lo đời sống bộ đội.
Cấp ủy, người chỉ huy và chính trị viên cần phối hợp rà soát thực trạng hệ thống thiết chế văn hóa, xác định rõ nhu cầu ưu tiên đầu tư, sửa chữa, bổ sung trang thiết bị và nâng cao hiệu quả khai thác, sử dụng. Các thiết chế, như: phòng Hồ Chí Minh, thư viện, tủ sách pháp luật, sân thể thao và không gian sinh hoạt tập thể cần được quản lý, vận hành phù hợp với điều kiện từng đơn vị, tránh đầu tư dàn trải hoặc chỉ chú trọng hình thức mà thiếu hoạt động thường xuyên. Đồng thời, cần quan tâm bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động văn hóa cho đội ngũ cán bộ, nhân viên phụ trách; phát huy sự hỗ trợ về chuyên môn của cơ quan văn hóa cấp trên và các lực lượng liên quan.
Xây dựng môi trường văn hóa không chỉ dừng ở cải thiện cảnh quan doanh trại theo hướng chính quy, xanh, sạch, đẹp mà còn phải chú trọng chất lượng các mối quan hệ, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở và điều kiện sinh hoạt của bộ đội. Chính trị viên cần phối hợp với người chỉ huy nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, quan tâm thực hiện chế độ, chính sách, chăm lo hậu phương quân đội và kịp thời tham mưu giải quyết những vấn đề chính đáng của quân nhân. Việc thực hiện dân chủ, xây dựng đoàn kết nội bộ và tạo dựng quan hệ ứng xử chân thành, trách nhiệm cần gắn với các quy định hiện hành của Bộ Quốc phòng, trong đó có Thông tư số 122/2024/TT-BQP ngày 31/12/2024 (Bộ Quốc phòng, 2024) và văn bản sửa đổi, bổ sung có liên quan. Đây là điều kiện quan trọng để xây dựng môi trường văn hóa thực chất, củng cố niềm tin, tinh thần trách nhiệm và sự gắn bó giữa cán bộ, chiến sĩ.
Năm là, nâng cao năng lực chuyên môn, phương pháp công tác và vai trò nêu gương của đội ngũ chính trị viên.
Chất lượng xây dựng môi trường văn hóa phụ thuộc trực tiếp vào phẩm chất, năng lực và phương pháp công tác của chính trị viên. Vì vậy, mỗi chính trị viên cần chủ động tự học tập, tu dưỡng, rèn luyện, nâng cao trình độ lý luận chính trị, kiến thức khoa học xã hội và nhân văn, tâm lý học quân sự, kỹ năng giao tiếp, xử lý tình huống và tổ chức hoạt động văn hóa quần chúng. Cùng với tự học, tự rèn, cần tích cực tham gia các chương trình tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ, trao đổi kinh nghiệm và tổng kết thực tiễn nhằm nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào điều kiện cụ thể của đơn vị.
Đặc biệt, chính trị viên phải thực hiện nhất quán phong cách công tác nói đi đôi với làm, sâu sát cơ sở, tôn trọng và lắng nghe quân nhân, chủ động đối thoại, giải quyết những vấn đề phát sinh trên tinh thần trách nhiệm và đúng nguyên tắc. Sự gương mẫu cần thể hiện trong bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống, tác phong chính quy, ý thức chấp hành kỷ luật và cách ứng xử hằng ngày. Thông qua uy tín và hành động thực tiễn, chính trị viên góp phần định hướng hành vi, củng cố chuẩn mực văn hóa và tạo sức lan tỏa tích cực trong đơn vị, phù hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của cán bộ trong tổ chức và thực hiện nhiệm vụ (Hồ Chí Minh, 2011c, tr. 280).
Sáu là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số gắn với xây dựng văn hóa số và giữ nghiêm kỷ luật Quân đội.
Thực hiện chủ trương đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia theo Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị, các đơn vị cần từng bước ứng dụng công nghệ số vào quản lý, lưu trữ và phổ biến tư liệu truyền thống, tổ chức hoạt động giáo dục, cung cấp học liệu và nâng cao khả năng tiếp cận thông tin phù hợp với quy định của Quân đội. Chính trị viên cần chủ động tham mưu xây dựng nội dung giáo dục văn hóa số trong kế hoạch công tác, phối hợp bồi dưỡng kỹ năng sử dụng công nghệ, kiểm chứng thông tin, nhận diện tin giả và phòng ngừa nguy cơ mất an toàn thông tin cho cán bộ, chiến sĩ.
