Digital transformation in border management in the South Central Coast and Central Highlands regions: current situation and solutions
PGS.TS. Nguyễn Văn Quang
Học viện Chính trị khu vực III
Email: nvquanghv3@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Quản lý biên giới là lĩnh vực quản lý nhà nước đặc thù, đòi hỏi sự đồng bộ về thể chế, tổ chức bộ máy, nguồn lực và quy trình giữa nhiều lực lượng. Trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính và yêu cầu đột phá chuyển đổi số theo Nghị quyết số 57-NQ/TW, bài viết phân tích thực trạng chuyển đổi số trong quản lý biên giới vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên dựa trên khảo sát 420 cán bộ, chiến sĩ thuộc 5 lực lượng tại 6 địa phương. Kết quả cho thấy, chuyển đổi số đã đạt mức triển khai thực chất nhưng còn thiếu đồng bộ giữa các thành tố, phân hóa rõ theo địa phương và lực lượng. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các giải pháp đổi mới quản lý nhà nước về biên giới gắn với hoàn thiện thể chế, kiện toàn bộ máy, phát triển nguồn lực và tăng cường liên kết vùng.
Từ khóa: Chuyển đổi số; quản lý biên giới; Duyên hải Nam Trung Bộ; Tây Nguyên.
Abstract: Border management is a specialized domain of state administration that requires multiple forces to align their institutional arrangements, organizational structures, resources, and operational processes. In the context of administrative unit restructuring and the imperative for breakthrough digital transformation under Resolution No. 57-NQ/TW, this article analyzes the current status of digital transformation in border management in the South Central Coast and Central Highlands regions, based on a survey of 420 cadres and soldiers from five forces across six localities. The findings indicate that digital transformation has reached a substantive implementation stage, yet remains insufficiently synchronized among its constituent elements, with clear differentiation by locality and force. On this basis, the article proposes solutions for innovating state management of borders, linked to institutional refinement, organizational consolidation, resource development, and stronger regional linkages.
Keywords: Digital transformation; border management; South Central Coast; Central Highlands.
1. Đặt vấn đề
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực để đổi mới phương thức quản trị quốc gia trong giai đoạn phát triển mới (Bộ Chính trị, 2024). Đối với công tác quản lý biên giới – một lĩnh vực quản lý nhà nước (QLNN) đặc thù, liên quan trực tiếp đến chủ quyền lãnh thổ, trật tự an toàn xã hội và đời sống dân cư, do vậy, yêu cầu đổi mới phương thức quản lý theo hướng chuyển đổi số càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh cả nước thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính từ ngày 01/7/2025 (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2025). Việc tinh gọn bộ máy hành chính cấp cơ sở khiến mật độ hiện diện trực tiếp của các cơ quan QLNN tại địa bàn biên giới giảm đáng kể, trong khi khối lượng công việc quản lý từ kiểm soát xuất, nhập cảnh, quản lý dân cư đến phối hợp liên ngành không giảm mà có xu hướng phức tạp hơn.
Vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên sau sắp xếp đơn vị hành chính gồm 6 tỉnh, thành phố: Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng và Khánh Hòa. Trên địa bàn vùng có cả tuyến biên giới đất liền tiếp giáp Lào, Campuchia và tuyến biên giới biển, với sự tham gia quản lý của nhiều lực lượng có chức năng, thẩm quyền và văn hóa tổ chức khác nhau. Đây là điều kiện đặt ra yêu cầu cao về năng lực điều phối, chia sẻ thông tin và đồng bộ hóa quy trình quản lý giữa các chủ thể – những vấn đề mà chuyển đổi số, với tư cách phương thức đổi mới quản trị nhà nước có khả năng giải quyết một cách căn bản. Bài viết phân tích thực trạng chuyển đổi số trong công tác quản lý biên giới tại khu vực này dựa trên bằng chứng khảo sát định lượng quy mô 420 cán bộ, chiến sĩ, từ đó, đề xuất các giải pháp mang tính hệ thống theo cách tiếp cận QLNN.
2. Chuyển đổi số – phương thức đổi mới quản lý nhà nước về biên giới
QLNN về biên giới là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước nhằm bảo vệ chủ quyền, an ninh, trật tự tại khu vực biên giới, được cấu thành bởi bốn thành tố cơ bản: thể chế, chính sách, pháp luật về biên giới; tổ chức bộ máy và cơ chế phối hợp giữa các lực lượng; nguồn lực (nhân lực, tài chính, cơ sở vật chất – kỹ thuật); quy trình, thủ tục nghiệp vụ. Chuyển đổi số trong QLNN được hiểu là quá trình ứng dụng công nghệ số để thay đổi mô hình, phương thức làm việc, đổi mới quy trình nghiệp vụ nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý (Thủ tướng Chính phủ, 2020). Đối với công tác biên giới, chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc trang bị công cụ kỹ thuật mà thực chất là quá trình tái cấu trúc bốn thành tố QLNN nêu trên theo hướng số hóa, tích hợp và liên thông.
Trên bình diện lý luận, các nghiên cứu về QLNN trước những vấn đề mới nổi cho thấy, các thách thức phi truyền thống (Tạ Ngọc Tấn & cộng sự, 2015) thường “làm phức tạp hóa các nhiệm vụ của Nhà nước” (Đặng Khắc Ánh, 2021) đòi hỏi bộ máy quản lý phải được tổ chức lại theo hướng linh hoạt, liên ngành và dựa trên dữ liệu thay vì vận hành theo mô hình phân tán, cát cứ thông tin như trước đây. Đồng thời, quá trình chuyển đổi số trong khu vực công cũng đặt ra không ít thách thức đối với việc thực thi quyền lực nhà nước, từ yêu cầu hoàn thiện thể chế, bảo đảm an toàn dữ liệu đến năng lực thích ứng của đội ngũ cán bộ, công chức. Vì vậy, đánh giá thực trạng chuyển đổi số trong quản lý biên giới cần được đặt trong khung phân tích QLNN, xem xét năng lực đầu vào (thể chế, bộ máy, nguồn lực, quy trình) và hiệu quả đầu ra của hoạt động quản lý.
3. Thực trạng chuyển đổi số trong quản lý biên giới vùng duyên Hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên
Để có cơ sở đánh giá thực chứng, bài viết tiến hành khảo sát 420 cán bộ, chiến sĩ thuộc 5 lực lượng (Bộ đội Biên phòng, Công an, Hải quan, chính quyền cấp xã ven biển, chính quyền cấp xã vùng biên giới đất liền) tại 6 địa phương vùng duyên hải Nam Trung bộ và Tây Nguyên. Cơ cấu mẫu: Công an (36,9%), Hải quan (26,7%), Bộ đội Biên phòng (16,9%), chính quyền cấp xã vùng ven biển (11,4%) và chính quyền cấp xã vùng biên giới đất liền (8,1%) (Biểu đồ 1). Cơ cấu mẫu này phản ánh thực tế tổ chức bộ máy quản lý biên giới hiện nay: một mô hình đa lực lượng, đa cấp, trong đó mỗi chủ thể quản lý một khâu, một tuyến công việc khác nhau nhưng cùng chia sẻ chung một không gian địa bàn – đặc điểm đòi hỏi cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ mà chuyển đổi số có thể hỗ trợ hiệu quả thông qua việc chia sẻ dữ liệu và quy trình xử lý công việc liên thông. Thời gian khảo sát tháng 4/2026.
Biểu đồ 1. Cơ cấu mẫu khảo sát theo lực lượng tham gia quản lý biên giới (N = 420)
Nguồn: Kết quả khảo sát của tác giả, 2026.