Việc phát triển các hình thức học tập, tuyên truyền trên nền tảng số, thư viện điện tử và tài liệu số hóa phải phù hợp với điều kiện kỹ thuật, phân cấp quản lý và quy định bảo mật. Cùng với nâng cao năng lực số, cần giáo dục ý thức trách nhiệm, chuẩn mực ứng xử và văn hóa chia sẻ thông tin; chấp hành nghiêm kỷ luật phát ngôn, quy định bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và các quy định về sử dụng thiết bị, dịch vụ internet. Có thể lồng ghép nội dung chấp hành kỷ luật số vào giáo dục, kiểm tra và đánh giá kết quả rèn luyện theo quy định hiện hành. Qua đó, phát huy mặt tích cực của công nghệ trong xây dựng môi trường văn hóa, đồng thời chủ động hạn chế những tác động tiêu cực, bảo đảm chuyển đổi số gắn liền với giữ vững kỷ luật, nền nếp chính quy và an toàn của đơn vị.
5. Kết luận
Xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở là nhiệm vụ quan trọng, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh về chính trị, nâng cao chất lượng tổng hợp và sức mạnh chiến đấu, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Trong quá trình đó, chính trị viên giữ vai trò quan trọng trong định hướng tư tưởng, tổ chức các hoạt động văn hóa, xây dựng đoàn kết nội bộ và phát huy những giá trị, chuẩn mực văn hóa quân sự.
Nâng cao vai trò của chính trị viên đòi hỏi sự lãnh đạo, chỉ đạo thường xuyên của cấp ủy, tổ chức đảng, sự phối hợp chặt chẽ với người chỉ huy và các tổ chức trong đơn vị, đồng thời gắn với việc tự học tập, rèn luyện, đổi mới phương pháp công tác và phát huy tính nêu gương của mỗi chính trị viên. Thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, bồi đắp phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện “mẫu mực, tiêu biểu”, đáp ứng yêu cầu bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2020). Kết luận số 76-KL/TW ngày 04/6/2020 về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Chính trị (2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
Bộ Quốc phòng (2022). Chỉ thị số 79/CT-BQP ngày 22/7/2022 về xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện “Mẫu mực, tiêu biểu”.
Bộ Quốc phòng (2024). Thông tư số 122/2024/TT-BQP ngày 31/12/2024 quy định về thực hiện dân chủ trong Quân đội nhân dân Việt Nam.
Bộ Quốc phòng (2025). Thông tư số 60/2025/TT-BQP ngày 30/6/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 122/2024/TT-BQP ngày 31/12/2024 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định về thực hiện dân chủ ở cơ sở trong Quân đội nhân dân Việt Nam.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026a). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Duy Văn (18/01/2018). Tổng kết 25 năm CVĐ “Xây dựng môi trường văn hóa tốt đẹp, lành mạnh, phong phú trong quân đội”. Báo Quân đội nhân dân. https://www.qdnd.vn/quoc-phong-an-ninh/tin-tuc/tong-ket-25-nam-cvd-xay-dung-moi-truong-van-hoa-tot-dep-lanh-manh-phong-phu-trong-quan-doi-529355
Hồ Chí Minh (2011a). Toàn tập (Tập 3). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Hồ Chí Minh (2011b). Toàn tập (Tập 12). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Hồ Chí Minh (2011c). Toàn tập (Tập 5). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Lênin, V. I (2006). Toàn tập (Tập 41). Nxb Chính trị quốc gia.
Mác, C., & Ăngghen, Ph (1995). Toàn tập (Tập 3). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia.
Quân ủy Trung ương (2017). Chỉ thị số 355-CT/QUTW ngày 20/4/2017 về việc tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo công tác văn hóa, văn học, nghệ thuật trong Quân đội giai đoạn hiện nay.
Quân ủy Trung ương (2021). Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 về phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới.
Quân ủy Trung ương (2022). Kết luận số 1172-KL/QUTW ngày 16/6/2022 về tiếp tục lãnh đạo, chỉ đạo công tác văn hóa, văn học, nghệ thuật trong Quân đội thời kỳ mới.
Thủ tướng Chính phủ (2021). Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030.