3.1. Thực trạng nguồn lực chuyển đổi số phục vụ quản lý biên giới
Xét theo bốn thành tố nguồn lực chuyển đổi số, gồm: hạ tầng số, dữ liệu số, quy trình/nền tảng số, nhân lực số. Kết quả khảo sát cho thấy, chỉ số chuyển đổi số biên giới tổng hợp đạt 3,815 điểm trên thang Likert 5 bậc – tương ứng giai đoạn “triển khai thực chất”, song mức độ phát triển giữa bốn thành tố không đồng đều (Hình 1). Nhân lực số (3,942) và quy trình, nền tảng số (3,906) được đánh giá cao hơn hạ tầng số (3,664) là thành tố thấp nhất và dữ liệu số (3,748). Nói cách khác, năng lực con người và mức độ chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ trong bộ máy quản lý biên giới hiện đi trước một bước so với nền tảng vật chất – kỹ thuật và hệ thống dữ liệu làm nền tảng cho vận hành lâu dài.
Hình 1. Điểm trung bình bốn nhân tố đầu vào chuyển đổi số trong quản lý biên giới
Nguồn: Kết quả khảo sát của tác giả, 2026.
Phân tích định lượng sâu hơn cho thấy, trong bốn thành tố trên, quy trình/nền tảng số là nhân tố có mối liên hệ mạnh và nhất quán nhất với hiệu quả quản lý biên giới trên toàn mẫu khảo sát, trong khi hạ tầng số mặc dù không tác động trực tiếp nhưng lại là điều kiện nền, gián tiếp khuếch đại giá trị của cả dữ liệu, quy trình và nhân lực. Về mặt QLNN, phát hiện này có hàm ý quan trọng: đầu tư trang thiết bị, đường truyền đơn thuần sẽ không phát huy hiệu quả nếu không đi kèm với cải cách quy trình thủ tục hành chính biên giới và xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các lực lượng.
Đáng chú ý, mức độ giải thích của bốn nhân tố chuyển đổi số đối với hai nhóm hiệu quả quản lý không đồng đều: các nhân tố này giải thích được 55,9% phương sai của hiệu quả quản lý biên giới nói chung, nhưng chỉ giải thích được 29,7% phương sai của hiệu quả xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình quản lý cho thấy, phần còn lại chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố nằm ngoài phạm vi đo lường của khảo sát, như: kinh nghiệm thực địa và năng lực phối hợp liên ngành.
Bên cạnh đó, khoảng cách giữa điểm trung bình các nhân tố đầu vào (3,815 điểm) và điểm hiệu quả đầu ra mà cán bộ tự đánh giá dao động 4,086 – 4,173 điểm là một khoảng cách dương, khá nhất quán, có thể được lý giải bởi ba cơ chế bổ sung cho nhau. (1) Hiệu ứng tích lũy vượt ngưỡng: các nhân tố chuyển đổi số, dù chưa đạt mức đầy đủ để tạo ra hiệu quả vượt trội so với phương thức quản lý truyền thống trước đây. (2) Khả năng thiên lệch đánh giá lạc quan – hiện tượng phổ biến trong khảo sát đơn vị mình. (3) Hiệu ứng bù trừ nguồn lực: trong điều kiện hạ tầng và dữ liệu còn hạn chế, đội ngũ cán bộ có kinh nghiệm thực tiễn đã phần nào bù đắp những thiếu hụt kỹ thuật để duy trì hiệu quả công việc. Ba cơ chế này không loại trừ nhau, đặt ra yêu cầu cần tiếp tục kiểm chứng qua các nghiên cứu định lượng chuyên sâu hơn trong thời gian tới.
3.2. Phân hóa kết quả chuyển đổi số theo lực lượng chức năng
Bên cạnh phân hóa theo địa bàn, kết quả khảo sát còn cho thấy, sự phân hóa giữa 5 lực lượng cùng tham gia quản lý biên giới. Chính quyền cấp xã vùng ven biển đạt chỉ số chuyển đổi số cao nhất (DBS = 3,938), vượt hai lực lượng vũ trang chuyên trách là Bộ đội Biên phòng (3,853) và Công an (3,804) – một kết quả phần nào phản trực giác nhưng có thể lý giải bằng áp lực số hóa xuất phát từ hoạt động kinh tế biển tốc độ cao, như: cảng cá, du lịch, đăng ký tàu thuyền, nơi thủ tục hành chính buộc phải xử lý nhanh mới đáp ứng được nhu cầu thực tế. Bộ đội Biên phòng, dù không dẫn đầu về chỉ số DBS tổng hợp nhưng đạt điểm hiệu quả xử lý các vấn đề phát sinh trên tuyến biên giới cao nhất mẫu (4,259) – phản ánh động lực thể chế đặc thù của lực lượng được giao trách nhiệm pháp lý chính yếu trong lĩnh vực này. Hải quan (DBS = 3,783) thể hiện sự cân bằng tương đối giữa nhân lực và quy trình nhưng còn hạn chế về hạ tầng do phải vận hành tại nhiều cửa khẩu chính và cửa khẩu phụ với mức đầu tư không đồng đều. Đáng chú ý là chính quyền cấp xã vùng biên giới đất liền – lực lượng có chỉ số DBS thấp nhất mẫu (3,716) nhưng là lực lượng duy nhất hiện diện thường xuyên, liên tục tại mọi điểm dân cư dọc tuyến biên giới. Khoảng cách giữa vai trò quản lý nền tảng và năng lực số hóa thực tế của lực lượng này là một nghịch lý tổ chức cần được ưu tiên xử lý trong thiết kế chính sách phân bổ nguồn lực chuyển đổi số của vùng.
3.3. Phân hóa kết quả chuyển đổi số theo địa phương
Đặt chỉ số chuyển đổi số biên giới (DBS) trong tương quan với hiệu quả quản lý biên giới thực tế mà cán bộ cảm nhận tại từng địa phương cho phép hình thành một ma trận vị thế bốn nhóm (Hình 2). Thành phố Đà Nẵng và tỉnh Khánh Hòa thuộc nhóm “dẫn đầu toàn diện”, vừa có mức đầu tư số hóa cao vừa đạt hiệu quả quản lý tốt; tỉnh Gia Lai và Đắk Lắk có tuyến biên giới đất liền dài và phức tạp nhất vùng – rơi vào nhóm “áp lực kép”, cả đầu vào lẫn đầu ra đều ở mức thấp nhất mẫu. Đáng chú ý, tỉnh Quảng Ngãi tuy có chỉ số DBS ở mức trung bình thấp nhưng lại đạt hiệu quả quản lý cao hơn kỳ vọng cho thấy, còn có những nhân tố tổ chức, con người ngoài phạm vi đo lường của bốn thành tố công nghệ có thể tạo ra giá trị gia tăng cho công tác quản lý.
Hình 2. Ma trận vị thế chuyển đổi số – hiệu quả quản lý biên giới theo địa phương
Nguồn: Kết quả khảo sát của tác giả, 2026.
4. Đánh giá chung
Từ kết quả khảo sát có thể đánh giá thực trạng chuyển đổi số trong quản lý biên giới của vùng theo bốn thành tố QLNN đã nêu.
Về thể chế, cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa Bộ đội Biên phòng, Công an và Hải quan vẫn là điểm nghẽn lớn nhất trong toàn bộ khảo sát, phần lớn bắt nguồn từ việc thiếu quy chế phối hợp liên ngành và chuẩn kỹ thuật kết nối thống nhất giữa các hệ thống hiện có, hơn là hạn chế thuần túy về công nghệ.
Về tổ chức bộ máy, sự chênh lệch năng lực số hóa rõ rệt không chỉ giữa các địa phương mà còn giữa các lực lượng, trong đó chính quyền cấp xã biên giới đất liền – lực lượng hiện diện thường xuyên, liên tục tại địa bàn dân cư có mức độ số hóa thấp nhất, phản ánh sự phân bổ nguồn lực chuyển đổi số chưa tương xứng với vai trò quản lý cơ sở của lực lượng này.
Về nguồn lực, hạ tầng số tiếp tục là “nút thắt cổ chai” mang tính hệ thống, đặc biệt tại các địa bàn biên giới đất liền Tây Nguyên – nơi địa hình chia cắt và trụ sở hành chính mới sau sắp xếp còn thiếu trang thiết bị tương xứng với khối lượng hồ sơ, dữ liệu gia tăng. Về quy trình, mặc dù đây là thành tố có tác động tích cực và nhất quán nhất đến hiệu quả quản lý, mức độ chuẩn hóa quy trình số hóa vẫn chưa đồng bộ giữa các lực lượng, khiến giá trị của chuyển đổi số chưa được khai thác đầy đủ trên phạm vi toàn vùng. Nhìn tổng thể, chuyển đổi số trong quản lý biên giới của vùng đang ở giai đoạn chuyển tiếp: đã tạo ra hiệu quả thực chất bước đầu nhưng năng lực QLNN vẫn phát triển không đồng đều giữa các thành tố cấu thành, đòi hỏi một chiến lược can thiệp có trọng tâm thay vì đầu tư dàn trải.
5. Một số giải pháp
Một là, hoàn thiện thể chế, quy chế phối hợp liên thông dữ liệu giữa các lực lượng.Cần ban hành quy chế chia sẻ dữ liệu quản lý biên giới giữa Bộ đội Biên phòng, Công an, Hải quan và chính quyền địa phương, xác định rõ trách nhiệm cập nhật, chia sẻ và bảo mật dữ liệu của từng chủ thể; xây dựng chuẩn kỹ thuật kết nối thống nhất để khắc phục tình trạng dữ liệu rời rạc giữa các hệ thống hiện có. Về lâu dài, cần xây dựng khung pháp lý cấp vùng về chia sẻ dữ liệu, quy định rõ danh mục dữ liệu dùng chung và chế tài xử lý vi phạm bảo mật.
Hai là, kiện toàn tổ chức bộ máy và phân bổ nguồn lực số theo vị trí việc làm.Việc phân bổ nguồn lực chuyển đổi số cần dựa trên vai trò thực tế của từng lực lượng trong bộ máy quản lý biên giới, ưu tiên đầu tư cho chính quyền cấp xã biên giới đất liền – lực lượng hiện diện thường xuyên tại địa bàn dân cư nhưng đang có mức độ số hóa thấp nhất; đồng thời, xây dựng chương trình bồi dưỡng kỹ năng số theo vị trí việc làm cho từng nhóm cán bộ. Đồng thời, cần xác định rõ vị trí việc làm gắn với yêu cầu năng lực số cụ thể, làm cơ sở tuyển dụng, đánh giá và quy hoạch cán bộ.
Ba là, đầu tư hạ tầng số có trọng điểm, gắn với chuẩn hóa quy trình đi kèm.Do hạ tầng số là điều kiện nền khuếch đại giá trị của dữ liệu, quy trình và nhân lực, việc nâng cấp hạ tầng cần tập trung vào các địa bàn tụt hậu nhất, trước hết là các xã biên giới đất liền của tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk và phải được gắn liền với kế hoạch chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ tương ứng, tránh đầu tư thiết bị đơn lẻ, thiếu đồng bộ. Có thể xem xét cơ chế hợp tác công – tư trong phát triển hạ tầng viễn thông tại địa bàn khó khăn, ưu tiên ngân sách có trọng điểm cho địa phương tụt hậu nhất.
Bốn là, đẩy mạnh số hóa và chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ quản lý biên giới.Cần ưu tiên xây dựng quy trình nghiệp vụ số hóa thống nhất, liên lực lượng đối với các thủ tục xuất, nhập cảnh, kiểm soát người và phương tiện qua lại biên giới – lĩnh vực có tác động rõ rệt và nhất quán nhất đến hiệu quả quản lý theo kết quả khảo sát; đồng thời, từng bước tích hợp thành cổng thông tin quản lý biên giới thống nhất của toàn vùng. Việc chuẩn hóa cần lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, cho phép theo dõi trực tuyến tiến độ xử lý hồ sơ, tạo cơ chế giám sát xã hội tự nhiên.
Năm là, tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát việc vận hành hệ thống số. Cần thiết lập cơ chế theo dõi, đánh giá định kỳ hiệu quả vận hành thực tế của các hệ thống chuyển đổi số trong quản lý biên giới nhằm kịp thời phát hiện và khắc phục khoảng cách giữa năng lực đầu tư và hiệu quả thực thi ở cấp cơ sở. Cần xây dựng bộ chỉ số đánh giá hiệu quả chuyển đổi số theo từng lực lượng, địa phương, làm cơ sở thi đua, khen thưởng và xác định trách nhiệm giải trình.
Sáu là, tăng cường liên kết vùng và học hỏi kinh nghiệm nội bộ.Cần nghiên cứu, tổng kết kinh nghiệm của những địa phương đạt hiệu quả quản lý vượt mức đầu tư số hóa để nhân rộng những yếu tố tổ chức, quản trị có thể áp dụng cho các địa phương khác trong vùng; đồng thời, xây dựng cơ chế điều phối chung cấp vùng nhằm bảo đảm tính liên thông, đồng bộ của toàn tuyến biên giới thay vì mỗi địa phương vận hành một hệ thống riêng lẻ. Trước mắt, có thể xây dựng trung tâm điều phối, phân tích dữ liệu chung cấp vùng để giám sát, dự báo và ứng phó thống nhất trên toàn tuyến biên giới.
6. Kết luận
Chuyển đổi số đang trở thành phương thức đổi mới QLNN về biên giới tại khu vực duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, với những kết quả bước đầu đáng ghi nhận qua đánh giá của đội ngũ cán bộ, chiến sĩ trực tiếp thực thi nhiệm vụ. Tuy nhiên, bằng chứng khảo sát cho thấy, năng lực chuyển đổi số đang phát triển không đồng đều giữa các thành tố QLNN – thể chế, tổ chức bộ máy, nguồn lực và quy trình cũng như giữa các địa phương, lực lượng trong vùng. Để chuyển đổi số thực sự trở thành công cụ nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý biên giới, cần một chiến lược can thiệp đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm, trong đó việc hoàn thiện thể chế phối hợp liên ngành và chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ cần được ưu tiên hàng đầu, làm nền tảng để phát huy hiệu quả của các khoản đầu tư hạ tầng và nguồn nhân lực đi kèm.
Tài liệu tham khảo:
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2025). Nghị quyết số 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 về sắp xếp đơn vị hành chính.
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Đặng Khắc Ánh (06/4/2021). Quản lý nhà nước trước thách thức an ninh phi truyền thống. Tạp chí Quản lý nhà nước. https://www.quanlynhanuoc.vn/2021/04/06/quan-ly-nha-nuoc-truoc-thach-thuc-an-ninh-phi-truyen-thong/
Học viện Chính trị khu vực III (2026). Kết quả khảo sát định lượng 420 cán bộ, chiến sĩ thuộc 5 lực lượng (Bộ đội Biên phòng, Công an, Hải quan, chính quyền ven biển, chính quyền biên giới đất liền) tại 6 địa phương vùng Duyên Hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
Tạ Ngọc Tấn, Thành Dung & Đoàn Minh Huấn (2015). An ninh phi truyền thống – Những vấn đề lý thuyết và thực tiễn. Nxb Lý luận Chính trị.
Thủ tướng Chính phủ (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt “Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.
